Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego - Instytut Pileckiego

28 lipca w siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się wernisaż wystawy prezentującej po raz pierwszy w Warszawie mało znane akwarele i rysunki dokumentujące Powstanie Warszawskie. Ich autorem był Walerian Bielecki ps. „Inżynier Jan” – żołnierz Zgrupowania „Krybar”, architekt i konstruktor słynnego samochodu pancernego „Kubuś”.

Na ekspozycji zaprezentowano prace pochodzące ze zbiorów Muzeum Wojska w Białymstoku oraz Rodziny Artysty, uzupełnione notatkami Autora i wzbogacone komentarzem historyka.

Wystawę można oglądać w siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82 do 10 października.

Wernisaż otworzył Łukasz Mieszkowski, zastępca dyrektora Instytutu Pileckiego ds. Historii w Przestrzeni Publicznej. Powitał zgromadzonych gości, wśród których znaleźli się członkowie rodziny Waleriana Bieleckiego, m. in.: córka Ewa Bielecka-Sawicka, zięć Piotr Sawicki oraz wnuczka Katarzyna Sawicka. W otwarciu wystawy uczestniczył również Piotr Rypson, dyrektor Departamentu Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Malowany raport z Powstania Warszawskiego

Dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj zwrócił uwagę na symboliczne podobieństwa w biografiach Waleriana Bieleckiego i patrona Instytutu – Witolda Pileckiego. Choć Bielecki urodził się jedenaście lat później, obaj zostali ochrzczeni w tej samej parafii św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Petersburgu, gdzie ich rodziny znalazły się w wyniku zesłania po powstaniu styczniowym. W późniejszych latach obaj, jako żołnierze Armii Krajowej, uczestniczyli w Powstaniu Warszawskim. Walerian Bielecki walczył na Powiślu i w Śródmieściu, a Witold Pilecki w Śródmieściu.

Podobnie jak Witold Pilecki stworzył słynny raport z Auschwitz, tak Walerian Bielecki pozostawił własny, wyjątkowy zapis doświadczeń Powstania Warszawskiego.

– Witold Pilecki pisze, Walerian Bielecki maluje, rysuje, szkicuje, ale też robi to jako formę dokumentu, dzięki któremu możemy poznać realia Powstania Warszawskiego. I podobnie jak Witold Pilecki przekazuje emocje, w tym malowanym czy rysowanym raporcie widzimy ich bardzo wiele – mówił dyrektor Instytutu.

Akwarela jako świadectwo

Kuratorka wystawy Karolina Kuryluk opowiedziała o okolicznościach odkrycia prac Waleriana Bieleckiego. – „Dwa lata temu trafiłam na te niesamowite prace podczas przygotowywania koncepcji wystawy stałej w Białymstoku. Kiedy je zobaczyłam, pomyślałam: one muszą być pokazane w Warszawie. I tak się stało”.

Jak zaznaczyła, prezentowana ekspozycja pokazuje jedynie fragment bogatego dorobku artysty. – „Oczywiście tych prac jest o wiele więcej. To jest tylko ułamek tego, co Walerian Bielecki dla nas pozostawił”.

Kuratorka przyznała, że świadomie zrezygnowała z prezentowania fotografii, aby podkreślić wartość technik plastycznych jako sposobu dokumentowania rzeczywistości. – „Chciałam zwrócić uwagę na to medium – niedoceniane, trochę już zapomniane, jakim są akwarela i rysunek”.

Wspomnienie wnuczki

Podczas uroczystego otwarcia wystawy, o Walerianie Bieleckim opowiedziała jego wnuczka Katarzyna Sawicka. W pełnej rodzinnych wspomnień opowieści przywołała wojenne i powojenne losy dziadka, zachowane listy, wspomnienia oraz pamiątki, które pozwoliły odtworzyć jego niezwykłą biografię.

Na zakończenie dodała: – „Mam nadzieję, że zobaczą państwo na tej wystawie mojego dziadka – człowieka, który wielokrotnie wychodził z opresji i nie zatracił przy tym ciepła, rodzinności, humoru i człowieczeństwa”.

Oprowadzanie kuratorskie w rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego

1 sierpnia o godzinie 16:00, w rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego, zapraszamy na oprowadzanie kuratorskie.

Wystawa: Walerian Bielecki. Sztuka dokumentu. Powstanie Warszawskie

Wystawa prowadzi widza przez doświadczenie Powstania Warszawskiego oczami Waleriana Bieleckiego – artysty i świadka, który w swoich pracach utrwalił dramatyczną codzienność walczącego miasta. Podczas walk powstańczych w Śródmieściu Walerian Bielecki natknął się na zburzony sklep papierniczy. Znalezione tam materiały wykorzystał do stworzenia barwnej, wizualnej dokumentacji wydarzeń, w których uczestniczył w kolejnych miesiącach, w Powstaniu i w niewoli. Artysta opisuje to w swoich notatkach w sposób następujący:

Rozbite wnętrze i wystawy sklepowe, w oknach wystawowych osłony przed pociskami i odłamkami, wykonane z tego, co było w sklepie: bloki rysunkowe, […], zeszyty, pudełka ołówków, cyrkle, linijki i inne skarby prawdziwe dla malarza i technika, zsunięte w sterty, tworzyły w wystawach swoistą osłonę – barykadę.

Wracając kiedyś z placówki na poczcie głównej na kwatery przy Szpitalnej 5, wstąpiłem olśniony tymi skarbami, zabrałem sobie notatnik i blok rysunkowy, komplet akwarel, kilka pędzli i ołówków. […]

Okazały się później skarbem prawdziwym, pomogły łatwiej znieść trudne dni niewoli, szczególnie w pierwszych miesiącach. Pozwoliły jednocześnie utrwalić jeszcze żywe wspomnienia przeżyć i walki w dniach powstania.

Cytat: Walerian Bielecki, maszynopis w zbiorach Muzeum Wojska w Białymstoku

Wystawa obejmuje łącznie 23 prace: 5 oryginałów i 18 wielkoformatowych reprodukcji, z których każda stanowi osobny kadr tej historii, uzupełniony o komentarze historyczne, które przybliżają realia przedstawianych wydarzeń. Tam, gdzie to możliwe, głos oddany zostaje samemu artyście – poprzez zachowane opisy autorskie, pozwalające zajrzeć w jego sposób widzenia i przeżywania wojennej rzeczywistości. Towarzyszą im również informacje o oryginalnych formatach dzieł, przypominające o ich materialnym, fizycznym wymiarze.

Osią ekspozycji jest 18 wielkoformatowych reprodukcji jego powstańczych realizacji, ułożonych w porządku chronologicznym. Ten układ nie jest jedynie zabiegiem porządkującym – buduje opowieść o narastającym napięciu, nadziei, zniszczeniu i ostatecznym upadku. Wystawę zamykają dwie akwarele prezentowane w oryginale, przedstawiające finalne akordy powstańczej epopei: wymarsz żołnierzy AK z Warszawy do niewoli oraz pierwszą mszę świętą w obozie jenieckim, na której spotkali się Powstańcy i żołnierze Września 1939.

Sztuka Waleriana Bieleckiego, będącego jednocześnie żołnierzem i artystą, odsłania nieznany szerzej wymiar pamięci o Powstaniu Warszawskim – bardziej intymny, skupiony na detalu i codzienności, a zarazem głęboko zakorzeniony w doświadczeniu bezpośredniego świadka. Jego prace skłaniają do refleksji nad rolą barwnego obrazu jako medium dokumentu oraz nad granicą między zapisem faktów a ich artystycznym przetworzeniem.

Walerian Bielecki „Inżynier Jan” 1912-1969

Biografia Waleriana Bieleckiego (ur. 1912 r., Petersburg – zm. 1969 r., Białystok) stanowi splot doświadczeń architekta, żołnierza i świadka historii, którego działalność twórcza kształtowała się w cieniu dramatycznych wydarzeń XX wieku. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, w 1939 r. ochotnik w obronie kraju, a w czasie okupacji i Powstania Warszawskiego żołnierz Armii Krajowej pod pseudonimem „Inżynier Jan”.

Podczas Powstania Warszawskiego walczył na Powiślu i w Śródmieściu w zgrupowaniu „Krybar”, zaprojektował słynny samochód pancerny „Kubuś”. Po kapitulacji jeniec Stalagu XI B Fallingbostel. W czasie walk powstańczych i w niewoli tworzył rysunki i akwarele dokumentujące zarówno walczącą Warszawę, jak i życie obozowe, utrwalał w ten sposób rzeczywistość wojenną i mierzył się z doświadczeniem przemocy.

Po powrocie do Polski w 1945 r. pracował jako architekt w Warszawie włączając się w działania na rzecz odbudowy stolicy oraz życie środowiska architektów. Prowadził także niewielkie wydawnictwo, zlikwidowane w wyniku represji wobec byłych żołnierzy AK, pozbawiających go również mieszkania w stolicy. Od 1949 r. związany z Białymstokiem, gdzie jako projektant i Główny Architekt Województwa współtworzył powojenny krajobraz miasta oraz inicjował działalność lokalnego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich (SARP). Jego biografia ukazuje ciągłość między doświadczeniem wojny a praktyką projektową, podporządkowaną idei odbudowy utraconego świata.

Reprodukcje prac Waleriana Bieleckiego pochodzą z kolekcji Muzeum Wojska w Białymstoku

Oryginalne prace udostępniono z kolekcji Ewy Bieleckiej-Sawickiej

Koncepcja wystawy, scenariusz, teksty i koordynacja 
Karolina Kulyk

Współpraca koordynacyjna                                                  
Bartosz Gralicki

Komentarze historyczne
dr Leszek Zaborowski

Konsultacja merytoryczna
prof. Andrzej Zawistowski
dr Bartłomiej Kapica
dr Łukasz Mieszkowski

Redakcja językowa
Marta Wilińska
Edyta Kunowska

Tłumaczenie
Aleksandra Arumińska
Ian Stephenson

Koncepcja plastyczna i projekt graficzny
Rafał Koliński

Przygotowanie obiektów
Katarzyna Tomczak-Wysocka
Jan Możdżyński

Produkcja
Rafał Koliński

Promocja i media
Lukrecja Jaszewska
Grzegorz Mazurowski
Jan Sochaczewski
Oliwia Traczyk
Grzegorz Czerniak
Patrycja Dubiał-Skiba
Jakub Kiersikowski

Partnerem wystawy jest Muzeum Wojska w Białymstoku.