Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie - Instytut Pileckiego

Jakie były źródła błędnych ocen w polityce Niemiec wobec Rosji? Których ostrzeżeń nie chciano usłyszeć i dlaczego? Jakie wnioski z tej historii wynikają dziś dla Niemiec, Polski i Ukrainy oraz dla bezpieczeństwa Europy? Dlaczego tak długo ignorowano sygnały ostrzegawcze i głosy płynące m.in. z Polski i Ukrainy? Jaką rolę odegrały w tym interesy gospodarcze, kalkulacje polityczne?

O tych kwestiach rozmawiali Katja Gloger, Olaf Osica oraz Andriej Portnov. Spotkanie odbyło się pod hasłem Rewizja niemieckiej polityki wschodniej w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę.

Punktem wyjścia dyskusji była książka Das Versagen. Eine investigative Geschichte der deutschen Russlandpolitik (tłum. Porażka. Śledcza historia niemieckiej polityki wobec Rosji), napisana wspólnie przez Katję Gloger i jej męża, Georga Mascolo. Publikacja ukazała się w Niemczech w 2025 roku i analizuje wieloletnie relacje niemiecko-rosyjskie, ignorowanie ostrzeżeń dotyczących polityki Władimira Putina oraz rolę interesów gospodarczych w kształtowaniu niemieckiej polityki wobec Moskwy.

Prorosyjskie sentymenty

Uczestnicy dyskusji analizowali źródła niemieckich złudzeń wobec Rosji, wskazując na splot uwarunkowań historycznych, kulturowych i gospodarczych. 

Andriej Portnov z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego, zwrócił uwagę na głęboko zakorzeniony w niemieckiej kulturze politycznej i literaturze Russlandkomplex („kompleks Rosji”). Jego zdaniem wpływa on nie tylko na sposób interpretowania działań Moskwy, lecz także podtrzymuje sympatię części niemieckiego społeczeństwa do Rosji – mimo agresji na Ukrainę i nasilającej się rosyjskiej propagandy, przedstawiającej Niemcy jako wroga. Zdaniem historyka zjawiska tego nie da się wyjaśnić wyłącznie interesami gospodarczymi czy bieżącą polityką.

Sojusz Berlina i Moskwy jako warunek pokoju

Dyskutanci wskazywali też na utrwalone w niemieckiej kulturze politycznej przekonanie, że bezpieczeństwo i pokój w Europie nie są możliwe bez udziału Rosji.

Katja Gloger zauważyła, że w niemieckim społeczeństwie wciąż obecna jest wiara w to, iż porozumienie między Berlinem a Moskwą stanowi gwarancję pokoju nie tylko w Europie, lecz także na świecie. Niepokojące jest, jak podkreśliła, że narracja ta zyskuje na popularności pięć lat po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę i promuje ją m.in. coraz bardziej popularna, prawicowo-populistyczna AfD.

Podobne spostrzeżenia przedstawił Olaf Osica: To, co mocno różniło – i pytanie, czy dalej będzie różnić – politykę Niemiec i Polski, to przekonanie w Niemczech, że nie da się budować bezpieczeństwa w Europie bez Rosji. My w Polsce uważamy, że owszem, można to robić. Z naszego doświadczenia wynika, że po prostu musimy pewne rzeczy budować bez Rosji – stwierdził były dyrektor rady programowej Ośrodka Studiów Wschodnich.

Przekonanie niemieckich elit politycznych o braku alternatywy dla współpracy z Rosją, według Osicy, ujawniło się ze szczególną siłą po rosyjskim ataku na Gruzję w 2008 roku. Zdaniem analityka dążenie do utrzymywania relacji z Moskwą mimo jej agresywnej polityki wynikało w dużej mierze z chęci kontynuowania interesów gospodarczych oraz przeświadczenia o kluczowej roli Rosji w europejskiej architekturze bezpieczeństwa.

Polityczny racjonalizm?

Uczestnicy debaty wielokrotnie odwoływali się do projektu gazociągu Nord Stream 2 jako przykładu współpracy niemiecko-rosyjskiej, rozwijanej mimo aneksji Krymu przez Rosję w 2014 roku oraz sprzeciwu części europejskich partnerów, w tym Polski.

