„Rosja powraca do sowieckich narracji” – relacja z debaty o sowieckiej dezinformacji wokół 17 września 1939 roku - Instytut Pileckiego
21.09.2026 (PN)
„Rosja powraca do sowieckich narracji” – relacja z debaty o sowieckiej dezinformacji wokół 17 września 1939 roku
W rocznicę sowieckiej agresji 17 września 1939 roku w Instytucie Pileckiego odbyła się debata ekspercka poświęcona mechanizmom propagandowym towarzyszącym zbrojnej napaści Związku Sowieckiego na Polskę oraz ich współczesnym kontynuacjom w polityce Federacji Rosyjskiej.
W debacie udział wzięli: dr Maria Domańska – była dyplomatka, była kierownik Wydziału Politycznego Ambasady RP w Moskwie, analityczka w Ośrodku Studiów Wschodnich i zastępczyni kierownika Zespołu Rosyjskiego OSW; prof. Andrzej Zawistowski – historyk, specjalista ds. edukacji, profesor Instytutu Pileckiego i prorektor Szkoły Głównej Handlowej; oraz dr hab. Damian Markowski – historyk, sowietolog, profesor Instytutu Pileckiego i kierownik Zakładu Badań nad Okupacją Sowiecką i Komunizmem w Instytucie Pileckiego.
Spotkanie moderował dr Paweł Sasanka – historyk zajmujący się historią komunizmu w drugiej połowie XX wieku, adiunkt w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego.
Mit założycielski putinizmu
Dr Domańska zauważyła, że narracja o agresji na Polskę 17 września jest podporządkowana tematowi "Wielkiej Wojny Ojczyźnianej" i zwycięstwa 1945 roku, które jest swoistym mitem założycielskim putinizmu:
„Powiem bardzo ogólnie. Dzisiejsza Rosja w dużej mierze powraca do sowieckich narracji na temat tego okresu. Rosja według Putina ma powrócić do tego apogeum utraconej chwały. I oczywiście, narracja o 17 września i wszystkie towarzyszące jej narracje dotyczące tego okresu dzisiaj, są wpisane w systemowy konflikt Rosji z Zachodem. I jak się przyjrzymy celom i elementom tej narracji o 17 września, to widzimy bardzo dużo podobieństw do narracji na temat dzisiejszej Ukrainy”.
Mit niewinności
Zdaniem ekspertki Ośrodka Studiów Wschodnich rosyjska narracja podtrzymuje obraz imperium w ciągłym stanie zagrożenia, zmuszonego do odzyskiwania utraconych terytoriów i starania się o bezpieczeństwo przez poszerzanie „strategicznej głębi”. Rosja kreuje się jako „dobre imperium, które zawsze jedynie wyzwalało, nigdy nie chciało wojny, zawsze chciało pokoju, nigdy nie było agresywne, ratowało” – podkreśla była dyplomatka.
„To jest taki permanentny mit niewinności, mit ofiary, mit mesjanistyczny, z czym się wiąże też wybielanie represji albo pomijanie wątku represji związanych z napaścią na Polskę, okupacją Polski od 17 września, ale też dzisiejszą okupacją Ukrainy” – podkreśliła dr Domańska.
17 września na Białorusi
Prof. Andrzej Zawistowski zwrócił uwagę, że do spuścizny Związku Sowieckiego w sposób bezpośredni odwołuje się nie tylko Rosja, ale też Białoruś. Szczególnie widoczne jest to w narracji o 17 września 1939 roku jako „zjednoczeniu ziem białoruskich” i wyzwoleniu spod polskiego ucisku. 17 września na Białorusi obchodzony jest Dzień Jedności Narodowej. – „Znajoma nazwa? – komentuje historyk – To dokładnie ta sama nazwa, co rosyjskiego święta obchodzonego w listopadzie, upamiętniającego wygnanie Polaków z Kremla”.
„W polityce wewnętrznej Białorusi Polska jest wrogiem numer jeden, bo spełnia wszystkie wymogi wroga. Po pierwsze jest członkiem NATO, po drugie jest członkiem Zachodu, po trzecie jest państwem, które dawniej obejmowało terytorium części Białorusi, i po czwarte ma swoich przedstawicieli w postaci mniejszości narodowej na Białorusi” – wyliczył profesor Instytutu Pileckiego.
Dezinformacja
Dr hab. Markowski zgodził się, że współczesna Rosja powraca do narracji Związku Sowieckiego.
„Odnoszę wrażenie, że propaganda Federacji Rosyjskiej, mówiąc o historii, nieustannie odwołuje się do mitu rzekomej sprawiedliwości dziejowej, realizowanej poprzez takie czy inne działania Związku Sowieckiego, Stalina oraz organów NKWD i NKGB, które od kilkunastu lat są stopniowo rehabilitowane. Pojawiają się oczywiście odniesienia do rzekomego paktu Hitler–Piłsudski, który w rzeczywistości był paktem o nieagresji. Stale powracają również kłamliwe narracje o roli Polski w rozbiorze Czechosłowacji w 1938 roku, tzw. zmowie monachijskiej, a także wątek rzekomych przygotowań II Rzeczypospolitej do zbrojnego ataku na Związek Sowiecki”.
Prof. Markowski odniósł się do swoich doświadczeń w polsko-ukraińskiej grupie zajmującej się przeciwdziałaniem rosyjskiej dezinformacji: „Proszę sobie wyobrazić, że każdego dnia do różnego rodzaju, mniej lub bardziej udanych dyskusji, także na tematy historyczne, prowadzonych w internecie między Polakami a Ukraińcami, trafia nawet kilkaset różnego rodzaju punktów zapalnych zawierających dezinformację”.
Następnie dodał: „Żyjemy w świecie Chata GPT. Bardzo łatwo jest dziś stworzyć, nawet nie będąc szczególnym geniuszem informatyki, fałszywe zdjęcie, rzekomo przedstawiające wydarzenia związane na przykład z II wojną światową. (…) To pokazuje, z jakimi wyzwaniami na polu dezinformacji mierzymy się i będziemy się mierzyć w najbliższym czasie”.
Zapis wideo całej rozmowy
W dalszej części dyskusji rozmawiano o skuteczności rosyjskiej i białoruskiej polityki historycznej, stosunku Rosjan do paktu Ribbentrop–Mołotow oraz zmianach w ukraińskiej narracji o 17 września 1939 roku.
Zapraszamy do obejrzenia całej rozmowy.
Zobacz także
- Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Aktualności
Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.
- Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl
Aktualności
Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl
– To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.
- 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
Aktualności
86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.
- Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
Aktualności
Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.
- Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
Aktualności
Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).
- Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
Aktualności
Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.
- Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
Aktualności
Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.
- Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
Aktualności
Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.
- Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
Aktualności
Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.
- Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Aktualności
Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski.
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.