Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Wydarzenia w Instytucie Pileckiego - Instytut Pileckiego

23.01.2026 (PT)

Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Wydarzenia w Instytucie Pileckiego

27 stycznia przypada 81. rocznica wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau. Instytut Pileckiego przygotował w dniach 24-28 stycznia szereg wydarzeń w Warszawie i Berlinie.

Auschwitz-Birkenau jest symbolem ludobójstwa i totalitarnego terroru, dlatego właśnie tę datę Organizacja Narodów Zjednoczonych wybrała na Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu.

Oswobodzenie 7 tys. więźniów

– Obóz Auschwitz-Birkenau został wyzwolony 27 stycznia 1945 r. przez żołnierzy 60. Armii 1. Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Należy jednak podkreślić, że to, co oswobodzili żołnierze sowieccy, było już jedynie cieniem dawnego obozu koncentracyjnego i zagłady – mówi dr Agnieszka Witkowska-Krych z Instytutu Pileckiego. – Wiele dni wcześniej, w obliczu zbliżającego się frontu, Niemcy rozpoczęli bowiem jego likwidację i zacieranie śladów zbrodni: wysadzili krematoria i komory gazowe, zniszczyli część dokumentacji oraz ewakuowali większość więźniów. W styczniu 1945 r. w tak zwanych marszach śmierci około 56 tysięcy więźniów zostało zmuszonych do pieszej ewakuacji na zachód – najczęściej do innych obozów na terenie III Rzeszy. Wielu z nich zmarło w drodze z powodu zimna, głodu, chorób i skrajnego wycieńczenia. Dlatego większość więźniów Auschwitz nie odzyskała wolności w styczniu 1945 r. – wyjaśnia dr Witkowska-Krych. Jak dodaje, nadal pozostawali oni w systemie niemieckiego terroru i zniewolenia, ginąc w kolejnych obozach lub doczekując wyzwolenia dopiero wiele tygodni czy nawet miesięcy później.

National Archives and Records Administration, College Park

W samym Auschwitz Armia Czerwona oswobodziła zaledwie około 7 tysięcy najbardziej wycieńczonych i chorych więźniów, niezdolnych już do marszu.
– Zostali oni otoczeni opieką przez sowieckich lekarzy wojskowych, Polski Czerwony Krzyż oraz miejscową ludność. Na terenie obozu utworzono prowizoryczny szpital, w którym leczono najciężej chorych. Wielu z nich jeszcze przez lata, a czasem aż do końca życia, musiało mierzyć się z traumą obozową i ciężkimi problemami zdrowotnymi – podkreśla dr Agnieszka Witkowska-Krych.

Witold Pilecki - więźniem obozu

Niemiecki obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz-Birkenau jako symbol nazistowskiego terroru znajduje się w sferze zainteresowań wielu badaczy i archiwistów Instytutu Pileckiego od początku istnienia tej instytucji. Także postać Patrona Instytutu, Witolda Pileckiego, jest nierozerwalnie związana z Auschwitz.

Fotografia obozowa rotmistrza Witolda Pileckiego. Fot. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, domena publiczna

Rotmistrz znalazł się tam po tym, gdy 19 września 1940 roku, w porozumieniu ze zwierzchnikami z polskiego podziemia, celowo dał się aresztować, aby zebrać informacje o obozie i zorganizować w nim ruch oporu. Pierwsze wiadomości o funkcjonowaniu obozu zostały przekazane na zewnątrz przez Pileckiego już w październiku 1940 roku za pośrednictwem więźnia Aleksandra Wielopolskiego, który został wtedy zwolniony. Raport trafił do Komendanta Głównego Związku Walki Zbrojnej, generała Stefana Roweckiego. Najbardziej szczegółowe i wstrząsające dane o popełnianych w Auschwitz zbrodniach Pilecki zawarł w raportach napisanych przez siebie po ucieczce z obozu w kwietniu 1943 roku.

Obchody rocznicy w Instytucie Pileckiego

Cykl wydarzeń rozpocznie się w Warszawie w sobotę 24 stycznia pokazem filmu i spotkaniem ze świadkami historii: byłymi więźniami Auschwitz, i potrwa do środy 28 stycznia, kiedy to w berlińskim oddziale Instytutu odbędzie się spotkanie z autorem książki o „dobrym Niemcu z Auschwitz” - Otto Küselu.

