Sala 600. Świadkowie Norymbergi - Instytut Pileckiego

Osiemdziesiąt lat po rozpoczęciu procesów norymberskich, audioserial „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” kieruje uwagę na tych, którzy stali na marginesie historii.

Zamiast przywoływać znane obrazy sali sądowej i zbrodniarzy, oddaje głos zapomnianym – świadkom, tłumaczom, stenotypistkom i obserwatorom, bez których proces nie mógłby się odbyć.

Zapomniani świadkowie

Nie jest to jednak historia samego procesu, lecz opowieść o moralnym napięciu, poczuciu odpowiedzialności i o tym, jak w obliczu zbrodni zachowuje się człowieczeństwo. Kieruje uwagę na tych, którzy stali na marginesie historii. Zamiast przywoływać znane obrazy sali sądowej i zbrodniarzy, autorka kieruje mikrofon w stronę tych świadków bez których proces nie mógłby się odbyć. 

Okna zasłonięto grubymi zasłonami z obawy, że kiedy oskarżeni pojawią się na widoku, ktoś z ulicy wymierzy sprawiedliwość na własną rękę. Norymberga, 20 listopada 1945 roku. Przez masywne drewniane drzwi osadzone w marmurowym portalu wchodzą najwięksi przestępcy III Rzeszy. Nie przyznają się do winy. 

Sześć odcinków, sześć spojrzeń na Norymbergę

Projekt „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” realizowany jest we współpracy Instytutu Pileckiego ze Studiem Reportażu Polskiego Radia. Serial jest rozpisany na 6 odcinków, a każdy z nich skupia się na losach pojedynczej osoby uczestniczącej w procesach w charakterze obserwatora. Bohaterami są między innymi dziennikarze, stenotypistki, tłumacze i prawnicy. Pierwszy odcinek opisuje Tadeusza Cypriana, obserwatora i członka polskiej delegacji i jego udział w procesie.

Archiwa, głos i muzyka

Wykorzystano w nim m.in materiały Archiwalne Polskiego Radia, współczesne wywiady z osobami pracującymi w archiwum w Norymberdze. Materiał udźwiękowiła wiolonczelistka Dobrawa Czocher, a głosu użyczyła Danuta Stenka.

Sprawiedliwość wciąż aktualna

Dla Martyny Wojtkowskiej, autorki scenariusza, doświadczenia ówczesnych obserwatorów Norymbergi pozostają nadal aktualne: Kiedy przyglądam się wojnie, temu jak cierpią ludzie, zadaję sobie pytanie: „I co w związku z tym się wydarzy?” – w kontekście sprawiedliwości, na którą wszyscy liczymy. Procesy norymberskie były kluczowym momentem w dziejach, bo wówczas powstał szablon postępowania wobec ludzi, którzy dopuścili się najbardziej zbrodniczych czynów. To pragnienie sprawiedliwości dziejowej towarzyszyło mi podczas pisania scenariusza audioserialu – przyznaje Wojtkowska.

Znaczenie procesów norymberskich

„Norymberga" stała się kamieniem milowym na ciernistej drodze rozwoju prawa międzynarodowego. Jej znaczenie polega nie tylko na osądzeniu głównych nazistowskich przywódców, lecz także na stworzeniu fundamentów współczesnego systemu odpowiedzialności karnej za zbrodnie międzynarodowe.

W toku procesów norymberskich nie udało się rozliczyć wszystkich zbrodni niemieckich. Uspokoiły one jednak sumienie niemieckiego społeczeństwa. Popularną narracją stał się pogląd, że winę za zbrodnie nazistowskie ponoszą wyłącznie wysoko postawieni decydenci państwowi i pewne środowiska skupione wokół nich. Miliony Niemców (17 milionów służyło w Wehrmachcie, a prawie 9 milionów było w NSDAP) poczuło się zwolnionych z odpowiedzialności indywidualnej.

– Niestety w Norymberdze sądzono zbrodnie tylko jednego totalitaryzmu - nazistowskiego. Drugi agresor, istotny z perspektywy Polski i innych krajów, czyli Rosja Sowiecka, występował w roli oskarżyciela, a nie państwa oskarżonego. Z tego powodu zbrodnie jednego z aliantów (jak m.in. Katyń) zostały przemilczane. Po 1946 roku „zimna wojna" zahamowała rozliczanie zbrodni wojennych, a sprawiedliwość stała się zakładniczką polityki międzynarodowej – wyjaśnia dr Joanna Nikel z Instytutu Pileckiego.

Opis odcinków

Każdy odcinek koncentruje się na losach jednej postaci, badając wpływ procesu na jej życie zawodowe i moralne:

ODC. 1
Tytuł: Tadeusz Cyprian, obserwator z Polski. 

