Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Wydarzenia w Instytucie Pileckiego - Instytut Pileckiego

27 stycznia przypada 81. rocznica wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau. Instytut Pileckiego przygotował w dniach 24-28 stycznia szereg wydarzeń w Warszawie i Berlinie.

Auschwitz-Birkenau jest symbolem ludobójstwa i totalitarnego terroru, dlatego właśnie tę datę Organizacja Narodów Zjednoczonych wybrała na Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu.

Oswobodzenie 7 tys. więźniów

– Obóz Auschwitz-Birkenau został wyzwolony 27 stycznia 1945 r. przez żołnierzy 60. Armii 1. Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Należy jednak podkreślić, że to, co oswobodzili żołnierze sowieccy, było już jedynie cieniem dawnego obozu koncentracyjnego i zagłady – mówi dr Agnieszka Witkowska-Krych z Instytutu Pileckiego. – Wiele dni wcześniej, w obliczu zbliżającego się frontu, Niemcy rozpoczęli bowiem jego likwidację i zacieranie śladów zbrodni: wysadzili krematoria i komory gazowe, zniszczyli część dokumentacji oraz ewakuowali większość więźniów. W styczniu 1945 r. w tak zwanych marszach śmierci około 56 tysięcy więźniów zostało zmuszonych do pieszej ewakuacji na zachód – najczęściej do innych obozów na terenie III Rzeszy. Wielu z nich zmarło w drodze z powodu zimna, głodu, chorób i skrajnego wycieńczenia. Dlatego większość więźniów Auschwitz nie odzyskała wolności w styczniu 1945 r. – wyjaśnia dr Witkowska-Krych. Jak dodaje, nadal pozostawali oni w systemie niemieckiego terroru i zniewolenia, ginąc w kolejnych obozach lub doczekując wyzwolenia dopiero wiele tygodni czy nawet miesięcy później.

W samym Auschwitz Armia Czerwona oswobodziła zaledwie około 7 tysięcy najbardziej wycieńczonych i chorych więźniów, niezdolnych już do marszu.
– Zostali oni otoczeni opieką przez sowieckich lekarzy wojskowych, Polski Czerwony Krzyż oraz miejscową ludność. Na terenie obozu utworzono prowizoryczny szpital, w którym leczono najciężej chorych. Wielu z nich jeszcze przez lata, a czasem aż do końca życia, musiało mierzyć się z traumą obozową i ciężkimi problemami zdrowotnymi – podkreśla dr Agnieszka Witkowska-Krych.

Witold Pilecki - więźniem obozu

Niemiecki obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz-Birkenau jako symbol nazistowskiego terroru znajduje się w sferze zainteresowań wielu badaczy i archiwistów Instytutu Pileckiego od początku istnienia tej instytucji. Także postać Patrona Instytutu, Witolda Pileckiego, jest nierozerwalnie związana z Auschwitz.

Rotmistrz znalazł się tam po tym, gdy 19 września 1940 roku, w porozumieniu ze zwierzchnikami z polskiego podziemia, celowo dał się aresztować, aby zebrać informacje o obozie i zorganizować w nim ruch oporu. Pierwsze wiadomości o funkcjonowaniu obozu zostały przekazane na zewnątrz przez Pileckiego już w październiku 1940 roku za pośrednictwem więźnia Aleksandra Wielopolskiego, który został wtedy zwolniony. Raport trafił do Komendanta Głównego Związku Walki Zbrojnej, generała Stefana Roweckiego. Najbardziej szczegółowe i wstrząsające dane o popełnianych w Auschwitz zbrodniach Pilecki zawarł w raportach napisanych przez siebie po ucieczce z obozu w kwietniu 1943 roku.

Obchody rocznicy w Instytucie Pileckiego

Cykl wydarzeń rozpocznie się w Warszawie w sobotę 24 stycznia pokazem filmu i spotkaniem ze świadkami historii: byłymi więźniami Auschwitz, i potrwa do środy 28 stycznia, kiedy to w berlińskim oddziale Instytutu odbędzie się spotkanie z autorem książki o „dobrym Niemcu z Auschwitz” - Otto Küselu.

