Pilecki w Nowym Jorku. Debata „Lessons from Nuremberg for the 21st Century” - Instytut Pileckiego
18.03.2026 (ŚR)
Pilecki w Nowym Jorku. Debata „Lessons from Nuremberg for the 21st Century”
Debata „Lessons from Nuremberg for the 21st Century” skupiała się na dziedzictwie procesów norymberskich oraz ich rzeczywistym oddziaływaniu na rozwój współczesnego prawa międzynarodowego i metody pociągania do odpowiedzialności zbrodniarzy wojennych.
Rozmawiali:
Steve Crawshaw, brytyjski dziennikarz, pisarz i były korespondent „The Independent;
Jack El-Hai, autor bestsellerowego reportażu „Norymberga. Naziści oczami psychiatry”,
Mark Kramer, dyrektor programu studiów nad zimną wojną w Davis Center na Uniwersytecie Harvarda;
Igor Lukeš, profesor historii i stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Bostońskim;
Krystian Wiciarz, p.o. Zastępcy Dyrektora ds. naukowych w Instytucie Pileckiego.
Moderatorem debaty był dr John Cornell adiunkt, Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami, Instytut Pileckiego
Podczas dyskusji poruszono bardzo istotny problem znaczenia i symboliki tych procesów w XXI wieku, w dobie narastających autorytaryzmów i napięć w stosunkach międzynarodowych. Uczestnicy badali, w jakim zakresie norymberski postulat „odmowy milczenia wobec okrucieństw” zdołał przetrwać upływ czasu, zwłaszcza w kontekście współczesnych konfliktów i wojen.
Ważnym zagadnieniem była ocena efektywności pociągania przywódców państwowych do odpowiedzialności oraz znaczenie psychologii w tym kontekście. Eksperci analizowali, czy groźba kary rzeczywiście ogranicza agresywne działania dyktatorów, zwłaszcza gdy Międzynarodowy Trybunał Karny znalazł się w głębokim kryzysie.
Rozważano, czy mechanizmy sprawiedliwości funkcjonują jedynie jako teoretyczna zapora, szczególnie w sytuacji, gdy po spektakularnym tempie wydania listów gończych za Władimirem Putinem i Mariją Lwową-Biełową, MTK wydał list gończy za Benjaminem Netanjahu.
Decyzja ta wywołała stanowczy sprzeciw rządu USA, co doprowadziło do kryzysu w obszarze sprawiedliwości międzynarodowej i poddało w wątpliwość realną sprawczość prawa wobec osób u władzy.
Kluczowym tematem rozmowy stały się historyczne „białe plamy”, w tym zbrodnie sowieckie, które nie miały swojej Norymbergi, o czym mówili Mark Kramer i Igor Lukes. Podkreślono, że rozwój prawa karnego „nie byłby możliwy bez wkładu polskich prawników, dyplomatów i rządu na uchodźstwie”.
Już w styczniu 1942 roku „starania rządu na emigracji, których symbolicznym momentem była zainicjowana przez Polskę deklaracja rządów okupowanych narodów z Pałacu św. Jakuba, stanowiły istotny element kształtowania norm międzynarodowych.
Kluczowy był tu wkład takich osób jak Witold Pilecki czy Jan Karski, a także wybitnych prawników: Rafała Lemkina, Emila Stanisława Rappaporta, Ludwika Ehrlicha, Stefana Glasera, Jerzego Litawskiego, Tadeusza Cypriana, Jerzego Sawickiego, Manfreda Lachsa czy Jana Sehna.
W przypadku zbrodni sowieckich zabrakło wspomnianego „okna możliwości”. Mimo nadziei, jakie niosły ze sobą lata 90., rzeczywistość szybko zweryfikowała te oczekiwania.
Obecny system polityczny w Rosji stanowi nową odsłonę i swoistą kontynuację dawnych, zbrodniczych praktyk. To właśnie ta ciągłość doprowadziła do największego konfliktu zbrojnego w Europie od zakończenia II wojny światowej, jakim jest rosyjska agresja na Ukrainę.
