„Przeżyłam, bo miałam obowiązek" | Spotkanie upamiętniające rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau - Instytut Pileckiego
27.01.2026 (WT)
„Przeżyłam, bo miałam obowiązek" | Spotkanie upamiętniające rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau
– Jak tylko w nocy mi jest zimno, trochę się odkryję, to od razu śni mi się, że idę tym marszem i jest 20 stopni mrozu – wspominała pani Janina Iwańska była więźniarka obozów Auschwitz-Birkenau, Ravensbrück i Neustadt-Glewe.
Przyznała, że wspomnienia najczęściej powracają do niej nocą. – Co którąś noc jestem albo w powstaniu warszawskim na Woli, albo w obozie: przeżywam ewakuację lub marsz śmierci.
Śmierć tuż obok
– Najgorsza była śmierć, która w każdym momencie była tuż obok. Czy to głodowa, czy przez rozstrzelanie, czy na mrozie… myśl o śmierci właściwie nie opuszczała ani na chwilę – wspominała podczas ieczoru upamiętniającego rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau.
Spotkanie świadków historii
O codziennym życiu w obozie oraz jego wyzwoleniu, obok pani Janiny Iwańskiej, opowiadali pan Jan Temler – 101-letni bohater książki Dzieci z Pawiaka i były więzień KL Auschwitz – oraz dr Agnieszka Witkowska-Krych z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego. Rozmowę prowadziła Małgorzata Grygiel, dokumentalistka Instytutu Pileckiego.
Obowiązek i przetrwanie
– Blokowa zrobiła zebranie, pokazała nam te małe dzieci i poprosiła starsze dziewczyny, czy mogłyby jej pomóc w opiece nad tymi dziećmi. To ja się od razu zgłosiłam i właściwie dzięki temu przeżyłam. Dlatego, że miałam obowiązek. Ja zawsze miałam obowiązek. Myślę, że ja, także teraz, tak długo żyję, bo ja ciągle jeszcze mam jakieś obowiązki – mówiła pani Janina, która trafiła do KL Auschwitz w 1944 roku jako czternastoletnia dziewczynka – Nie wiedziałam absolutnie nic ani o ojcu, ani o mamie. Właściwie o nikim z rodziny nic nie wiedziałam, tylko byłam zdana sama na siebie.
Codzienność dzieci
W obozie opiekowała się młodszymi dziećmi. – Inaczej wyglądał dzień dorosłej osoby, inaczej wyglądał dzień dzieci. Dorośli, jak wiemy, rano mieli apel, wszyscy i młodzi, i starzy. Potem dorośli szli do pracy, a dzieci wracały do bloku. Małe dzieci nie miały żadnych obowiązków. Najczęściej z początku tylko płakały. Potem już trochę przestały płakać, bo się do nas przyzwyczaiły i my żeśmy się starały jakoś im pomóc – wspominała Pani Janina Iwańska.
Obrazy, które zostają w pamięci
Jan Temler, bohater książki „Dzieci z Pawiaka” i były więzień KL Auschwitz wspominał: – Ja nie mam pamięci fotograficznej, ale do dziś pamiętam ten obraz. To był piękny dzień lipcowy, włoskie niebo i czarny pióropusz dymu idący z krematorium, czekający właśnie na tą kolumnę Żydów. Przygotowana komora gazowa i przygotowane krematorium. Czy oni wiedzieli, gdzie idą?
Stan więźniów w momencie wyzwolenia
O dramatycznym stanie więźniów w chwili wyzwolenia obozu mówiła między innymi dr Agnieszka Witkowska-Krych z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego. – 27 stycznia 1945 roku w obozie zostało około 7 tysięcy ludzi. Pięćdziesiąt kilka tysięcy zostało już wcześniej wygnanych (…) To, co zastali Sowieci, to naprawdę garstka ludzi w stanie agonalnym, którzy nie mieli siły, by maszerować dokądkolwiek.
Rozmowie towarzyszył pokaz filmu dokumentalnego koprodukcji TVP „Auschwitz. Czekając na wyzwolenie”, opowiadający o ostatnich 257 dniach funkcjonowania obozu i doświadczeniach jego więźniów tuż przed nadejściem wolności.
Wydarzenie zostało zorganizowane z okazji 81. rocznicy wyzwolenia obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau oraz przypadającego 27 stycznia Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu.
Zdjęcia Karolina Szatkowska/Instytut Pileckiego
Zobacz także
- „Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
Aktualności
„Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
W najnowszym numerze magazynu historycznego „Mówią Wieki” (nr 6/2026), w całości poświęconym Obławie Augustowskiej – największej zbrodni popełnionej na Polakach po II wojnie światowej, Karol Madaj, p.o. dyrektora Instytutu Pileckiego, opowiedział o misji Instytutu Pileckiego i otwartego w lipcu 2025 roku Domu Pamięci Obławy Augustowskiej.
- Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
Aktualności
Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
6 sierpnia – w 82. rocznicę Rzezi Woli, w Instytucie Pileckiego odbyło się siódme spotkanie cyklu „Berlin w Warszawie”. Debata poświęcona była jednemu z najbardziej bolesnych przykładów powojennej bezkarności – historii Heinza Reinefartha, byłego generała Waffen-SS i jednego z dowódców odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione podczas tłumienia Powstania Warszawskiego, w tym masakrę ludności cywilnej na warszawskiej Woli.
- Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
Aktualności
Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
5 sierpnia 2026 roku odbyły się uroczystości upamiętniające 82. rocznicę Rzezi Woli. W wydarzeniu wzięło udział kierownictwo Instytutu Pileckiego.
- Rewolucja strachu i nadziei: Polskie społeczeństwo po II wojnie światowej
Aktualności
Rewolucja strachu i nadziei: Polskie społeczeństwo po II wojnie światowej
Zobacz zapis debaty pt. „Rewolucja strachu i nadziei – polskie społeczeństwo po II wojnie światowej” o życiu i nastrojach Polaków w latach 40. i 50. XX wieku.
- Hołd Bohaterom 1944 roku!
Aktualności
Hołd Bohaterom 1944 roku!
1 sierpnia, w sobotnie popołudnie, w rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego Dyrekcja Instytutu Pileckiego uczestniczyła w państwowych uroczystościach, które odbyły się przy Pomniku Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej, nieopodal Sejmu RP oraz przy Pomniku Polegli Niepokonani na Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli.
- Instytut Pileckiego uczcił pamięć ofiar obozu zagłady w Treblince
Aktualności
Instytut Pileckiego uczcił pamięć ofiar obozu zagłady w Treblince
W niedzielę 2 sierpnia odbyły się obchody 83. rocznicy buntu więźniów w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Treblinka II, zorganizowane przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma we współpracy z Muzeum Treblinka. W uroczystości upamiętniającej ofiary uczestniczył Łukasz Mieszkowski, Zastępca Dyrektora Instytutu Pileckiego ds. historii w przestrzeni publicznej.
- Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego
Aktualności
Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego
28 lipca w siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się wernisaż wystawy prezentującej po raz pierwszy w Warszawie mało znane akwarele i rysunki dokumentujące Powstanie Warszawskie. Ich autorem był Walerian Bielecki ps. „Inżynier Jan” – żołnierz Zgrupowania „Krybar”, architekt i konstruktor słynnego samochodu pancernego „Kubuś”.
- Spotkanie z Powstańcami Warszawskimi
Aktualności
Spotkanie z Powstańcami Warszawskimi
Z okazji przypadającej 1 sierpnia rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego odbyło się spotkanie z Bohaterami tamtego zrywu.
- Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”
Aktualności
Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”
Czy można żyć tuż obok miejsca masowej zagłady i nie wiedzieć, co się dzieje? Co oznacza „wiedzieć” – widzieć, słyszeć, domyślać się, a może świadomie wypierać rzeczywistość? Wokół tych pytań koncentrowało się kolejne spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”, które odbyło się w siedzibie Instytucie Pileckiego.
- Konferencja naukowa ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w.” [fotorelacja]
Aktualności
Konferencja naukowa ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w.” [fotorelacja]
Druga konferencja naukowa z cyku ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w. – Polska na europejskim tle porównawczym (1919–1989)” zgromadziła przedstawicieli różnych dyscyplin nauk humanistycznych i społecznych, reprezentujących wiele ośrodków badawczych z Polski i zagranicy.
- Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Aktualności
Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Ukraińska pamięć państwowa zabrnęła w ślepy zaułek, co podyktowane było nie do końca refleksyjnym podejściem do wybranych kart przeszłości własnego narodu. Niestety, jak zwykle w podobnych sytuacjach, kiedy historia zostaje zakładnikiem polityki, rachunek za to przyjdzie jednak zapłacić nie politykom, a państwu ukraińskiemu i jego społeczności – ocenił profesor Instytutu Pileckiego, dr. hab. Damian Markowski.
- Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Aktualności
Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Nakładem wydawnictwa Brill ukazała się monografia dr. Dominiki Uczkiewicz (Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami) pt. „Accountability for War Crimes in the Policy of the Polish Government-in-Exile. A Legal and Historical Analysis”, jako 85. tom serii Studies in the History of International Law (Legal History Library).