PORTRETY | Adam Bałdych Quintet - Instytut Pileckiego

„Portrety” to poruszająca opowieść dźwiękiem, w której jazz spotyka się z historią, a indywidualne losy splatają się z doświadczeniem zbiorowym.

Projekt został zainicjowany w ramach obchodów 85. rocznicy wybuchu II wojny światowej i jest owocem współpracy Instytutu Pileckiego z Adamem Bałdychem, wybitnym kompozytorem i wirtuozem skrzypiec. Przedsięwzięcie jest próbą przybliżenia – poprzez muzykę – trudnych doświadczeń i towarzyszących im emocji świadków i ofiar II wojny światowej, a zarazem oddania im hołdu.

Muzyka inspirowana archiwaliami

Łacińskie protrahere oznacza „wydobywać na światło dzienne” i to właśnie uczynił Adam Bałdych z emocjami, jakie kryją się w relacjach świadków II wojny światowej. Artysta sięgnął do materiałów archiwalnych, pochodzących z zasobów Instytutu Pileckiego i stworzył muzykę, która oddaje to, co trudno wyrazić słowami. Efektem jego pracy jest 17 kompozycji muzycznych, które w niezwykły sposób wydobywają i przekazują emocje ukryte w archiwalnych świadectwach. Album łączy elementy jazzu, muzyki klasycznej i polskiej muzyki tradycyjnej.

– Jako instytut badający i gromadzący archiwa dotyczące totalitaryzmów niemieckiego i sowieckiego szukaliśmy sposobu, by te historie nie przemawiały tylko do grona badaczy, naukowców - ale aby trafiła do szerokiego i różnorodnego odbiorcy. To kwestia fenomenu przeżywania. Historie stają się nam bliskie dzięki emocjom, które wywołują. I właśnie ten komponent emocjonalny stał się źródłem wyboru i decyzji o podjęciu realizacji projektu z Adamem Bałdychem, który od lat zajmuje się improwizację muzyczną. Chcieliśmy aby to właśnie on wydobył drzemiące w tych historiach treści, postawił sobie pytania, skonfrontował się z tym historiami. – wyjaśnia Jakub Kiersikowski z Instytutu Pileckiego.

Portrety emocji

– Prace nad kompozycjami przebiegały bardzo intensywnie. Jako artysta nie mógłbym przejść wobec takich relacji obojętnie. Mimo że znałem je ze szkoły, z opowiadań dziadków, to jestem tym pokoleniem, które jest zdystansowane do takich treści, a tutaj wywołały one we mnie na nowo całą masę przeżyć. Muzyka wylała się sama – przyznaje Adam Bałdych.

– Komponując czuję jakby władał mną strumień świadomości. Jestem tu, odbieram bodźce świata zewnętrznego i wewnętrznego, ale też staram się utożsamić w empatyczny sposób z przeżyciami innych osób, z którymi łączą mnie emocje. To rodzaj wspólnego przeżywania świata, siebie samego, w sposób, w którym czas i miejsce nie gra roli. Napisałem więcej utworów niż zamierzałem. Musiałem siłą zakończyć ten proces, tak wiele dźwięków powstawało – dodał.

Wołanie o pokój

W wywiadach towarzyszących promocji płyty, artysta podkreślił, że nie chce tym albumem uspokajać, lecz dać do myślenia. „Portrety” są próbą uchwycenia tego, co z większą niż słowa precyzją wyraża język sztuki: otaczającego nas świata, obrazu naszych czasów oraz kondycji człowieka. Album jest swego rodzaju manifestem przeciw wojnie, wyrazistym i dostrzegalnym apelem o zakończenie konfliktów, jak ten toczący się tuż za naszą wschodnią granicą. Kompozycje przywołują różnorodne doświadczenia wojenne, które są wspólne dla ofiar XX-wiecznych i współczesnych interwencji zbrojnych: dylematy w obliczu trudnych wyborów, dążenie do szczęścia, cierpienie i stratę, czy tęsknotę za wolnością.

Relacje świadków i ofiar

– Otrzymałem materiały, które są zapiskami, są treścią, którą zacząłem przyswajać. Odczytałem w nich opowieści ludzi, którzy zostali postawieni w sytuacjach, w których nie wiem jak ja bym się zachował na ich miejscu. I to zderzenie z autentyczną historią tych ludzi wywołało we mnie bardzo dużo emocji i przywołało poczucie, że my dzisiaj sami zmagamy się z różnymi zagrożeniami. (…) Te historie pozwoliły wydobyć ze mnie to, co ja przeżywam w dzisiejszych czasach, stawiały pytania – czym dla mnie jest ten niepokój? Czym są czasy, które bardzo szybko się zmieniają? – przyznał skrzypek.

