24 marca | Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką - Instytut Pileckiego
19.03.2026 (CZW)
24 marca | Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką
W 2018 roku Prezydent RP ustanowił dzień 24 marca Narodowym Dniem Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. To upamiętnienie wszystkich obywateli polskich, którzy z narażeniem życia udzielali Żydom pomocy podczas niemieckiej okupacji.
W preambule ustawy powołującej święto zapisano: w hołdzie Obywatelom Polskim – bohaterom, którzy w akcie heroicznej odwagi, niebywałego męstwa, współczucia i solidarności międzyludzkiej, wierni najwyższym wartościom etycznym, nakazom chrześcijańskiego miłosierdzia oraz etosowi suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej, ratowali swoich żydowskich bliźnich od Zagłady zaplanowanej i realizowanej przez niemieckich okupantów (treść ustawy - kliknij).
82. rocznica śmierci rodziny Ulmów
Dzień 24 marca został wybrany na to święto w nawiązaniu do tragicznej śmierci rodziny Ulmów oraz ukrywanych przez nich Żydów w Markowej na Podkarpaciu.
Tego dnia, w 1944 roku, w wyniku donosu, niemiecka żandarmeria zamordowała Józefa Ulmę, jego ciężarną żonę Wiktorię, ich dzieci (8-letnią Stanisławę, 6-letnią Barbarę, 5-letniego Władysława, 4-letniego Franciszka, 3-letniego Antoniego i półtoraroczną Marię) oraz ośmioro ukrywanych przez nich Żydów. Byli to Saul Goldman, jego czterej synowie (Baruch, Mechel, Joachim, Mojżesz; rodzinę od imienia ojca nazywano Szallami) oraz Gołda (Genia) Grünfeld, Lea (Layca) Didner i Reszla, córka jednej z nich.
Na Ulmów doniósł prawdopodobnie Włodzimierz Leś, granatowy policjant z Łańcuta, który początkowo za pieniądze sam pomagał rodzinie Saula Goldmana.
W 1995 r. Instytut Yad Vashem uhonorował pośmiertnie Józefa i Wiktorię Ulmów tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. 10 września 2023 roku, dekretem papieża Franciszka, Ulmowie oraz ich dzieci zostali ogłoszeni błogosławionymi Kościoła Katolickiego.
Żywot Polaka ukrywającego Żyda nie należy do łatwych. W kraju panuje szalony terror […]. Najlepszą część społeczeństwa, najszlachetniejsze i najofiarniejsze jednostki wywożą masowo do obozów koncentracyjnych lub do więzień. W kraju kwitnie szpiclostwo i denuncjatorstwo, co zawdzięczamy w dużej mierze masie prawdziwych i fałszywych Volksdeutschów […]. Żyd w mieszkaniu inteligenta, robotnika czy człowieka z ludu to dynamit, który może w każdej chwili wybuchnąć i rozsadzić całe mieszkanie […]. - tak pisał E. Ringelblum („Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra”, oprac. T. Epsztein)
Represje za pomoc Żydom w okupowanej Polsce
– Rozważając temat pomocy Żydom w czasie niemieckiej okupacji w Polsce, warto wziąć pod uwagę czynniki, które miały zniechęcić ludność chrześcijańską do udzielania jakiejkolwiek pomocy Żydom – komentuje dr Joanna Nikel z Zakładu badań nad nazizmem i okupacją niemiecką w czasie II wojny światowej Instytutu Pileckiego. – W okupowanej Polsce Niemcy stworzyli system, w którym gratyfikowali zło, a karali dobro, a masowa pomoc ze względu na powszechny terror i represje nie była możliwa. Niemieccy okupanci dążyli do antagonizacji społeczeństwa oraz rozdzielenia społeczności chrześcijańskiej i żydowskiej. Służyły temu demoralizujące bodźce materialne, agresywna propaganda antyżydowska i wreszcie kara śmierci dla osób, które udzieliły jakiegokolwiek wsparcia Żydom, wprowadzona rozporządzeniem Hansa Franka z dnia 15 października 1941 roku („Trzecie rozporządzenie o ograniczeniu pobytu w Generalnym Gubernatorstwie”). Niemiecki rozbudowany system prawny nie tylko penalizował pomoc Żydom, lecz także nakładał obowiązek denuncjowania osób, które takiej pomocy udzielały. Wraz z trwaniem wojny kary za pomoc Żydom na zajętych ziemiach Polski drastycznie się zaostrzały – powiedziała ekspertka Instytutu Pileckiego.