Szczegółowy program wydarzeń

Instytut Pileckiego w Warszawie, ul. Sienna 82

• 24 stycznia (sobota) godz. 18.00 - spotkanie ze świadkiem historii, więźniarką Auschwitz i Ravensbrück Janiną Iwańską, oraz pokaz filmu dokumentalnego „Auschwitz. Czekając na wyzwolenie”. Gościem specjalnym będzie Jan Temler, 101-letni bohater książki Dzieci z Pawiaka i były więzień KL Auschwitz. Wstęp wolny. Więcej o wydarzeniu
• 26 stycznia (poniedziałek) – 2 terminy – godz. 18:00 i godz. 20:00 – uroczysty koncert Adama Bałdycha w ramach zrealizowanego z Instytutem Pileckiego projektu „Portrety”. Wstęp bezpłatny, obowiązują zapisy. Więcej o wydarzeniu

Instytut Pileckiego w Berlinie, Pariser Platz 4a

• 27 stycznia (wtorek) godz. 18.00 – Zum Holocaust-Gedenktag: Ein Erinnerungsrundgang mit Musik und Zeugnissen. Moderacja: Frank Harders-Wuthenow. Artystki: Eszter Parragi, Ania Vegry, Katarzyna Wasiak. Więcej o wydarzeniu
• 28 stycznia (środa) godz. 18.30 - Rozmowa z niemieckim publicystą i historykiem Sebastianem Christem o jego książce poświęconej Otto Küselowi, „dobremu Niemcowi z Auschwitz” który jako więzień funkcyjny ratował życie setkom polskich więźniów, chroniąc ich przed „wyniszczeniem przez pracę”. W Auschwitz Küsel utrzymywał kontakty z Witoldem Pileckim i współpracował z obozową konspiracją. Po wojnie zaproponowano mu honorowe obywatelstwo polskie. W pierwszym procesie załogi Auschwitz występował jako świadek. Więcej o wydarzeniu

Media społecznościowe

• Opublikowanych zostanie szereg rocznicowych materiałów. Pośród nich na szczególną uwagę zasługuje planowana na wtorek 27 stycznia premierowa prezentacja powstałego w Auschwitz wiersza List do Mamy Krystyny Żywulskiej (wł.  Soni Landau), recytowanego przez Irenę Wiśniewską, która w Auschwitz, jako nastoletnia dziewczyna, była koleżanką z bloku obozowego Autorki. Więźniarki nie miały możliwości zapisania tekstu więc uczyły się go na pamięć. Pani Irena po wielu latach perfekcyjnie pamięta wiersz i w poruszający sposób go deklamuje. Materiał nie był nigdy wcześniej publikowany.

Materiały historyczne: źródła i opracowania

Instytut Pileckiego udostępnia w Internecie oraz stacjonarnie w Bibliotece w swojej siedzibie przy ul. Siennej 82 różnorodne opracowania i materiały źródłowe związane z historią Auschwitz. Wiele z nich zostało zdigitalizowanych, przetłumaczonych lub zarejestrowanych w ramach prac Instytutu.

• „Świadkowie Epoki” to wielkie archiwum historii mówionej Instytutu Pileckiego w serwisie YouTube. Gromadzi relacje i świadectwa osób, które doświadczyły niszczącej siły totalitaryzmów niemieckiego i sowieckiego, a także powojennego systemu komunistycznego. Zobacz relacje i filmy związane z tematyką Auschwitz na kanale „Świadkowie Epoki”
•  „Zapisy Terroru” – portal archiwalny Instytutu Pileckiego - to jeden z największych zbiorów świadectw ludności cywilnej okupowanej Europy. Publikujemy tu relacje świadków – obywateli polskich, którzy podczas II wojny światowej doświadczyli cierpienia ze strony dwóch totalitaryzmów: niemieckiego i sowieckiego. W świadectwach kryją się osobiste przeżycia tysięcy ofiar zbrodni totalitarnych, ich rodzin i bliskich. Zobacz dokumenty związane z tematyką Auschwitz na portalu „Zapisy Terroru”

Podstawowe informacje o obozie KL Auschwitz i wybrane wypowiedzi naukowców Instytutu Pileckiego dla mediów z poprzednich lat:

• Prof. dr hab. Tadeusz Panecki. Kulisy wyzwolenia KL Auschwitz-Birkenau 27 stycznia 1945 r.
• Koniec Auschwitz. Rozmowa z prof. Witoldem Stankowskim
• Opowiadamy o historii wyzwolenia KL Auschwitz-Birkenau w mediach.

Do pobrania