Opis: Czy obserwator może pozostać tylko obserwatorem? W 1945 roku, gdy w Norymberdze rozpoczyna się proces głównych zbrodniarzy nazistowskich przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym, Tadeusz Cyprian — prawnik i fotograf — przyjeżdża tam jako członek czteroosobowej polskiej delegacji. Polska nie należy do czterech mocarstw prowadzących proces, ale Cyprian i jego współpracownicy próbują dopilnować, by doświadczenie okupacji i niemieckich zbrodni znalazło swoje miejsce w sali 600. Jak w fotografii, liczy się to, co znajdzie się w kadrze — i to, co może zostać poza nim.

ODC. 2
Tytuł: Świadek – Seweryna Szmaglewska (PL)

Opis: Luty 1946. W Grand Hotelu gra muzyka, wieczorami odbywają się rewie, przy stolikach toczą się rozmowy. Proces trwa. Życie również. Do Norymbergi przyjeżdża Seweryna Szmaglewska — była więźniarka Auschwitz-Birkenau, pisarka, autorka „Dymów nad Birkenau”. Czeka na moment, w którym będzie mogła mówić przed Trybunałem. Ale jak przełożyć doświadczenie obozu na język pytań, odpowiedzi i sądowej procedury?

Odc. 3
Tytuł: Douglas Kelley, psychiatra ze Stanów Zjednoczonych.

Opis: Czy zło można zdiagnozować? W listopadzie 1945 roku amerykański psychiatra wojskowy Douglas Kelley bada głównych oskarżonych w Norymberdze. Ma ustalić, czy są psychicznie zdolni uczestniczyć w procesie. Z czasem zaczyna jednak zadawać inne pytanie: czy w ich psychice istnieje coś, co odróżnia ich od zwykłych ludzi? Odpowiedź, do której dochodzi, okazuje się bardziej niepokojąca niż diagnoza choroby.

Odc. 4
Tytuł: Dziennikarze z Faber-Castell.

Opis: Sześć kilometrów od Pałacu Sprawiedliwości funkcjonuje osobny świat: Press Camp w zamku Faber-Castell. Notesy, ołówki, maszyny do pisania. Reporterzy z całego świata. Xiao Qian, Ernst Michel i Victoria Ocampo patrzą na ten sam proces, ale każde z nich widzi coś innego. Narodowość, doświadczenie wojny, pamięć i płeć zmieniają kadr. Norymberga nie ma jednej wersji. Powstaje za każdym razem na nowo — w zdaniu reportera.

Odc. 5
Tytuł: Wolfe i Armand. Tłumacze.

Opis: Proces w Norymberdze mógł działać tylko wtedy, gdy każde słowo niemal natychmiast pojawiało się w kilku językach. Wolfe Frank i Armand Jacoubovitch należeli do pionierów tłumaczenia symultanicznego. Pracowali kilka metrów od oskarżonych, świadków i sędziów. Mieli być neutralnym medium. Ale co dzieje się z człowiekiem, który godzinami mówi cudzym głosem — także głosem swoich prześladowców?

Odc. 6
Tytuł: Evelyn Tucker, stenografka ze Stanów Zjednoczonych. 

Opis: Co dzieje się ze sprawiedliwością, kiedy kończy się proces? Evelyn Tucker zaczyna w Norymberdze jako jedna z młodych Amerykanek pracujących przy dokumentacji procesu. Później trafia do powojennego Monachium, gdzie uczestniczy w działaniach związanych z odnajdywaniem i restytucją dzieł sztuki zrabowanych przez nazistów. Wyrok może wskazać winnych. Ale kto ma ustalić, do kogo należy to, co zostało zabrane?

Odcinki można wysłuchać na stronach Polskiego Radia, na YT Instytutu Pileckiego i na spotify.  

Nagrody audioserialu

• Melchior 2026 – nagroda w kategorii Realizacja Audio Roku dla Michała Czajkowskiego za realizację dźwiękową audioserialu (więcej).
• Grand PiK 2026 – nagroda za muzykę dla Dobrawy Czocher podczas XVII Konkursu Artystycznych Form Radiowych Grand PiK (więcej).
• Audionomia Award 2026 – Martyna Wojtkowska otrzymała nagrodę w kategorii Nadzieja Audionomii za audioserial „Sala 600. Świadkowie Norymbergi”, a Michał Czajkowski został wyróżniony w kategorii Audionomia Sound Design za realizację dźwiękową tej produkcji (więcej).

Sala 600. Świadkowie Norymbergi.
Autorka: Martyna Wojtkowska
Narracja: Danuta Stenka
Muzyka: Dobrawa Czocher
Nagranie i mastering muzyki: Agnieszka Szczepańczyk
Nagranie narracji: Maciej Kubera
Montaż: Alicja Głów
Realizacja dźwięku: Michał Czajkowski
Producent kreatywny: Bartosz Panek
Producent wykonawczy: Katarzyna Lesisz
Opracowanie graficzne: Marta Wilk