Szczegółowy program wydarzeń

Instytut Pileckiego w Warszawie, ul. Sienna 82

  • 24 stycznia (sobota) godz. 18.00 - spotkanie ze świadkiem historii, więźniarką Auschwitz i Ravensbrück Janiną Iwańską, oraz pokaz filmu dokumentalnego „Auschwitz. Czekając na wyzwolenie”. Gościem specjalnym będzie Jan Temler, 101-letni bohater książki Dzieci z Pawiaka i były więzień KL Auschwitz. Wstęp wolny. Więcej o wydarzeniu
  • 26 stycznia (poniedziałek) – 2 terminy – godz. 18:00 i godz. 20:00 – uroczysty koncert Adama Bałdycha w ramach zrealizowanego z Instytutem Pileckiego projektu „Portrety”. Wstęp bezpłatny, obowiązują zapisy. Więcej o wydarzeniu

Instytut Pileckiego w Berlinie, Pariser Platz 4a

  • 27 stycznia (wtorek) godz. 18.00 – Zum Holocaust-Gedenktag: Ein Erinnerungsrundgang mit Musik und Zeugnissen. Moderacja: Frank Harders-Wuthenow. Artystki: Eszter Parragi, Ania Vegry, Katarzyna Wasiak. Więcej o wydarzeniu
  • 28 stycznia (środa) godz. 18.30 - Rozmowa z niemieckim publicystą i historykiem Sebastianem Christem o jego książce poświęconej Otto Küselowi, „dobremu Niemcowi z Auschwitz” który jako więzień funkcyjny ratował życie setkom polskich więźniów, chroniąc ich przed „wyniszczeniem przez pracę”. W Auschwitz Küsel utrzymywał kontakty z Witoldem Pileckim i współpracował z obozową konspiracją. Po wojnie zaproponowano mu honorowe obywatelstwo polskie. W pierwszym procesie załogi Auschwitz występował jako świadek. Więcej o wydarzeniu

Media społecznościowe

  • Opublikowanych zostanie szereg rocznicowych materiałów. Pośród nich na szczególną uwagę zasługuje planowana na wtorek 27 stycznia premierowa prezentacja powstałego w Auschwitz wiersza List do Mamy Krystyny Żywulskiej (wł.  Soni Landau), recytowanego przez Irenę Wiśniewską, która w Auschwitz, jako nastoletnia dziewczyna, była koleżanką z bloku obozowego Autorki. Więźniarki nie miały możliwości zapisania tekstu więc uczyły się go na pamięć. Pani Irena po wielu latach perfekcyjnie pamięta wiersz i w poruszający sposób go deklamuje. Materiał nie był nigdy wcześniej publikowany.

Materiały historyczne: źródła i opracowania

Instytut Pileckiego udostępnia w Internecie oraz stacjonarnie w Bibliotece w swojej siedzibie przy ul. Siennej 82 różnorodne opracowania i materiały źródłowe związane z historią Auschwitz. Wiele z nich zostało zdigitalizowanych, przetłumaczonych lub zarejestrowanych w ramach prac Instytutu.

  • „Świadkowie Epoki” to wielkie archiwum historii mówionej Instytutu Pileckiego w serwisie YouTube. Gromadzi relacje i świadectwa osób, które doświadczyły niszczącej siły totalitaryzmów niemieckiego i sowieckiego, a także powojennego systemu komunistycznego. Zobacz relacje i filmy związane z tematyką Auschwitz na kanale „Świadkowie Epoki”
  •  „Zapisy Terroru” – portal archiwalny Instytutu Pileckiego - to jeden z największych zbiorów świadectw ludności cywilnej okupowanej Europy. Publikujemy tu relacje świadków – obywateli polskich, którzy podczas II wojny światowej doświadczyli cierpienia ze strony dwóch totalitaryzmów: niemieckiego i sowieckiego. W świadectwach kryją się osobiste przeżycia tysięcy ofiar zbrodni totalitarnych, ich rodzin i bliskich. Zobacz dokumenty związane z tematyką Auschwitz na portalu „Zapisy Terroru”

Podstawowe informacje o obozie KL Auschwitz i wybrane wypowiedzi naukowców Instytutu Pileckiego dla mediów z poprzednich lat:

Do pobrania

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.