Instytut udostępnił muzykowi nagrania filmowe ze świadkami historii, skany zeznań z internetowej bazy Zapisy Terroru, a także materiały badawcze dotyczące działalności Grupy Ładosia (wspólna akcja polskich dyplomatów rezydujących w Bernie oraz środowisk żydowskich, której celem było ratowanie Żydów przed Zagładą, stała się tematem wystawy IP - więcej). Tematyka przekazanych relacji nawiązywała m.in. do pacyfikacji w Michniowie, ukrywania Żydów przez Polaków, Rzezi Woli czy roli orkiestry obozowej w KL Auschwitz. Z kolei wybrane notacje „Świadków epoki” dotyczyły deportacji Polaków na Syberię, obozu Auschwitz-Birkenau, niemieckiego obozu dla dzieci w Łodzi oraz pacyfikacji Dąbrowy Dolnej. To wszystko w relacjach osób, które były świadkami wydarzeń. Adam Bałdych uzupełnił poszukiwania o opublikowane w 1967 roku „Gry Oświęcimskie”, wspomnienia kompozytora Szymona Laksa.

Brzmienie renesansowych skrzypiec

Adam Bałdych ze swoim kwintetem porusza się na granicy muzyki jazzowej i poważnej, czerpiąc z Polskiej muzyki tradycyjnej, która stała się dla lidera wielkim źródłem inspiracji i zbudowała rozpoznawalny surowy i ekspresyjny ton skrzypiec. Zespół eksperymentuje z brzmieniem, używając orkiestrowego instrumentarium i stawiając na wzajemny dialog. W najbardziej dynamicznych fragmentach kwintet przygotowuje grunt dla wymownej ciszy i ekspozycji niuansów swoich sonorystycznych poszukiwań. Warto zwrócić uwagę na wykorzystanie nietypowego instrumentarium, muzyk w dużej mierze gra na historycznych skrzypcach renesansowych, instrumencie o rzadkim i unikatowym brzmieniu.

„Portrety” Adam Bałdych Quintet – LP i CD

Płyta prezentuje 17 kompozycji muzycznych (15 kompozycji „bazowych”, a także 2 „bonus tracki” – po jednym na winyl oraz płytę CD).

Do projektu Bałdych zaprosił wyjątkowych artystów i prawdziwe osobowości: pianistę Sebastiana Zawadzkiego, saksofonistę Marka Konarskiego, kontrabasistę Andrzeja Święsa i perkusistę Dawida Fortunę, a także wokalistów Kari Sál i Piotra Odoszewskiego, którzy wykonując utwór „Niebo złote ci otworzę” do słów wiersza Krzysztofa Kamila Baczyńskiego składają hołd poecie i Powstańcom Warszawy.

Pierwsze publiczne wykonanie kompozycji odbyło się 21 września 2025 r., w Międzynarodowy Dzień Pokoju, w Studiu Koncertowym Polskiego Radia im. Witolda Lutosławskiego w Warszawie (więcej o wydarzeniu). Kilka dni później (25.09) muzyk z zespołem zagrał w St. Elisabethkirche w Berlinie. Okazją do wysłuchania na żywo utworów z albumu Portraits było także uroczyste otwarcie nowej siedziby Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej w Warszawie we wrześniu 2025 r.

Dostępna w księgarni Instytutu Pileckiego

Płytę w wersji CD i na winylu można nabyć w księgarni Instytutu Pileckiego (kliknij).

Wideoklipy

Album „Portrety” promuje sześć klipów.

„Protest song”

Adam Bałdych – skrzypek i kompozytor, nazywany „cudownym dzieckiem skrzypiec”, karierę rozpoczął w wieku 14 lat. Wypracował własny styl, który stał się inspiracją dla nowej generacji improwizujących skrzypków. Adam Bałdych ceniony jest za kreatywność na polu jazzu i muzyki współczesnej, twórcze łączenie obu tych gatunków oraz wyrazistość swoich muzycznych interpretacji. Brał udział w nagraniach blisko 20 płyt. W styczniu 2024 r. ukazał się najnowszy album Adama Bałdycha i Leszka Możdżera „Passacaglia”. (biogram  www.adambaldych.com)