Jednocześnie uczestnicy debaty uznali kwestię rejestrowania zbrodni za element o znaczeniu fundamentalnym. Dokumentacja naruszeń jest niezbędna nie tylko dla potrzeb międzynarodowego prawa karnego, ale przede wszystkim jako wyraz oddania hołdu ofiarom i zachowania pamięci o ich cierpieniu.
Obecnie tę misję kontynuuje Centrum Lemkina, które m.in. dzięki staraniom Moniki Andruszewskiej czy ukraińskiej aktywistki Iryny Dowhań, pozwala światu poznać oblicze okupacji rosyjskiej w Ukrainie.
W obliczu nowej agresji, będącej pewną formą kontynuacji dawnych zbrodniczych praktyk, uczestnicy debaty zgodnie uznali, że „kluczowa dla sprawiedliwości międzynarodowej i tranzycyjnej (ang. transitional justice) pozostaje kwestia woli politycznej oraz emocji społecznych, gdyż bez nich skuteczność prawa karnego jest niewielka”.
Zobacz także
- „Rosja powraca do sowieckich narracji” – relacja z debaty o sowieckiej dezinformacji wokół 17 września 1939 roku
Aktualności
„Rosja powraca do sowieckich narracji” – relacja z debaty o sowieckiej dezinformacji wokół 17 września 1939 roku
W rocznicę sowieckiej agresji 17 września 1939 roku w Instytucie Pileckiego odbyła się debata ekspercka poświęcona mechanizmom propagandowym towarzyszącym zbrojnej napaści Związku Sowieckiego na Polskę oraz ich współczesnym kontynuacjom w polityce Federacji Rosyjskiej.
- Złożenie kwiatów pod pomnikiem Witolda Pileckiego na warszawskim Żoliborzu
Aktualności
Złożenie kwiatów pod pomnikiem Witolda Pileckiego na warszawskim Żoliborzu
W 86. rocznicę wydarzeń, podczas których Witold Pilecki celowo dał się schwytać w łapance na warszawskim Żoliborzu, z zamiarem przedostania się do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz, złożono kwiaty pod jego pomnikiem, blisko miejsca łapanki.
- „Zamelduj, gdzie trzeba, że rozkaz wykonałem” | Mija 86 lat od rozpoczęcia misji Witolda Pileckiego w Auschwitz
Aktualności
„Zamelduj, gdzie trzeba, że rozkaz wykonałem” | Mija 86 lat od rozpoczęcia misji Witolda Pileckiego w Auschwitz
19 września 1940 roku Witold Pilecki celowo dał się schwytać w łapance na warszawskim Żoliborzu, z zamiarem przedostania się do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz.
- Instytut Pileckiego w Nowym Jorku | Seminarium poświęcone pamięci o Holokauście
Aktualności
Instytut Pileckiego w Nowym Jorku | Seminarium poświęcone pamięci o Holokauście
W dniach 8–9 września dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj odbył w Nowym Jorku szereg ważnych spotkań dotyczących rozwoju działalności Instytutu w Stanach Zjednoczonych oraz upowszechniania wiedzy o polskiej historii i dziedzictwie Witolda Pileckiego.
- Instytut Pileckiego i Fundacja Brama Cukermana łączą siły na rzecz edukacji i dialogu polsko-izraelskiego
Aktualności
Instytut Pileckiego i Fundacja Brama Cukermana łączą siły na rzecz edukacji i dialogu polsko-izraelskiego
Dyrektor Instytutu Solidarności i Męstwa im. rtm. Witolda Pileckiego Karol Madaj oraz Prezeska Zarządu Fundacji „Brama Cukermana” Karolina Jakoweńko podpisali list intencyjny o współpracy. Porozumienie otwiera drogę do realizacji wspólnych przedsięwzięć badawczych, edukacyjnych, wystawienniczych oraz multimedialnych.
