Niepublikowane wcześniej niemieckie archiwalia z francuskiego ECPAD w Instytucie Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego - Instytut Pileckiego

Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego oraz Muzeum Powstania Warszawskiego podpisały strategiczne, trójstronne porozumienie o współpracy z francuskim wojskowym archiwum audiowizualnym ECPAD (Établissement de Communication et de Production Audiovisuelle de la Défense/ Centrum Komunikacji i Produkcji Audiowizualnej Departamentu Obrony) z siedzibą w Ivry-sur-Seine we Francji. Porozumienie udostępnia polskim instytucjom unikalne, dotąd nieznane w Polsce fotografie z czasów II wojny światowej, otwiera dostęp do ogromnych zasobów francuskiego archiwum i rozpoczyna współpracę o dużym znaczeniu dla badań nad polską historią.

Porozumienie opiera się na trzech filarach:

• Unikalne fotografie i ich naukowe opracowanie. Do Instytutu Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego trafiły niemieckie fotografie reporterskie z czasów II wojny światowej, które w Polsce pozostawały dotąd szerzej nieznane. Dokumentują one kampanię wrześniową 1939 roku, okupowaną Polskę oraz dzisiejsze tereny Ukrainy i Białorusi. W wielu przypadkach zachowały się pełne sekwencje negatywów, a nie tylko pojedyncze kadry wyselekcjonowane przez niemiecką propagandę. Obie instytucje wspólnie poddadzą materiały krytycznej analizie, identyfikacji i katalogowaniu, a następnie udostępnią je badaczom.
• Dostęp do ogromnych zasobów francuskiego archiwum. Porozumienie otwiera polskim historykom drogę do jednego z największych wojskowych archiwów audiowizualnych w Europie. Wspólnie z francuskim partnerem zasoby ECPAD będą udostępniane w czytelniach Instytutu Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego, a więc na miejscu w Polsce.
• Początek długofalowej współpracy. To pierwsze tak szerokie partnerstwo polskich instytucji z ECPAD. Stanowi podstawę dla kolejnych kwerend, projektów badawczych, programów stypendialnych i wspólnych publikacji. Wspólna praca nad historią II wojny światowej wpisuje się w ideę Trójkąta Weimarskiego i staje się płaszczyzną dialogu między Warszawą, Paryżem i Berlinem.

Planowana jest wystawa fotografii prezentowana w Paryżu, Berlinie i Warszawie, będąca refleksją nad doświadczeniem II wojny światowej w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę.

Co trafiło do polskich instytucji

W ramach umowy do polskich instytucji w pierwszej części współpracy trafił zbiór składający się z:

• 23 albumów fotograficznych (ok. 1 200 zdjęć),
• 3 431 fotografii z lat 1939–1940 (w tym rejestracji z kampanii wrześniowej),
• 5 701 fotografii dokumentujących okres 1940–1945,
• 41 filmów dokumentalnych i operacyjnych, w tym kronik „Die Deutsche Wochenschau” oraz produkcji wytwórni UFA.

W zbiorach znajdują się m.in. materiały wojsk lądowych Wehrmachtu (seria DAT), marynarki wojennej (DAM) oraz rejestracje lotnicze Luftwaffe (DAA, LFT).

– Zawarcie porozumienia stanowi realizację celów ustawowych Instytutu Pileckiego w zakresie kwerend, powiększania narodowego zasobu archiwalnego oraz systematycznego badania mechanizmów totalitaryzmów XX wieku. Pozyskane materiały zasilą cyfrowy zasób Archiwum Instytutu, obejmujący miliony stron zdigitalizowanych dokumentów z archiwów polskich i zagranicznych, m.in. z Niemiec, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii czy Ukrainy – mówi Karol Madaj, dyrektor Instytutu Pileckiego.

