Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie” - Instytut Pileckiego

Czy można żyć tuż obok miejsca masowej zagłady i nie wiedzieć, co się dzieje? Co oznacza „wiedzieć” – widzieć, słyszeć, domyślać się, a może świadomie wypierać rzeczywistość? Wokół tych pytań koncentrowało się kolejne spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”, które odbyło się w siedzibie Instytucie Pileckiego.

Punktem wyjścia do dyskusji był pokaz nagrodzonego Oscarem filmu „Strefa interesów” Jonathana Glazera, a jej ważnym kontekstem – prezentowana w berlińskim Muzeum Topografia Terroru wystawa „Der Holocaust. Was wussten die Deutschen?” („Holokaust. Co wiedzieli Niemcy?”). Ekspozycja ta analizuje, jakie informacje o Zagładzie były dostępne w III Rzeszy, co wiedziała ludność niezaangażowana bezpośrednio w zbrodnie i w jaki sposób rozprzestrzeniały się doniesienia oraz plotki.

W rozmowie prowadzonej przez dr Aleksandrę Burdziej udział wzięły dr hab. Ewa Fiuk z Instytutu Sztuki PAN oraz dr Andrea Riedle, dyrektorka Muzeum Topografia Terroru w Berlinie i współtwórczyni wystawy poświęconej społecznej świadomości zbrodni nazistowskich.

Przemoc poza kadrem

Już na początku spotkania, po projekcji filmu, dr hab. Ewa Fiuk zwróciła uwagę, że Strefa interesów nie jest kolejnym filmem przedstawiającym Holokaust: „To nie jest film obrazujący Zagładę. To jest film obrazujący wyparcie i obojętność”. Jednym z najważniejszych zabiegów reżysera jest świadome niepokazywanie przemocy: „Gleiser bazuje przede wszystkim na tym, czego nie widzimy, ale o czym doskonale wiemy. Nie widzimy mordowania, ale słyszymy wszystko, co dzieje się za murem” – mówiła o nagrodzonej ścieżce dźwiękowej filmoznawczyni. Podkreślając jednocześnie, że to właśnie dźwięk – krzyki, wystrzały, stukot pociągów czy odgłosy krematoriów – buduje w filmie poczucie nieustannej obecności Zagłady, mimo że kamera niemal nigdy nie przekracza murów obozu.

Co wiedzieli Niemcy?

Istotną część spotkania poświęcono wystawie „Der Holocaust. Was wussten die Deutschen?” („Holokaust. Co wiedzieli Niemcy?”), prezentowanej w Muzeum Topografia Terroru w Berlinie. Jak wyjaśniała dr Andrea Riedle, dyrektorka placówki i współkuratorka ekspozycji, pomysł ekspozycji wyrósł z wieloletnich badań nad świadomością społeczeństwa niemieckiego.

– „Przez długi czas po wojnie wielu Niemców twierdziło: nic nie wiedzieliśmy. Nasza wystawa stawia pytanie, ile w rzeczywistości można było wiedzieć i jakie informacje docierały do zwykłych obywateli” – mówiła.

Ekspozycja pokazuje nie tylko oficjalną propagandę III Rzeszy, ale również plotki, pogłoski, listy, fotografie i prywatne dzienniki, które pozwalały zwykłym obywatelom zrozumieć skalę dokonywanych zbrodni.

Jak zaznaczyła dyrektorka muzeum: „Nie wszystko można było ukryć. Jeżeli ktoś chciał, mógł z tych rozproszonych informacji ułożyć całość”.

Wiedzieć czy wierzyć?

Zdaniem dr Riedle pytanie o wiedzę nie dotyczy wyłącznie historii: „To nie jest tylko kwestia tego, czy mamy informacje. To także pytanie, komu wierzymy”.

Jak zauważyła, wystawa jest również ostrzeżeniem przed bezrefleksyjnym przyjmowaniem narracji tworzonych przez państwo czy propagandę: „Chcemy przestrzec ludzi przed naiwnym uwierzeniem w to, co mówił reżim narodowosocjalistyczny”.

Film i wystawa – dwa różne języki pamięci

Dr hab. Ewa Fiuk podkreśliła, że nie należy oczekiwać od filmu pełnej zgodności z faktami: „Film może mijać się z prawdą historyczną, ponieważ jest efektem wyobraźni. To jest film fabularny, nie dokument”. Przypomniała również słowa samego reżysera, Jonathana Glazera: „To nie jest lekcja historii. To jest ostrzeżenie”. Jej zdaniem właśnie w tym tkwi siła filmu. „Nie chodzi o to, żeby dowiedzieć się, jak było naprawdę, ale żeby zrozumieć mechanizmy obojętności” – dodała.

Jednocześnie dr Riedle zwróciła uwagę, że współcześnie dla wielu odbiorców filmy są jednym z podstawowych źródeł wiedzy o historii: „Ludzie czerpią informacje przede wszystkim z internetu i z filmów. Dlatego jeśli film odchodzi od faktów historycznych, musimy o tym rozmawiać”.

– „Nie pokazałabym tego filmu młodzieży jako pierwszego filmu o Holokauście” – zaznaczyła. Zauważyła, że obraz operuje licznymi niedopowiedzeniami i zakłada, że widz posiada już rozległą wiedzę historyczną. Dlatego osoby, które nie znają realiów funkcjonowania Auschwitz ani przebiegu Zagłady, mogą nie zrozumieć wielu zawartych w nim odniesień.