„W żadnym z okupowanych krajów Niemcy nie stosowali tak daleko idących represji i tak okrutnego terroru za pomoc okazywaną ludności żydowskiej, jak na ziemiach okupowanej Polski” – ocenia dr Nikel.
– Bez uwzględnienia aspektu prawodawstwa niemieckiego, penalizującego pomoc Żydom w okupowanej Polsce, przy równoległym ukazaniu tej problematyki w kontekście okupowanej Europy Zachodniej, niemożliwa jest rzeczowa i uczciwa dyskusja nad polsko-żydowskimi stosunkami w czasie Holokaustu – przekonuje historyczka z Zakładu Badań nad Nazizmem i Okupacją Niemiecką Instytutu Pileckiego.
Przywracanie pamięci o ratujących
Jak dodaje dr Nikel, pamięć o tych ludziach pozostaje ważnym elementem misji Instytutu Pileckiego, który prowadzi badania nad doświadczeniem okupacji niemieckiej w Europie Środkowo-Wschodniej, dokumentuje losy ofiar totalitaryzmów oraz przywraca pamięć o tych, którzy w obliczu zbrodniczych systemów potrafili zachować człowieczeństwo. – Program „Zawołani po imieniu” jest jednym z przykładów tej działalności: przywraca on pamięć o Polakach zamordowanych przez Niemców za pomoc udzielaną Żydom. Upamiętnienie ratujących nie sprowadza historii do uproszczonych narracji. Przeciwnie: jest częścią szerszego wysiłku badawczego i edukacyjnego, podejmowanego przez pracowników Instytutu Pileckiego, który ma ukazać skomplikowane realia niemieckiej okupacji oraz dramatyczne wybory ludzi żyjących w świecie terroru – dodaje dr Joanna Nikel.
Zobacz także
- Zbrodnia Wołyńska: Instytut Pileckiego i jego działalność naukowo-badawcza
Aktualności
Zbrodnia Wołyńska: Instytut Pileckiego i jego działalność naukowo-badawcza
W niedzielę 11 lipca 1943 roku oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii stanowiącej zbrojne ramię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (frakcji Stepana Bandery) – radykalnej faszystowskiej organizacji stawiającej sobie za cel budowę niepodległego państwa ukraińskiego pozbawionego mniejszości narodowych, zaatakowały w ramach skoordynowanej akcji niemal sto polskich osiedli na terenie okupowanego przez Niemców województwa wołyńskiego Rzeczypospolitej Polskiej.
- Oświadczenie | Instytut Pileckiego w Nowym Jorku
Aktualności
Oświadczenie | Instytut Pileckiego w Nowym Jorku
W związku z pojawiającymi się w przestrzeni publicznej informacjami dotyczącymi działalności oddziału Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku, przedstawiamy fakty i okoliczności wymagające wyjaśnienia.
- Wystawa SPLOTY Instytutu Pileckiego otwarta w Muzeum Architektury we Wrocławiu!
Aktualności
Wystawa SPLOTY Instytutu Pileckiego otwarta w Muzeum Architektury we Wrocławiu!
25 czerwca odbył się wernisaż wystawy „Sploty. Barbara Brukalska, Helena Syrkus i sieci modernizmu” powstałej w ramach programu Exercising Modernity Instytutu Pileckiego w Berlinie. Ekspozycję będzie można oglądać do 4 października.
- Stanowisko Instytutu Pileckiego w sprawie publikacji Wirtualnej Polski
Aktualności
Stanowisko Instytutu Pileckiego w sprawie publikacji Wirtualnej Polski
Dotyczy artykułu pod redakcją Szymona Jadczaka opublikowanego na portalu Wirtualna Polska pt. „Pracował dla ludzi Putina, zatrudnił go instytut podległy polskiemu rządowi”.
- Martyna Wojtkowska z Instytutu Pileckiego laureatką Audionomia Award 2026
Aktualności
Martyna Wojtkowska z Instytutu Pileckiego laureatką Audionomia Award 2026
Martyna Wojtkowska została laureatką w kategorii Nadzieja Audionomii za audioserial „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” – wspólnego projektu Studia Reportażu i Instytutu Pileckiego.
- Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Aktualności
Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Jakie znaczenie będzie miał Dom Polsko-Niemiecki powstający w Berlinie? Czy stanie się miejscem upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej, przestrzenią dialogu i edukacji, a może symbolem zmiany w niemieckiej kulturze pamięci? O tych kwestiach dyskutowano podczas debaty „Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – wspólna pamięć czy spór o pamięć?”. Po dyskusji wystąpił Ola Błachno Oktet, prezentując utwory z albumu „Warschauer Strasse”.
- Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Aktualności
Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Jakie znaczenie będzie miał Dom Polsko-Niemiecki powstający w Berlinie? Czy stanie się miejscem upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej, przestrzenią dialogu i edukacji, a może symbolem zmiany w niemieckiej kulturze pamięci? O tych kwestiach dyskutowano 19 czerwca podczas debaty „Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – wspólna pamięć czy spór o pamięć?”.
- Czerwiec ’76 | Dr Paweł Sasanka
Aktualności
Czerwiec ’76 | Dr Paweł Sasanka
Czerwiec ’76 to historia rewolty robotniczej i brutalnych represji, ale także kolejny dowód na niereformowalność systemu komunistycznego. To historia ekipy Gierka i Jaroszewicza, która bała się powtórki krwawego scenariusza z Grudnia 1970 roku. Przygotowując podwyżki cen żywności, za wszelką cenę próbowali oni uniknąć błędów swoich poprzedników, a jednocześnie swoją arogancją sprowokowali kolejny masowy protest robotników. Paradoksalnie, uruchamiając machinę odwetu władza mimowolnie przyczyniła się do zainicjowania spontanicznej pomocy dla prześladowanych, która dała początek zorganizowanej opozycji. Po pięćdziesięciu latach, historia ta wciąż zasługuje na przypominanie i ponowne odczytywanie.
- Letnie rozmowy filmowe | Lato 2026 w Galerii Instytutu Pileckiego w Domu Bez Kantów
Aktualności
Letnie rozmowy filmowe | Lato 2026 w Galerii Instytutu Pileckiego w Domu Bez Kantów
Zapraszamy na pokazy filmowe w Galerii Instytutu Pileckiego. W programie znalazły się m.in. historia odkrycia obrazu El Greca w Kosowie Lackim, opowieści o losach więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych, działalności rotmistrza Witolda Pileckiego, szlaku Armii Andersa, czy procesach norymberskich. Nie zabraknie także historii zwykłych ludzi, których odwaga, determinacja i wybory moralne na zawsze wpisały się w dzieje Polski.
- Komunikat
Aktualności
Komunikat
Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, jedyny udziałowiec spółki Pilecki Institute (USA), Inc., oświadcza, że Zarząd Spółki z dniem 18 czerwca 2026 r. powołał na tymczasowe stanowisko Prezesa Zarządu (CEO) spółki Pilecki Institute (USA), Inc. Jacka Fairweathera. Jego zadaniem będzie rozszerzenie strategii programowej związanej z misją statutową oddziału IP w Nowym Jorku.
- Hanna Radziejowska w „Die Welt”: „nowa polityka pamięci wymaga nowej Ostpolitik"
Aktualności
Hanna Radziejowska w „Die Welt”: „nowa polityka pamięci wymaga nowej Ostpolitik"
Hanna Radziejowska udzieliła wywiadu pt. „Der deutsche Blick nach Osten ist voller Erinnerungslücken” [tłum. „Niemieckie spojrzenie na Wschód jest pełne białych plam”] dla niemieckiego dziennika „Die Welt”. W rozmowie z Philippem Fritzem tłumaczy, dlaczego w Niemczech dochodzi dziś do prawdziwego przełomu w myśleniu o historii – i co ma z tym wspólnego Rosja.
- Swiatłana Cichanouska w Instytucie Pileckiego w Warszawie
Aktualności
Swiatłana Cichanouska w Instytucie Pileckiego w Warszawie
19 czerwca w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego odbyło się spotkanie dyrekcji Instytutu, w składzie p.o. dyrektora, Karol Madaj, p.o. zastępcy dyrektora ds. naukowych, Krystian Wiciarz oraz zastępca dyrektora ds. historii w przestrzeni publicznej, Łukasz Mieszkowski, z oficjalną delegacją białoruskiej opozycji demokratycznej na uchodźstwie pod przewodnictwem Swiatłany Cichanouskiej.