Publikacja profesora Instytutu Pileckiego w „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” - Instytut Pileckiego
09.11.2026 (PN)
Publikacja profesora Instytutu Pileckiego w „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft”
W listopadowym numerze niemieckiego czasopisma naukowego „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” ukazał się artykuł dr. hab. Tomasza Chincińskiego, profesora Instytutu Pileckiego.
Tytuł artykułu to: „Der ‚Bromberger Blutsonntag‘ vom 3./4. September 1939 und das Ermittlungsverfahren gegen die Einsatzgruppe IV” („Bydgoska krwawa niedziela” 3–4 września 1939 r. a postępowanie śledcze przeciwko Einsatzgruppe IV).
Publikacja przedstawia nowe ustalenia dotyczące wydarzeń bydgoskich z pierwszych dni II wojny światowej, w szczególności udziału niemieckich formacji policyjnych i paramilitarnych w zajmowaniu miasta oraz represjach wobec ludności polskiej. Opiera się przede wszystkim na aktach śledztwa prowadzonego w Berlinie Zachodnim w latach 1960–1971 przeciwko dowódcom Einsatzgruppe IV, jednej z niemieckich grup operacyjnych Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa. Analiza tych materiałów pozwala zweryfikować niektóre dotychczasowe interpretacje przebiegu wydarzeń bydgoskich we wrześniu 1939 r.
Najważniejszym ustaleniem autora jest wykazanie, że już 4 września 1939 r., a więc przed wkroczeniem do Bydgoszczy głównych sił Wehrmachtu, w centrum miasta działało niemieckie Teilkommando Schöne, pododdział Einsatzgruppe IV. Formacja ta uczestniczyła w walkach o zajęcie miasta, w tym ratusza, oraz w działaniach represyjnych wobec ludności polskiej. Współpracowała przy tym z uzbrojonymi przedstawicielami miejscowej ludności niemieckiej.
Szczególne znaczenie mają zeznania niemieckiego generała Eccarda von Gablenza, dowódcy grupy bojowej „Netze” („Noteć”), której oddziały uczestniczyły w zajmowaniu Bydgoszczy. Generał relacjonował, że jego jednostki dotarły na przedmieścia miasta wieczorem 4 września 1939 r., natomiast on sam wkroczył do Bydgoszczy następnego dnia. Zastał wówczas uzbrojonych członków niemieckiego Selbstschutzu, którzy zaprowadzili go do ratusza, gdzie przetrzymywano już osoby pod strażą. Relacja ta, zestawiona z zeznaniami funkcjonariuszy Einsatzgruppe IV, stanowi ważne świadectwo działalności niemieckich formacji policyjnych i paramilitarnych w Bydgoszczy jeszcze przed przejęciem miasta przez regularne oddziały Wehrmachtu.
Analiza zeznań byłych funkcjonariuszy niemieckiego aparatu bezpieczeństwa, wojskowych i świadków cywilnych pozwala zweryfikować dotychczasową chronologię zajmowania Bydgoszczy przez siły niemieckie. Wskazuje również, że przemoc z 4 września nie może być interpretowana wyłącznie jako spontaniczna reakcja na wcześniejsze wydarzenia, bez uwzględnienia działalności zorganizowanych niemieckich formacji policyjnych i paramilitarnych.
Artykuł nie stanowi próby całościowego rozstrzygnięcia wieloletniego sporu historycznego o wydarzenia bydgoskie z 3–4 września 1939 r. Pokazuje natomiast, jak ważnym, dotychczas niedostatecznie wykorzystywanym źródłem do badań nad początkiem niemieckiej okupacji Polski są akta powojennych postępowań karnych prowadzonych w Republice Federalnej Niemiec.
Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” nr projektu NPRH/F/SN/0038/2024/13 kwota dofinansowania 3 000 000,00 zł całkowita wartość projektu 3 000 000,00 zł.
Informacja bibliograficzna:
Tomasz Chinciński, „Der ‚Bromberger Blutsonntag‘ vom 3./4. September 1939 und das Ermittlungsverfahren gegen die Einsatzgruppe IV”, „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft”, 74 (2026), nr 11, s. 903–922.
Link do publikacji:
https://metropol-verlag.de/produkt/zeitschrift-fuer-geschichtswissenschaft-74-jg-heft-11-2026/
Zobacz także
- Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
Aktualności
Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.
- Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
Aktualności
Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.
- Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
Aktualności
Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.
- Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Aktualności
Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski.
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.
- Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
Aktualności
Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
W związku z powracającą w przestrzeni publicznej dyskusją na temat batalionu „Nachtigall”, dr hab. Tomasz Chinciński, profesor Instytutu Pileckiego, przypomina kluczowe fakty ustalone przez historyków.
- „Göring patrzył na mnie bardzo uważnie” – „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” w Berlinie
Aktualności
„Göring patrzył na mnie bardzo uważnie” – „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” w Berlinie
17 października 2026 roku publiczność zgromadzona w berlińskim oddziale Instytutu Pileckiego wysłuchała drugiego odcinka audioserialu „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” o Sewerynnie Szmaglewskiej.
- „Pilecki wahał się" | Karol Madaj w podcaście Muzeum Historii Polski
Aktualności
„Pilecki wahał się" | Karol Madaj w podcaście Muzeum Historii Polski
Czy Witold Pilecki podjął się najniebezpieczniejszej misji II wojny światowej? Jak trafił do Auschwitz? Czy rzeczywiście budował tam konspirację? Zapraszamy do obejrzenia podcastu Muzeum Historii Polski z udziałem dyrektora Instytutu Pileckiego Karola Madaja.
- Między znikaniem a trwaniem. Festiwal Wolskie Ostańce 2026 [fotorelacja]
Aktualności
Między znikaniem a trwaniem. Festiwal Wolskie Ostańce 2026 [fotorelacja]
Przez trzy dni (9–11 października) festiwal „Wolskie Ostańce” zapraszał do zatrzymania się i spojrzenia na Warszawę z nowej perspektywy — poprzez osobiste historie, miejsca naznaczone pamięcią oraz to, co wciąż trwa pomiędzy znikaniem a trwaniem.
- Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie
Aktualności
Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie
Jakie były źródła błędnych ocen w polityce Niemiec wobec Rosji? Których ostrzeżeń nie chciano usłyszeć i dlaczego? Jakie wnioski z tej historii wynikają dziś dla Niemiec, Polski i Ukrainy oraz dla bezpieczeństwa Europy? Dlaczego tak długo ignorowano sygnały ostrzegawcze i głosy płynące m.in. z Polski i Ukrainy? Jaką rolę odegrały w tym interesy gospodarcze, kalkulacje polityczne?
- Konferencja „Laboratoria innowacji. AI w archiwach” | Fotorelacja
Aktualności
Konferencja „Laboratoria innowacji. AI w archiwach” | Fotorelacja
30 września 2026 roku – w Dniu Archiwisty – w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82 odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa „Laboratoria innowacji. AI w archiwach”.