– To bezcenny, nieznany dotąd szerzej zbiór fotografii i filmów, który po profesjonalnym opracowaniu wzbogaci archiwum Instytutu. Dzięki tej wieloletniej pracy poszerzymy wiedzę o realiach II wojny światowej i niemieckiej okupacji na ziemiach polskich. Dla historyków i badaczy oznacza to dostęp do materiałów, które przez dziesięciolecia pozostawały poza szerokim obiegiem naukowym i publicznym w Polsce. Zbiory te pomogą nie tylko uzupełnić dokumentację kampanii wrześniowej i początków okupacji, lecz także lepiej odtworzyć kontekst wydarzeń znanych dotąd jedynie z pojedynczych, często propagandowo wyselekcjonowanych kadrów. Dziś prezentujemy pierwszy etap naszej współpracy, czyli pozyskanie materiałów. Przed nami krytyczna analiza i katalogowanie. O udostępnieniu pierwszych partii źródeł w naszych czytelniach będziemy informować na bieżąco – dodaje dyrektor Madaj.

O archiwum ECPAD

ECPAD, czyli francuskie Centrum Komunikacji i Produkcji Audiowizualnej Departamentu Obrony, gromadzi i udostępnia archiwa audiowizualne francuskich sił zbrojnych od 1900 roku do czasów współczesnych. Zasób liczy około 3,5 miliona fotografii i 16 800 filmów. Obejmuje m.in. dokumentację I i II wojny światowej, wyzwolenia Francji, wojen w Indochinach i Algierii, a także materiały dotyczące NATO i operacji ONZ. Osobną część stanowi tzw. kolekcja niemiecka: materiały niemieckich kompanii propagandowych (Propagandakompanien), które po kapitulacji III Rzeszy w 1945 roku zostały zabezpieczone przez armię amerykańską, a następnie podzielone między aliantów. Członkami kompanii byli m.in. fotografowie i operatorzy z profesjonalnym doświadczeniem. Na mocy porozumienia Ministerstwa Propagandy z Wehrmachtem kompanie włączono w struktury niemieckich sił zbrojnych i towarzyszyły one wojskom podczas kolejnych kampanii. Kolekcja niemiecka w ECPAD liczy ponad 353 tys. fotografii oraz 1 128 tytułów filmowych, w tym 171 wydań kroniki filmowej „Die Deutsche Wochenschau” i około 946 filmów dokumentalnych oraz tzw. Kulturfilme z lat 1927–1945.

Prezentacja materiałów Instytutu Pileckiego: Bydgoszcz i represje wobec ludności żydowskiej w kadrze propagandy

Podczas pokazu studyjnego Instytut Pileckiego zaprezentował nieznane dotąd materiały fotograficzne dokumentujące wydarzenia w Bydgoszczy oraz przedstawiające represje wobec ludności żydowskiej. Zespoły te wybrano ze względu na ich szczególną wartość w dekonstrukcji niemieckiego przekazu propagandowego.

– Materiały zachowały się w oryginalnych wersjach i są dostępne do badań. Praca nad nimi pokazuje, jak dalece niemiecka propaganda zniekształcała obraz wydarzeń z września 1939 roku. Dotychczas historycy dysponowali pojedynczymi kadrami rozpowszechnianymi w celach propagandowych przez III Rzeszę. Dostęp do pełnych sekwencji negatywowych,
jak w przypadku Bydgoszczy, pomaga nam zrekonstruować chronologię niemieckich represji wobec ludności cywilnej i urzędników państwowych bez ideologicznego filtra. Sama kampania wrześniowa to w zbiorach ECPAD ponad 4 500 fotografii. Opracowanie tak obszernego materiału wymaga systematycznych kwerend, w ramach programów naukowych –  podkreśla Rafał Ruciński, archiwista z berlińskiego oddziału IP

