Dlaczego okupacja Polski pozostaje w Niemczech tematem nieobecnym? | Relacja z ósmego spotkania cyklu „Berlin w Warszawie” - Instytut Pileckiego

24 września w Instytucie Pileckiego odbyło się ósme spotkanie z udziałem polskich i niemieckich ekspertów, zorganizowane w ramach cyklu „Berlin w Warszawie”. Tematem rozmowy była pamięć o Powstaniu Warszawskim w niemieckiej kulturze pamięci.

W spotkaniu udział wzięli dr hab. Katrin Steffen – niemiecka historyczka, zastępczyni dyrekcji Nordost-Institut w Lüneburgu, specjalizująca się m.in. w historii Polski, kulturze pamięci oraz historii polsko-żydowskich i polsko-niemieckich relacji; Jan Ołdakowski – menedżer kultury i muzealnik, współtwórca i dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego; oraz Piotr Jendroszczyk – dziennikarz „Rzeczpospolitej”, wieloletni korespondent gazety w Berlinie i Moskwie. Dyskusję poprowadziła dr Aleksandra Burdziej – germanistka i literaturoznawczyni związana z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Polskie doświadczenie wojny na marginesie niemieckiej pamięci

Dr hab. Katrin Steffen odnosząc się do niemieckich wyobrażeń o Polsce i Europie Wschodniej, zaznaczyła, że już w XIX wieku, gdy ziemie polskie znajdowały się pod panowaniem Prus, niemieckie myślenie o Europie Środkowo-Wschodniej charakteryzowały antysemityzm i antyslawizm. Przypomniała również, że po 1918 roku część niemieckiej opinii publicznej postrzegała odrodzone państwo polskie jako twór tymczasowy i niepożądany. Kulminacją tej polityki była agresja 1939 roku i okupacja ziem polskich.

Według historyczki po wojnie kilka czynników utrudniało wpisanie doświadczenia ludności Polski i innych społeczeństw Europy Środkowo-Wschodniej w niemiecką pamięć o II wojnie światowej. Po pierwsze, po 1945 roku Niemcy koncentrowali się przede wszystkim na własnych doświadczeniach – poległych żołnierzach, bombardowaniach, traumie wojennej czy wysiedleniach. Po drugie, powojenny proces integracji RFN z Zachodem oraz zimna wojna utrudniały uwzględnienie doświadczeń narodów Europy Wschodniej i sprzyjały koncentracji niemieckiej pamięci o ofiarach nazizmu przede wszystkim wokół Holocaustu.

Katrin Steffen: „Z tej polityki wspomnień okupacja Polski jakby wypadła. W sumie to było postrzegane jako normalna wojna, a nie jako wojna na wyniszczenie”.

Jednocześnie zauważyła, że po 1989 roku nastąpiła zmiana. Wskazała m.in. na gest Willy’ego Brandta w Warszawie, działalność Polsko-Niemieckiej Komisji Podręcznikowej oraz wymianę młodzieży. Zaznaczyła jednak, że inicjatywy te miały w dużej mierze charakter elitarny i nie przełożyły się w wystarczającym stopniu na świadomość całego niemieckiego społeczeństwa.

Dwie perspektywy pamięci

Dyrektor Jan Ołdakowski mówił o dwóch perspektywach obecnych w relacjach polsko-niemieckich dotyczących historii, odwołując się do doświadczeń Muzeum Powstania Warszawskiego.

„Pierwsza perspektywa jest międzynarodowa i to jest perspektywa podziwu nad taką największą na świecie pracą sumienia, jaką wykonały Niemcy po II wojnie światowej odcinając się od własnej przeszłości i potępiając ją. Żaden inny naród nie był w stanie potępić swoich zbrodni w taki jednoznaczny sposób” – ocenił Ołdakowski.

Dzięki tej perspektywie Muzeum Powstania Warszawskiego zorganizowało w Niemczech między innymi osiem dużych wystaw w Berlinie, Monachium i Düsseldorfie, a także polsko-niemieckie szkoły letnie dla młodzieży.