- Sowiecka Azja Centralna – podsumowanie międzynarodowej konferencji w Instytucie Pileckiego [FOTO]
Aktualności
Sowiecka Azja Centralna – podsumowanie międzynarodowej konferencji w Instytucie Pileckiego [FOTO]
Trzy dni, kilkadziesiąt wystąpień i badacze z Polski oraz zagranicy – tak w skrócie można podsumować międzynarodową konferencję naukową, która odbyła się w dniach 2–4 września w Instytucie Pileckiego Warszawie.
- Nieznane wspomnienia niemieckiego urzędnika z okupowanej Polski trafiły do Instytutu Pileckiego
Aktualności
Nieznane wspomnienia niemieckiego urzędnika z okupowanej Polski trafiły do Instytutu Pileckiego
Do zbiorów archiwum Instytutu Pileckiego trafił wyjątkowy dokument: niepublikowane dotąd i nieznane wspomnienia niemieckiego urzędnika, który podczas II wojny światowej pracował w administracji cywilnej Generalnego Gubernatorstwa.
- Zło wpisane w codzienność | Dr Joanna Nikel komentuje wspomnienia niemieckiego urzędnika z pobytu w Generalnym Gubernatorstwie
Aktualności
Zło wpisane w codzienność | Dr Joanna Nikel komentuje wspomnienia niemieckiego urzędnika z pobytu w Generalnym Gubernatorstwie
„Rzadko zdarza się, by do zbiorów archiwalnych trafiał dokument, w którym głos samego funkcjonariusza aparatu okupacyjnego — spisany bez intencji oskarżenia, a wręcz z pozycji poczucia własnej normalności — staje się jednym z najbardziej wymownych świadectw zbrodniczości systemu, któremu służył” – pisze dr Joanna Nikel w pierwszym komentarzu do otrzymanych przez Instytut Pileckiego materiałów.
- Znamy nominowanych do Międzynarodowej Nagrody Pileckiego 2026!
Aktualności
Znamy nominowanych do Międzynarodowej Nagrody Pileckiego 2026!
W sobotę 5 września na Jesiennych Targach Książki w Warszawie Instytut Pileckiego ogłosił tytuły i autorów 14 książek nominowanych do tegorocznej Międzynarodowej Nagrody im. Witolda Pileckiego.
- „Gra w wojnę. Czy planszówka może opowiedzieć trudną historię?” | Debata w Muzeum II Wojny Światowej
Aktualności
„Gra w wojnę. Czy planszówka może opowiedzieć trudną historię?” | Debata w Muzeum II Wojny Światowej
„Gra w wojnę. Czy planszówka może opowiedzieć trudną historię?” Debata pod takim tytułem odbędzie się 12 września w Gdańsku. Weźmie w niej udział m.in. Karol Madaj, dyrektor Instytutu Pileckiego, który jest autorem edukacyjnych gier planszowych.
- Przetrwać noc za dnia. Pieśnią i Słowem ku pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej
Aktualności
Przetrwać noc za dnia. Pieśnią i Słowem ku pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej
Jak pamiętać o tych, których los wciąż pozostaje nie w pełni poznany? 4 września spotkamy się w Pokamedulskim Klasztorze w Wigrach, by poprzez słowo, muzykę i wspólną modlitwę oddać hołd Ofiarom Obławy Augustowskiej.
- Nowy Jork | Wystawa „Między życiem a śmiercią: historie pomocy w czasie Zagłady”
Aktualności
Nowy Jork | Wystawa „Między życiem a śmiercią: historie pomocy w czasie Zagłady”
Do 29 października w Instytucie Pileckiego w Nowym Jorku można oglądać wystawę o ludziach, którzy ryzykowali własne życie, aby ratować Żydów podczas Holokaustu – oraz tych, którzy przeżyli dzięki ich odwadze.