Bydgoszcz: wejście Wehrmachtu i represje wobec ludności. Fotografie utrwalają moment wkroczenia wojsk niemieckich do miasta, powitanie żołnierzy przez miejscową ludność niemiecką, a następnie masowe aresztowania mieszkańców Bydgoszczy prowadzone przez regularną armię oraz prawdopodobnie funkcjonariuszy Einsatzgruppe IV. Wśród zatrzymanych widoczni są urzędnicy państwowi, kobiety i dzieci. Pojedyncze ujęcia z tych wydarzeń były wcześniej obecne w publikacjach i w internecie, ale funkcjonowały wyrwane z kontekstu całej sekwencji klatek. Niemiecki aparat propagandowy celowo wybierał pojedyncze kadry i nadawał im zmanipulowaną narrację. Pozyskana z ECPAD pełna klisza pozwala odtworzyć przebieg wydarzeń minuta po minucie, zestawić znane zdjęcia z innymi ujęciami wykonanymi w tym samym miejscu i czasie oraz dokonać pełnej krytyki źródłowej materiału.

Pierwsze represje wobec ludności żydowskiej. W kolekcji znajdują się również fotografie dokumentujące pierwsze represje wobec ludności żydowskiej na okupowanych ziemiach polskich. Na jednym ze zdjęć widoczna jest grupa żydowskich mężczyzn prowadzonych przed żołnierzami Wehrmachtu, oznaczonych szyldem z napisem „Nach Palästina” („Do Palestyny”). Na innej fotografii przedstawiono Żyda siedzącego na wozie z napisem „Wir wollten den Krieg” („To my chcieliśmy wojny”). Fotografie te są szczególnie istotne dla badań nad początkami niemieckiej polityki represji wobec ludności żydowskiej oraz nad wykorzystywaniem przemocy i upokorzenia do celów propagandowych.

Prezentacja Muzeum Powstania Warszawskiego: walki o stolicę i zniszczenia wojenne

W ramach prezentacji studyjnej Muzeum Powstania Warszawskiego przedstawiło unikalne materiały wizualne ukazujące operacyjne przygotowania Wehrmachtu oraz skalę zniszczeń Warszawy we wrześniu 1939 roku. Zaprezentowano m.in. ujęcia niemieckich żołnierzy nanoszących inskrypcje na bombach lotniczych przed nalotami, a także bezpośrednie skutki bombardowań, w tym ruiny Gmachu Chemii Politechniki Warszawskiej przy ul. Noakowskiego 3. Obraz wojennych zniszczeń dopełniają kadry z prawobrzeżnej Warszawy, przedstawiające żołnierzy pozujących na zdemontowanych elementach karuzeli na tle uszkodzonych kamienic przy ul. Grochowskiej, Kordeckiego i Komorskiej.

Szczególne miejsce w prezentowanym zbiorze zajmują świadectwa dramatu ludności cywilnej w ostatnich dniach obrony stolicy. Na fotografiach utrwalono ucieczkę mieszkańców z rejonu walk na Ochocie pod nadzorem niemieckich posterunków na terenie cegielni przy Gliniankach Szczęśliwickich, a także obecność oddziałów Wehrmachtu w tym rejonie. Pokaz zamykają ujęcia z końca września 1939 roku, ukazujące warszawiaków wśród ruin zabudowy nieopodal kina dźwiękowego „Strzelec” na Okęciu, vis-à-vis głównego wjazdu do zakładów PZL.

Fotografie archiwalne zaprezentowane podczas spotkania.

Wszystkie pozyskane materiały archiwalne zostaną włączone do cyfrowego repozytorium Instytutu Pileckiego oraz Muzeum Powstania Warszawskiego. Proces digitalizacji
i wprowadzania metadanych prowadzony będzie etapami:

• Dostęp online: miniatury fotografii wraz z naukowym aparatem krytycznym
  i metadanymi będą sukcesywnie udostępniane w katalogu cyfrowym Instytutu Pileckiego oraz w Fototece Muzeum Powstania Warszawskiego.
• Dostęp stacjonarny: pełne odwzorowania cyfrowe w wysokiej rozdzielczości będą udostępniane badaczom do celów naukowych i edukacyjnych w czytelniach Instytutu Pileckiego w Warszawie i Berlinie oraz w archiwum Muzeum Powstania Warszawskiego.

Obie instytucje będą udostępniały tożsamy zbiór w ramach spójnego systemu metadanych.