Zbrodnia Wołyńska: Instytut Pileckiego i jego działalność naukowo-badawcza - Instytut Pileckiego

W niedzielę 11 lipca 1943 roku oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii stanowiącej zbrojne ramię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (frakcji Stepana Bandery) – radykalnej faszystowskiej organizacji stawiającej sobie za cel budowę niepodległego państwa ukraińskiego pozbawionego mniejszości narodowych, zaatakowały w ramach skoordynowanej akcji niemal sto polskich osiedli na terenie okupowanego przez Niemców województwa wołyńskiego Rzeczypospolitej Polskiej.

Ludność polska zgromadzona w kościołach na niedzielnych nabożeństwach ginęła od kul, granatów, ciosów broni białej i narzędzi gospodarczych. Jedynie nielicznym udało się przetrwać – w sytuacji, gdy podjęli rozpaczliwą walkę o przetrwanie lub otrzymali pomoc ze strony nielicznej polskiej samoobrony. Tylko tego dnia zginęło nie mniej niż siedem tysięcy osób. Niemym świadectwem tamtych wydarzeń i nieustającym oskarżeniem wobec sprawców pozostają ruiny kościoła w Kisielinie i wielu innych rzymskokatolickich świątyń.

„Krwawa niedziela" na Wołyniu była apogeum „antypolskiej akcji" OUN i UPA, trwającej od lutego 1943 roku do czerwca 1945 roku. W myśl postanowień kierownictwa OUN, tereny etnicznego polsko-ukraińskiego pogranicza miały zostać „oczyszczone" z polskiej ludności, której część planowano wymordować, a pozostałych – wypędzić na zachód. Masowe zbrodnie na cywilach objęły przedwojenne województwa południowo-wschodnie: wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie, lwowskie i część województwa lubelskiego. Według najbardziej wiarygodnych szacunków z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło wówczas nie mniej niż 90-100 tys. Polaków. W wyniku polskiej kontrakcji i odwetu śmierć poniosło również co najmniej 13-14 tys. Ukraińców. Zbrodnia wołyńsko-galicyjska i jej odbiór w Polsce i na Ukrainie stanowią nadal główny punkt konfliktu pamięci istniejącego między Polakami a Ukraińcami. 

Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego od lat podejmuje działania na rzecz badania tamtych tragicznych wydarzeń, upamiętnienia ofiar zbrodni wołyńskiej oraz uhonorowania tych Ukraińców, którzy ryzykując swoim życiem i zdrowiem decydowali się nieść pomoc.

Medal Virtus et Fraternitas

Archiwum Instytutu Pileckiego jest zaangażowane w prace nad upamiętnianiem obcokrajowców, którzy w XX wieku nieśli pomoc polskim obywatelom: zarówno w czasach wojen, jak i pokoju. Wśród uhonorowanych osób (78 z 15 krajów) największą grupę stanowią Ukraińcy – 27 osób – odznaczeni za pomoc Polakom podczas zbrodni wołyńskiej. Anatolij i Zinaida Giergielowie, Fedor i Katerina Bojmistrukowie, Mychajło Susła, rodzina Skakalskich, Piotr Parfeniuk, Paraskewa Padlewska – to nazwiska tylko kilku z nich. Pomagali w różnych miejscach, we wsiach i miastach – Marcelówce, Butejkach, Gaju, Podkamieniu, Czerniejowie, Krzemieńcu, Kisielinie i Aleksandrówce. Ich pomoc w obliczu zagrożenia ukraińskim nacjonalizmem wykraczała poza pamiętny lipiec 1943 r. Niektórzy ukrywali Polaków jeszcze w 1944 r., a Bojmistrukowie przysposobili i przez resztę życia traktowali jak swoją córkę, małą Polkę, ocalałą z Gaju.

Pełna lista odznaczonych osób wraz z historiami znajduje się na stronie IP: https://instytutpileckiego.pl/pl/medal/odznaczeni?strona=2

Archiwum Instytutu Pileckiego jest w trakcie opracowywania archiwalnych świadectw dotyczących zbrodni wołyńskiej – kilkaset relacji świadków, przede wszystkim żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, zebranych w latach 80. Materiały te są przechowywane w Instytucie Pamięci Narodowej, a zostaną udostępnione przez Instytut Pileckiego w ramach projektu „Zapisy Terroru” (zapisyterroru.pl), którego IPN jest głównym partnerem.

Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami

Konflikt polsko-ukraiński ze szczególnym uwzględnieniem zbrodni wołyńsko-galicyjskiej jest również przedmiotem badań naukowców zatrudnionych w Instytucie Pileckiego. Prof. Andrii Portnov jest autorem książki poświęconej konfliktowi pamięci wokół między innymi tych wydarzeń: „Polska-Ukraina. Wspólna historia, asymetryczna pamięć". Z kolei prof. Damian Markowski jest autorem monografii naukowej „W cieniu Wołynia. Antypolska akcja OUN i UPA w Galicji Wschodniej 1943-1945", Wydawnictwo Literackie, Kraków 2023, uznanej przez prof. Grzegorza Motykę, niekwestionowanego znawcę tematu, za jedną z ważniejszych publikacji na temat antypolskich czystek w latach II wojny światowej. Badacz ten przygotował również zbiór źródeł „Ludność polska w Galicji Wschodniej w latach 1941-1945 w świetle dokumentów", który zostanie wydany w październiku br. nakładem Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, jest obecny w polsko-ukraińskiej debacie naukowej na temat współżycia i konfliktów obu narodów, m.in. na łamach prestiżowego ukraińskiego periodyku naukowego „Ukrajinskyj Istorycznyj Żurnal". Udziela się również na łamach mediów poprzez liczne wywiady prasowe i komentarze dla radia i telewizji na temat polsko-ukraińskiego konfliktu pamięci (tylko w ostatnich dwóch tygodniach dla Programu 2 Polskiego Radia, Trójki, Polskiej Agencji Prasowej, Kanału Zero, Do Rzeczy: Historia, zaś w ubiegłym roku m.in. dla The New York Times, The Times, El Pais, De Volkskrant i wielu innych).

Warto podkreślić, że Przewodniczącym Rady Naukowej IP jest prof. dr hab. Grzegorz Motyka – historyk, politolog, dyrektor Wojskowego Biura Historycznego, pracownik i były dyrektor Instytutu Studiów Politycznych PAN. Zajmuje się problematyką stosunków polsko-ukraińskich po 1939 roku oraz kwestią antykomunistycznego oporu w Europie Środkowej po 1944 r. Wspólnie z prof. IP Damianem Markowskim aktywnie uczestniczą w debacie w sferze publicznej, udzielając licznych wywiadów w temacie zbrodni wołyńskiej, historii i relacji polsko-ukraińskich.

Z kolei prof. Andrzej Zawistowski jest inicjatorem i koordynatorem projektu „Dezinformacja w historii. Historia dezinformacji” przedsięwzięcia realizowanego wspólnie z Centrum Mieroszewskiego, Ośrodkiem Studiów Wschodnich, Muzeum Auschwitz oraz Muzeum Historii Polski, 13 kwietnia odbyło się pierwsze sympozjum tej ważnej inicjatywy badawczej prowadzonej w Instytucie Pileckiego.

Świadkowie Epoki

Oprócz badań naukowych, archiwalnych dotyczących relacji polsko-ukraińskich Instytut Pileckiego prowadzi także obszerną bibliotekę historii mówionej „Świadkowie Epoki”. Od 2018 roku rejestrowane są wspomnienia osób, które przeżyły II wojnę światową, a także tych, które pamiętają czasy powojenne. Archiwum historii mówionej zawiera ponad 2700 notacji. Wśród nich znaleźć można 88 rozmów (152 godziny) dotyczących zbrodni wołyńskiej. 

Kanał „Świadkowie Epoki: https://www.youtube.com/channel/UCwJJZ385JQqrxCnMGJaE08g

• Anatolij Giergiel (1904–1981), Zinaida Giergiel (1915–1989)
• Maria Bazeluk (1903–1956), Petro Bazeluk (1903–1949)
• Fedor Bojmistruk (1905–1974), Kateryna Bojmistruk (1909–2000)
• Mychajło Susła (1901–1970)
• Trofim Danieluk (1880–1950)
• Zinaida Samczuk (1926–1996), Hanna Skakalska (1887–1966), Hanna Skakalska (1905–1987), Musij Skakalski (1902–1974)
• Semen Biliczuk (1890–1944), Ustyna Kowtoniuk (1895 – ok. 1980), Sawa Kowtoniuk (1888 – ok. 1970), Paraskewa Padlewska (1888 – ok. 1960), Anton Parfeniuk (1890–1947), Lubow Parfeniuk (1903–1967), Piotr Parfeniuk (1904–1993)
• Jewhenia Bondaruk (1922 – ok. 1995), Prokop Bondaruk (1918 – ok. 1990), Oksana Karpiuk (ur. 1892, data śmierci nieznana), Anastasija Koreń (1908–1967), Mykoła Koreń (1899 – ok. 1960), Pawło Kyc (1897 – ok. 1960), Sofia Kyc (ur. 1890, data śmierci nieznana)
• Herasym Łukiańczuk (1890–1953)

Oprócz wyżej wymienionych osób Medal Virtus et Fraternitas otrzymało dwoje żyjących Ukraińców, odznaczonych za pielęgnowanie pamięci o zbrodni wołyńskiej:

• Ołeksandra Wasiejko (ur. 1946)
• Wołodymyr Kryżuk (ur. 1978)

Medalem Virtus et Fraternitas zostało również odznaczonych dwoje Czechów, którzy pomagali Polakom na Wołyniu:

• Jan Jelínek (1912–2009), Anna Jelínková (1918–2009)

Ponad to Medalem Virtus et Fraternitas za pielęgnowanie pamięci został odznaczony jeden Ukrainiec niezwiązany z historią zbrodni wołyńskiej:

• Petro Hrudzewycz (1939–2022)