„Przeżyłam, bo miałam obowiązek" | Spotkanie upamiętniające rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau - Instytut Pileckiego

27.01.2026 (WT)

„Przeżyłam, bo miałam obowiązek" | Spotkanie upamiętniające rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau

– Jak tylko w nocy mi jest zimno, trochę się odkryję, to od razu śni mi się, że idę tym marszem i jest 20 stopni mrozu – wspominała pani Janina Iwańska była więźniarka obozów Auschwitz-Birkenau, Ravensbrück i Neustadt-Glewe.

Przyznała, że wspomnienia najczęściej powracają do niej nocą. – Co którąś noc jestem albo w powstaniu warszawskim na Woli, albo w obozie: przeżywam ewakuację lub marsz śmierci.

Śmierć tuż obok

– Najgorsza była śmierć, która w każdym momencie była tuż obok. Czy to głodowa, czy przez rozstrzelanie, czy na mrozie… myśl o śmierci właściwie nie opuszczała ani na chwilę – wspominała podczas ieczoru upamiętniającego rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau.

Spotkanie świadków historii

O codziennym życiu w obozie oraz jego wyzwoleniu, obok pani Janiny Iwańskiej, opowiadali pan Jan Temler – 101-letni bohater książki Dzieci z Pawiaka i były więzień KL Auschwitz – oraz dr Agnieszka Witkowska-Krych z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego. Rozmowę prowadziła Małgorzata Grygiel, dokumentalistka Instytutu Pileckiego.

Od lewej: Jan Temler, Janina Iwańska, dr Agnieszka Witkowska-Krych, Małgorzata Grygiel

Obowiązek i przetrwanie

– Blokowa zrobiła zebranie, pokazała nam te małe dzieci i poprosiła starsze dziewczyny, czy mogłyby jej pomóc w opiece nad tymi dziećmi. To ja się od razu zgłosiłam i właściwie dzięki temu przeżyłam. Dlatego, że miałam obowiązek. Ja zawsze miałam obowiązek. Myślę, że ja, także teraz, tak długo żyję, bo ja ciągle jeszcze mam jakieś obowiązki – mówiła pani Janina, która trafiła do KL Auschwitz w 1944 roku jako czternastoletnia dziewczynka – Nie wiedziałam absolutnie nic ani o ojcu, ani o mamie. Właściwie o nikim z rodziny nic nie wiedziałam, tylko byłam zdana sama na siebie.

Janina Iwańska była więźniarka obozów Auschwitz-Birkenau, Ravensbrück i Neustadt-Glewe

Codzienność dzieci

W obozie opiekowała się młodszymi dziećmi. – Inaczej wyglądał dzień dorosłej osoby, inaczej wyglądał dzień dzieci. Dorośli, jak wiemy, rano mieli apel, wszyscy i młodzi, i starzy. Potem dorośli szli do pracy, a dzieci wracały do bloku. Małe dzieci nie miały żadnych obowiązków. Najczęściej z początku tylko płakały. Potem już trochę przestały płakać, bo się do nas przyzwyczaiły i my żeśmy się starały jakoś im pomóc – wspominała Pani Janina Iwańska.

Obrazy, które zostają w pamięci

Jan Temler, bohater książki „Dzieci z Pawiaka” i były więzień KL Auschwitz wspominał: – Ja nie mam pamięci fotograficznej, ale do dziś pamiętam ten obraz. To był piękny dzień lipcowy, włoskie niebo i czarny pióropusz dymu idący z krematorium, czekający właśnie na tą kolumnę Żydów. Przygotowana komora gazowa i przygotowane krematorium. Czy oni wiedzieli, gdzie idą?

Jan Temler – 101-letni bohater książki Dzieci z Pawiaka i były więzień KL Auschwitz

Stan więźniów w momencie wyzwolenia

O dramatycznym stanie więźniów w chwili wyzwolenia obozu mówiła między innymi dr Agnieszka Witkowska-Krych z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego. – 27 stycznia 1945 roku w obozie zostało około 7 tysięcy ludzi. Pięćdziesiąt kilka tysięcy zostało już wcześniej wygnanych (…) To, co zastali Sowieci, to naprawdę garstka ludzi w stanie agonalnym, którzy nie mieli siły, by maszerować dokądkolwiek. 

Rozmowie towarzyszył pokaz filmu dokumentalnego koprodukcji TVP „Auschwitz. Czekając na wyzwolenie”, opowiadający o ostatnich 257 dniach funkcjonowania obozu i doświadczeniach jego więźniów tuż przed nadejściem wolności.

Wydarzenie zostało zorganizowane z okazji 81. rocznicy wyzwolenia obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau oraz przypadającego 27 stycznia Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu. 

Zdjęcia Karolina Szatkowska/Instytut Pileckiego

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.