Zbrodnia Wołyńska: Instytut Pileckiego i jego działalność naukowo-badawcza - Instytut Pileckiego
10.07.2026 (PT)
Zbrodnia Wołyńska: Instytut Pileckiego i jego działalność naukowo-badawcza
W niedzielę 11 lipca 1943 roku oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii stanowiącej zbrojne ramię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (frakcji Stepana Bandery) – radykalnej faszystowskiej organizacji stawiającej sobie za cel budowę niepodległego państwa ukraińskiego pozbawionego mniejszości narodowych, zaatakowały w ramach skoordynowanej akcji niemal sto polskich osiedli na terenie okupowanego przez Niemców województwa wołyńskiego Rzeczypospolitej Polskiej.
Ludność polska zgromadzona w kościołach na niedzielnych nabożeństwach ginęła od kul, granatów, ciosów broni białej i narzędzi gospodarczych. Jedynie nielicznym udało się przetrwać – w sytuacji, gdy podjęli rozpaczliwą walkę o przetrwanie lub otrzymali pomoc ze strony nielicznej polskiej samoobrony. Tylko tego dnia zginęło nie mniej niż siedem tysięcy osób. Niemym świadectwem tamtych wydarzeń i nieustającym oskarżeniem wobec sprawców pozostają ruiny kościoła w Kisielinie i wielu innych rzymskokatolickich świątyń.
„Krwawa niedziela" na Wołyniu była apogeum „antypolskiej akcji" OUN i UPA, trwającej od lutego 1943 roku do czerwca 1945 roku. W myśl postanowień kierownictwa OUN, tereny etnicznego polsko-ukraińskiego pogranicza miały zostać „oczyszczone" z polskiej ludności, której część planowano wymordować, a pozostałych – wypędzić na zachód. Masowe zbrodnie na cywilach objęły przedwojenne województwa południowo-wschodnie: wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie, lwowskie i część województwa lubelskiego. Według najbardziej wiarygodnych szacunków z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło wówczas nie mniej niż 90-100 tys. Polaków. W wyniku polskiej kontrakcji i odwetu śmierć poniosło również co najmniej 13-14 tys. Ukraińców. Zbrodnia wołyńsko-galicyjska i jej odbiór w Polsce i na Ukrainie stanowią nadal główny punkt konfliktu pamięci istniejącego między Polakami a Ukraińcami.
Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego od lat podejmuje działania na rzecz badania tamtych tragicznych wydarzeń, upamiętnienia ofiar zbrodni wołyńskiej oraz uhonorowania tych Ukraińców, którzy ryzykując swoim życiem i zdrowiem decydowali się nieść pomoc.
Medal Virtus et Fraternitas
Archiwum Instytutu Pileckiego jest zaangażowane w prace nad upamiętnianiem obcokrajowców, którzy w XX wieku nieśli pomoc polskim obywatelom: zarówno w czasach wojen, jak i pokoju. Wśród uhonorowanych osób (78 z 15 krajów) największą grupę stanowią Ukraińcy – 27 osób – odznaczeni za pomoc Polakom podczas zbrodni wołyńskiej. Anatolij i Zinaida Giergielowie, Fedor i Katerina Bojmistrukowie, Mychajło Susła, rodzina Skakalskich, Piotr Parfeniuk, Paraskewa Padlewska – to nazwiska tylko kilku z nich. Pomagali w różnych miejscach, we wsiach i miastach – Marcelówce, Butejkach, Gaju, Podkamieniu, Czerniejowie, Krzemieńcu, Kisielinie i Aleksandrówce. Ich pomoc w obliczu zagrożenia ukraińskim nacjonalizmem wykraczała poza pamiętny lipiec 1943 r. Niektórzy ukrywali Polaków jeszcze w 1944 r., a Bojmistrukowie przysposobili i przez resztę życia traktowali jak swoją córkę, małą Polkę, ocalałą z Gaju.
Pełna lista odznaczonych osób wraz z historiami znajduje się na stronie IP: https://instytutpileckiego.pl/pl/medal/odznaczeni?strona=2
Archiwum Instytutu Pileckiego jest w trakcie opracowywania archiwalnych świadectw dotyczących zbrodni wołyńskiej – kilkaset relacji świadków, przede wszystkim żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, zebranych w latach 80. Materiały te są przechowywane w Instytucie Pamięci Narodowej, a zostaną udostępnione przez Instytut Pileckiego w ramach projektu „Zapisy Terroru” (zapisyterroru.pl), którego IPN jest głównym partnerem.
Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami
Konflikt polsko-ukraiński ze szczególnym uwzględnieniem zbrodni wołyńsko-galicyjskiej jest również przedmiotem badań naukowców zatrudnionych w Instytucie Pileckiego. Prof. Andrii Portnov jest autorem książki poświęconej konfliktowi pamięci wokół między innymi tych wydarzeń: „Polska-Ukraina. Wspólna historia, asymetryczna pamięć". Z kolei prof. Damian Markowski jest autorem monografii naukowej „W cieniu Wołynia. Antypolska akcja OUN i UPA w Galicji Wschodniej 1943-1945", Wydawnictwo Literackie, Kraków 2023, uznanej przez prof. Grzegorza Motykę, niekwestionowanego znawcę tematu, za jedną z ważniejszych publikacji na temat antypolskich czystek w latach II wojny światowej. Badacz ten przygotował również zbiór źródeł „Ludność polska w Galicji Wschodniej w latach 1941-1945 w świetle dokumentów", który zostanie wydany w październiku br. nakładem Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, jest obecny w polsko-ukraińskiej debacie naukowej na temat współżycia i konfliktów obu narodów, m.in. na łamach prestiżowego ukraińskiego periodyku naukowego „Ukrajinskyj Istorycznyj Żurnal". Udziela się również na łamach mediów poprzez liczne wywiady prasowe i komentarze dla radia i telewizji na temat polsko-ukraińskiego konfliktu pamięci (tylko w ostatnich dwóch tygodniach dla Programu 2 Polskiego Radia, Trójki, Polskiej Agencji Prasowej, Kanału Zero, Do Rzeczy: Historia, zaś w ubiegłym roku m.in. dla The New York Times, The Times, El Pais, De Volkskrant i wielu innych).
Warto podkreślić, że Przewodniczącym Rady Naukowej IP jest prof. dr hab. Grzegorz Motyka – historyk, politolog, dyrektor Wojskowego Biura Historycznego, pracownik i były dyrektor Instytutu Studiów Politycznych PAN. Zajmuje się problematyką stosunków polsko-ukraińskich po 1939 roku oraz kwestią antykomunistycznego oporu w Europie Środkowej po 1944 r. Wspólnie z prof. IP Damianem Markowskim aktywnie uczestniczą w debacie w sferze publicznej, udzielając licznych wywiadów w temacie zbrodni wołyńskiej, historii i relacji polsko-ukraińskich.
Z kolei prof. Andrzej Zawistowski jest inicjatorem i koordynatorem projektu „Dezinformacja w historii. Historia dezinformacji” przedsięwzięcia realizowanego wspólnie z Centrum Mieroszewskiego, Ośrodkiem Studiów Wschodnich, Muzeum Auschwitz oraz Muzeum Historii Polski, 13 kwietnia odbyło się pierwsze sympozjum tej ważnej inicjatywy badawczej prowadzonej w Instytucie Pileckiego.
Świadkowie Epoki
Oprócz badań naukowych, archiwalnych dotyczących relacji polsko-ukraińskich Instytut Pileckiego prowadzi także obszerną bibliotekę historii mówionej „Świadkowie Epoki”. Od 2018 roku rejestrowane są wspomnienia osób, które przeżyły II wojnę światową, a także tych, które pamiętają czasy powojenne. Archiwum historii mówionej zawiera ponad 2700 notacji. Wśród nich znaleźć można 88 rozmów (152 godziny) dotyczących zbrodni wołyńskiej.
Kanał „Świadkowie Epoki: https://www.youtube.com/channel/UCwJJZ385JQqrxCnMGJaE08g
- Anatolij Giergiel (1904–1981), Zinaida Giergiel (1915–1989)
- Maria Bazeluk (1903–1956), Petro Bazeluk (1903–1949)
- Fedor Bojmistruk (1905–1974), Kateryna Bojmistruk (1909–2000)
- Mychajło Susła (1901–1970)
- Trofim Danieluk (1880–1950)
- Zinaida Samczuk (1926–1996), Hanna Skakalska (1887–1966), Hanna Skakalska (1905–1987), Musij Skakalski (1902–1974)
- Semen Biliczuk (1890–1944), Ustyna Kowtoniuk (1895 – ok. 1980), Sawa Kowtoniuk (1888 – ok. 1970), Paraskewa Padlewska (1888 – ok. 1960), Anton Parfeniuk (1890–1947), Lubow Parfeniuk (1903–1967), Piotr Parfeniuk (1904–1993)
- Jewhenia Bondaruk (1922 – ok. 1995), Prokop Bondaruk (1918 – ok. 1990), Oksana Karpiuk (ur. 1892, data śmierci nieznana), Anastasija Koreń (1908–1967), Mykoła Koreń (1899 – ok. 1960), Pawło Kyc (1897 – ok. 1960), Sofia Kyc (ur. 1890, data śmierci nieznana)
- Herasym Łukiańczuk (1890–1953)
Oprócz wyżej wymienionych osób Medal Virtus et Fraternitas otrzymało dwoje żyjących Ukraińców, odznaczonych za pielęgnowanie pamięci o zbrodni wołyńskiej:
Medalem Virtus et Fraternitas zostało również odznaczonych dwoje Czechów, którzy pomagali Polakom na Wołyniu:
Ponad to Medalem Virtus et Fraternitas za pielęgnowanie pamięci został odznaczony jeden Ukrainiec niezwiązany z historią zbrodni wołyńskiej:
Zobacz także
- Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Aktualności
Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.
- 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
Aktualności
86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.
- Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
Aktualności
Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.
- Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
Aktualności
Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).
- Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
Aktualności
Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.
- Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
Aktualności
Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.
- Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
Aktualności
Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.
- Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
Aktualności
Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.
- Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Aktualności
Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski.
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.
- Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
Aktualności
Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
W związku z powracającą w przestrzeni publicznej dyskusją na temat batalionu „Nachtigall”, dr hab. Tomasz Chinciński, profesor Instytutu Pileckiego, przypomina kluczowe fakty ustalone przez historyków.