Inna podejście zarysowuje się po rozmowach z ambasadorami Republiki Federalnej Niemiec w Polsce wizytujących Muzeum Powstania. Większość dyplomatów wśród propozycji wspólnych przedsięwzięć edukacyjnych wymieniało projekty, które miały pomóc Polakom w „przepracowaniu” swojej historii.

Jan Ołdakowski: „I wtedy zrozumiałem, że tak naprawdę pojednanie nie jest możliwe, że podręcznik wspólnej historii nie jest możliwy, bo nie da się tego wynegocjować w sytuacji, kiedy partner nie jest w stanie przyjąć naszej perspektywy, która jest nienegocjowalna”.

Dodał, że jego zdaniem nie można stawiać na jednej płaszczyźnie doświadczenia osób, które były ofiarami, i tych, którzy byli sprawcami przemocy: „Nie da się w połowie spotkać między tymi, którzy cierpieli, i tymi, którzy zadawali te cierpienia”.

Będzie tylko gorzej?

Piotr Jendroszczyk wskazywał, że przyczyn braku świadomości o powstaniu warszawskim w niemieckiej pamięci należy szukać m.in. w powojennych priorytetach niemieckiego społeczeństwa oraz opóźnionym i nieudolnym procesie rozliczania zbrodni nazistowskich.

„To było dla mnie bardzo ciekawe postrzeżenie, bo świadczyło o tym, że nie ma chęci do rozliczania się z przeszłością. Zbrodniarzy, którzy stanęli przed sądem, było około 14 tysięcy. Z tego dwie trzecie skazano na więzienie do jednego roku. Wykonano tylko sześć wyroków śmierci” – przyznał Jendroszczyk. 

Piotr Jendroszczyk: „Niemcy nie mają zielonego pojęcia, co to było Powstanie Warszawskie”

Zgodził się z pozostałymi dyskutantami, że wiedza na temat niemieckiej okupacji Polski jest obecna przede wszystkim wśród historyków, dziennikarzy i innych przedstawicieli elit, ale nie przenikała w wystarczającym stopniu do szerszych warstw społeczeństwa.

Były korespondent sceptycznie spogląda w przyszłość, i uważa, że pamięć o Holokauście i wiedza o historii niemieckich zbrodni w Europie Środkowo-Wschodniej mogą w przyszłości ulegać dalszemu osłabieniu: „Można się spodziewać, iż będzie tylko gorzej. Tym bardziej, że do Niemiec napływa mnóstwo imigrantów w ostatnich latach, w ostatnich dziesiątkach lat. W wielu szkołach co szósty uczeń ma korzenie imigracyjne. Wielu tych ludzi uważa Holokaust za rzecz właściwie dobrą. Bo przyjechali na przykład z Syrii, czy z innych krajów, w których uczy się i mówi się, że właściwie Żydzi słusznie ponieśli karę, bo zrobili wiele złego wcześniej, a potem jeszcze później nam, Palestyńczykom i tak dalej” – powiedział Piotr Jendroszczyk.

Zapraszamy do obejrzenia całej rozmowy.

„Berlin w Warszawie” to comiesięczny cykl debat, seminariów i spotkań autorskich w Instytucie Pileckiego z udziałem polskich i niemieckich ekspertów. Przenosimy do Warszawy najważniejsze współcześnie niemieckie debaty publiczne o pamięci, historii i polityce, by skonfrontować je z polską wrażliwością i doświadczeniem. 

Tworzymy miejsce dla rozmów trudnych, ale wyjątkowo potrzebnych dla relacji polsko-niemieckich. W dobie gwałtownych zmian w Europie i na świecie stawiamy sobie za cel utrzymywanie otwartych przestrzeni dialogu – takich, w których można się różnić, a mimo to nadal szczerze ze sobą rozmawiać. 

Patronat medialny nad cyklem objęła „Rzeczpospolita” oraz rp.pl.