Perspektywa sprawców

Ciekawym wątkiem rozmowy była decyzja reżysera o pokazaniu wydarzeń niemal wyłącznie z perspektywy rodziny komendanta Auschwitz. „Czy taki zabieg nie odbiera głosu ofiarom?” – pytała prowadząca dyskusję dr Aleksandra Burdziej.

W przekonaniu dr Fiuk, Glazer nie opowiada historii z perspektywy sprawców, lecz raczej ich obserwuje: „To nie jest historia opowiedziana przez sprawców. My ich po prostu podglądamy”. Sposób realizacji filmu porównała do programu typu reality show. Aktorzy funkcjonowali w przestrzeni domu przez długie ujęcia, nie wiedząc nawet, która z wielu kamer w danym momencie rejestruje ich zachowanie.

Zainteresowanie historią III Rzeszy w Niemczech

Dr Andrea Riedle podkreślała, że zainteresowanie historią III Rzeszy w Niemczech pozostaje bardzo duże: „Po pandemii nasze muzeum odwiedziło ponad milion osób. Widzimy ogromne zainteresowanie także badaniem własnych rodzinnych historii”. Jak zaznaczyła, coraz więcej Niemców korzysta z udostępnionych archiwów członków NSDAP i SS, próbując zrozumieć przeszłość swoich rodzin.

Zapraszamy do obejrzenia zapisu wideo spotkania. 

Uczestniczki spotkania:

dr hab. Ewa Fiuk — filmoznawczyni, doktor habilitowana, adiunktka w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Zajmuje się kinem niemieckim, transkulturowością, teorią afektu, narracjami mniejszościowymi oraz problemem reprezentacji w filmie. Autorka książek Inicjacje, tożsamość, pamięć. Kino niemieckie na przełomie wieków, Obrazo—światy, dźwięko—przestrzenie. Kino Toma Tykwera oraz Film jako przestrzeń transkulturowa. Współczesny przypadek niemiecki. Redaktorka „Kwartalnika Filmowego”.

dr Andrea Riedle — historyczka, dyrektorka Stiftung Topographie des Terrors w Berlinie. Wcześniej związana m.in. z KZ—Gedenkstätte Dachau, gdzie była kierowniczką działu naukowego i zastępczynią kierownika miejsca pamięci. Jej badania i działalność kuratorska koncentrują się wokół historii narodowego socjalizmu, sprawców nazistowskich zbrodni oraz kultury pamięci. W Topografii Terroru prezentowana jest obecnie wystawa Der Holocaust – Was wussten die Deutschen? / Holokaust – co wiedzieli Niemcy?, poświęcona pytaniu o wiedzę niemieckiego społeczeństwa o Zagładzie.

dr Aleksandra Burdziej – germanistka i literaturoznawczyni związana z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Bada m.in. pamięć kulturową oraz sposoby reprezentowania doświadczeń XX wieku w literaturze i kulturze współczesnej. Łączy pracę akademicką z działalnością społeczną i ekspercką; jest prezeską Zarządu Krajowego Związku Towarzystw Polsko—Niemieckich i inicjatorką licznych projektów dialogu polsko—niemieckiego.

Cykl „Berlin w Warszawie”

Instytut Pileckiego organizuje w 2026 roku cykl spotkań pod nazwą „Berlin w Warszawie”. Celem przedsięwzięcia jest wprowadzenie do polskiej przestrzeni dyskusyjnej aktualnych debat publicznych z Niemiec związanych z pamięcią, historią i polityką. Spotkania będą odbywać się raz w miesiącu, w warszawskiej siedzibie Instytutu, przy ulicy Siennej 82. Wśród zaproszonych gości m.in. eksperci, publicyści i naukowcy niemieccy. Wstęp na wydarzenia jest bezpłatny.

„Berlin w Warszawie” to platforma dialogu, której zadaniem jest przybliżanie polskiej publiczności najważniejszych niemieckich dyskusji o historii i polityce. Projekt konfrontuje niemieckie narracje z polską wrażliwością, tworząc przestrzeń do szczerej rozmowy nawet w sprawach, w których obie strony głęboko się różnią.

Harmonogram kolejnych spotkań:

• CASE STUDY: Sprawa Reinefartha: Wola 1944 i bezkarność w RFN Data: 6 sierpnia 2026 r.
• Powstanie Warszawskie i niemiecka pamięć o okupacji: dlaczego terror w Polsce bywa w Niemczech „nieobecny”? Data: 24 września 2026 r.
• „Das Versagen”: Niemcy, Rosja i cena złudzeń Data: 9 października 2026 r.
• Czy alianci powinni zbombardować Auschwitz? Spór o (nie) działanie Data: 26 listopada 2026 r.
• Bezpieczeństwo ponad granicami: polska geografia, niemiecka Zeitenwende Data: 10 grudnia 2026 r.
• Finał sezonu: Przyszłość niemieckiej Erinnerungskultur: czy kultura pamięci się kończy, czy tylko zmienia? Data: 21 stycznia 2027 r.

Patronat medialny: „Rzeczpospolita” oraz rp.pl.