Katja Gloger podkreśliła, że Nord Stream 2 nie był wyłącznie przedsięwzięciem infrastrukturalnym, uzasadnianym potrzebą zapewnienia tanich i stabilnych dostaw gazu, lecz wiązał się również z określoną kalkulacją polityczną. W tym ujęciu kontynuowanie przez Niemcy realizacji projektu można było interpretować jako formę politycznej rekompensaty za udział Rosji w procesach mińskich. Gloger określiła tę logikę mianem swoistego politycznego handlu, w ramach którego dalsza współpraca energetyczna stawała się ceną za powstrzymanie eskalacji konfliktu zbrojnego rozpoczętego w 2014 roku.

Umiejętność samooszukiwania

Olaf Osica zauważył między inymi, że uzależnienie Niemiec od rosyjskiego gazu, jest szczególnie wymownym przykładem politycznego samooszukiwania się. Proces ten przebiegał wbrew zasadzie obecnej w niemieckiej polityce energetycznej, zgodnie z którą uzależnienie od jednego źródła dostaw na poziomie przekraczającym około 30 proc. powinno być traktowane jako zagrożenie strategiczne.

„Kanclerz Merkel, sprawiająca wrażenie polityczki bardzo pragmatycznej i traktującej rzeczywistość w sposób pozbawiony iluzji, prowadziła ten proces zupełnie na ślepo, doprowadzając do uzależnienia od rosyjskich zasobów bez realnej dywersyfikacji” – powiedział analityk.

Osica wskazał dwa czynniki sprzyjające pogłębianiu tej zależności: silny wpływ niemieckiego biznesu na politykę (czego w Polsce często nie jesteśmy świadomi) oraz dążenie do pokazania za wszelką cenę, że Niemcy potrafią otworzyć nowy rozdział w relacjach z Rosją. Przekonanie, że współpraca gospodarcza automatycznie zapewni stabilność polityczną, doprowadziło ostatecznie do powstania poważnego problemu strategicznego. W przekonaniu Osicy, późniejsze wydarzenia pokazały, że odejście od rosyjskiego gazu było możliwe, a wcześniejszego uzależnienia można było uniknąć.

Andriej Portnov zwrócił z kolei uwagę na utrzymujące się w Niemczech trudności z pełnym uznaniem podmiotowości Ukrainy i jej prawa do samodzielnego decydowania o własnej przyszłości. Przypomniał w tym kontekście szczyt NATO w Bukareszcie w 2008 roku, podczas którego Ukrainie i Gruzji nie przyznano Planów Działań na rzecz Członkostwa (ang. Membership Action Plan – MAP).

Rozmowa objęła również niemiecko-rosyjską współpracę wojskową, m.in. projekt centrum szkolenia bojowego w rosyjskim Mulino. Dyskutanci zastanawiali się także, czy niemiecka klasa polityczna i społeczeństwo będą w stanie trwale rozpoznać i przezwyciężyć schematy myślenia, które doprowadziły do porażki.

Zapraszamy do obejrzenia całej rozmowy.

Fot. Ewelina Grzechnik / Instytut Pileckiego

Biogramy uczestników:

Katja Gloger – niemiecka dziennikarka, autorka książek i ekspertka specjalizująca się w tematyce Rosji oraz polityki bezpieczeństwa. Studiowała historię Europy Wschodniej, nauki polityczne i slawistykę w Hamburgu i Moskwie jako stypendystka Studienstiftung des Deutschen Volkes, a warsztatu dziennikarskiego uczyła się w Deutsche Journalistenschule w Monachium oraz w WDR w Kolonii. Od 1989 roku związana była z tygodnikiem „Stern”, m.in. jako szefowa moskiewskiego biura, kierowniczka działu zagranicznego i korespondentka w Waszyngtonie. Przeprowadzała wywiady z Michaiłem Gorbaczowem, Borysem Jelcynem i Władimirem Putinem, któremu jako pierwsza zachodnia korespondentka towarzyszyła przez wiele miesięcy. Jest autorką książek poświęconych Rosji i stosunkom niemiecko-rosyjskim, m.in. Putins Welt (Świat Putina) oraz Fremde Freunde (Obcy sobie przyjaciele). W 2025 roku, wspólnie z Georgiem Mascolo, opublikowała bestseller Das Versagen. Eine investigative Geschichte der deutschen Russlandpolitik (Porażka. Śledcza historia niemieckiej polityki wobec Rosji), będący krytyczną analizą niemieckiej polityki wobec Rosji ostatnich dekad. Była wieloletnią rzeczniczką i członkinią zarządu niemieckiej sekcji Reporterów bez Granic. Obecnie pracuje jako niezależna dziennikarka, moderatorka i autorka.

Dr Olaf Osica – analityk i menedżer z ponad dwudziestoletnim doświadczeniem w obszarze polityki międzynarodowej, bezpieczeństwa, zarządzania wiedzą i doradztwa strategicznego. W latach 2010–2024 był dyrektorem, a następnie przewodniczącym Rady Ośrodka Studiów Wschodnich (OSW). Obecnie kieruje Biurem Strategii i Analiz Urzędu m.st. Warszawy, gdzie odpowiada za badania, analizę danych oraz strategię rozwoju miasta. Jest także senior fellow w Kolegium Europejskim w Natolinie. Doktorat z nauk społecznych i politycznych uzyskał w Europejskim Instytucie Uniwersyteckim we Florencji; jest absolwentem stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Warszawskim oraz programu Executive Education w Stanford Graduate School of Business organizowanym we współpracy z Fundacją Sterna. Od ponad dwudziestu lat współpracuje z „Tygodnikiem Powszechnym”.

Prof. Andrii Portnov – historyk specjalizujący się w dziejach Europy Środkowo-Wschodniej, Ukrainy oraz relacji polsko-ukraińskich i niemiecko-ukraińskich. Jest profesorem w Instytucie Pileckiego, associated member w Viadrina Centre of Polish and Ukrainian Studies oraz członkiem Ukraińskiego PEN. W swoich badaniach zajmuje się m.in. historią intelektualną Europy Środkowo-Wschodniej, historią totalitaryzmów, ukraińską historiografią XX wieku, stosunkami polsko-ukraińskimi i niemiecko-ukraińskimi, studiami nad pamięcią oraz genocide studies. Jest autorem dziesięciu książek i licznych publikacji naukowych. W 2022 roku otrzymał Nagrodę DIALOG Federalnego Związku Towarzystw Niemiecko-Polskich, a w 2023 roku jego monografia Dnipro. An Entangled History of a European City została uhonorowana nagrodą książkową czasopisma „Ab Imperio”.

Spotkanie poprowadziła kuratorka cyklu:

dr Aleksandra Burdziej – germanistka i literaturoznawczyni związana z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Bada m.in. pamięć kulturową oraz sposoby reprezentowania doświadczeń XX wieku w literaturze i kulturze współczesnej. Łączy pracę akademicką
z działalnością społeczną i ekspercką; jest prezeską Zarządu Krajowego Związku Towarzystw Polsko—Niemieckich i inicjatorką licznych projektów dialogu polsko—niemieckiego.

Cykl „Berlin w Warszawie”

Instytut Pileckiego organizuje w 2026 roku cykl spotkań pod nazwą „Berlin w Warszawie”. Celem przedsięwzięcia jest wprowadzenie do polskiej przestrzeni dyskusyjnej aktualnych debat publicznych z Niemiec związanych z pamięcią, historią i polityką. Spotkania będą odbywać się raz w miesiącu, w warszawskiej siedzibie Instytutu, przy ulicy Siennej 82. Wśród zaproszonych gości m.in. eksperci, publicyści i naukowcy niemieccy. Wstęp na wydarzenia jest bezpłatny.

„Berlin w Warszawie” to platforma dialogu, której zadaniem jest przybliżanie polskiej publiczności najważniejszych niemieckich dyskusji o historii i polityce. Projekt konfrontuje niemieckie narracje z polską wrażliwością, tworząc przestrzeń do szczerej rozmowy nawet w sprawach, w których obie strony głęboko się różnią.

Harmonogram kolejnych spotkań:

• Czy alianci powinni zbombardować Auschwitz? Spór o (nie)działanie Data: 26 listopada 2026 r.
• Bezpieczeństwo ponad granicami: polska geografia, niemiecka Zeitenwende Data: 10 grudnia 2026 r.
• Finał sezonu: Przyszłość niemieckiej Erinnerungskultur: czy kultura pamięci się kończy, czy tylko zmienia? Data: 21 stycznia 2027 r.

Patronat medialny: „Rzeczpospolita” oraz rp.pl.