Konferencja z okazji osiemdziesiątej rocznicy Procesu Norymberskiego | Berlin - Instytut Pileckiego

3 i 4 grudnia 2025 r. w Instytucie Pileckiego w Berlinie odbyła się międzynarodowa konferencja z okazji osiemdziesiątej rocznicy Procesu Norymberskiego, zorganizowana we współpracy z Instytutem Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk.

Unknown Legacies of the Nuremberg Trial: Regional Approaches and Perspectives in East Central Europe
3-4 grudnia 2025 | Pariser Platz 4A, 10117 Berlin

Przekaz płynący z procesu norymberskiego był jasny: nie ma miejsca na tolerancję dla agresji ani masowych ofiar cywilnych w czasie konfliktów zbrojnych. Dzisiaj proces norymberski jest ważnym symbolem zobowiązania do pociągnięcia sprawców zbrodni międzynarodowych do odpowiedzialności osobistej. Jednocześnie przypomina nam, że początkiem pojednania musi być upamiętnienie ofiar masowych zbrodni, zidentyfikowanie sprawców i postawienie zbrodniarzy przed sądem — powiedział otwierając konferencję dyrektor Instytutu Pileckiego, Karol Madaj. 

Mimo że proces norymberski odegrał kluczową rolę w kształtowaniu powojennego porządku i budowaniu pokoju, ich fundamentem był polityczny podział świata, który powstał na gruzach wojny. Wiele krajów, mocno dotkniętych wojennymi zniszczeniami, nie otrzymało szansy na demokratyczną odbudowę po 1945 roku, lecz przez kilka dekad znalazło się w cieniu sowieckiego totalitaryzmu w bloku wschodnim. Zimna wojna wywarła znaczny wpływ na realia powojennej sprawiedliwości— dodał Karol Madaj. 

Wydarzenie poświęcone było 80. rocznicy rozpoczęcia procesu przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze (20.11.1945 r.), jego przesłaniu dla współczesności — między innymi w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę oraz rozwoju międzynarodowego prawa karnego. Konferencja miała na celu przybliżenie mniej znanych badań i interpretacji spuścizny Norymbergi - kontekstu zimnej wojny i silnej polaryzacji państw bloku wschodniego i zachodniego, regionalnych aspektów powojennego wymiaru sprawiedliwości dla sprawców zbrodni międzynarodowych, a także wkładu prawników, dyplomatów i instytucji z Polski oraz innych państw okupowanych w ściganie zbrodni wojennych.

W pięciu sesjach wysłuchaliśmy dwudziestu prezentacji badaczy i praktyków z całej Europy, każdy dzień obrad podsumowywały dyskusje eksperckie.  Na konferencji spotkali się historycy, prawnicy, sędziowie, przedstawiciele organizacji pozarządowych oraz dziennikarze. Obecni byli zarówno reprezentanci kluczowych instytucji, jak i ważne postacie historyczne, których dorobek przybliżono w referatach, m.in.: Bohuslav Ečer i Antonín Hobza z Czechosłowacji, Władysław Kulski, Michał Putulicki, Stanisław Glaser, Tadeusz Cyprian, Józef Skórzyński, Marcel de Baer, René Cassin, Rafał Lemkin, czy Robert H. Jackson.  

Podczas obrad przypomniano ważny konceptualny i organizacyjny wkład w kształt architektury powojennego wymiaru sprawiedliwości utworzonej w 1943 r. Komisji Narodów Zjednoczonych ds. Zbrodni Wojennych, w której tworzeniu i pracach Polska odegrała istotną rolę. Te i inne zagadnienia omawiano w dyskusjach, pokazując, jak międzynarodowe sieci współpracy, koncepcje prawne i inicjatywy polityczne już na długo przed konferencją londyńską tworzyły podstawy dla Procesu Norymberskiego. W dyskusji  Conferences in London and Potsdam and the origins of the Nuremberg Trial szczególną uwagę poświęcono roli konferencji w  Londynie i Poczdamie, ilustrując, w jaki sposób utorowały one „drogę do Norymbergi” oraz jakich wymagały kompromisów. Kolejne panele prezentowały, w jaki sposób po 1945 roku sądzono głównych zbrodniarzy wojennych oraz dlaczego społeczność międzynarodowa nieustannie balansowała pomiędzy uniwersalnym i selektywnym modelem sprawiedliwości — napięciem wynikającym z uwarunkowań politycznych, Zimnej Wojny, oraz oczekiwań mocarstw i mniejszych państw.

Konferencja pozwoliła na krytyczną interdyscyplinarną refleksję nad spuścizną Norymbergi, a także na dyskusję nad wyzwaniami związanymi ze ściganiem poważnych naruszeń prawa międzynarodowego współcześnie, podkreślając ważną rolę środków prawa krajowego w dochodzeniu odpowiedzialności sprawców zbrodni międzynarodowych. 

Konferencja odbyła się pod honorowym patronatem Wicepremiera i Ministra Spraw Zagranicznych Radosława Sikorskiego.

Organizatorzy konferencji: Instytut Pileckiego oraz Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk.