Znamy laureatów czwartej edycji Nagrody Pileckiego! - Instytut Pileckiego

Grzegorz Hryciuk, Kalina Błażejowska i Christopher Miller to zwycięzcy tegorocznej edycji konkursu. Kapituła Nagrody podczas uroczystej gali ogłosiła również trzy wyróżnienia.

Instytut Pileckiego razem z partnerem, Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, już po raz czwarty przyznał Międzynarodową Nagrodę im. Witolda Pileckiego. Otrzymali ją autorzy najlepszych książek naukowych i reporterskich dotyczących polskiego doświadczenia dwóch totalitaryzmów, które ukazały się w 2023 roku. Ponadto, w obliczu dramatycznych wydarzeń rozgrywających się za wschodnią granicą Polski, o nagrodę specjalną rywalizowały książki na temat trwającej od 2014 roku agresji Rosji na Ukrainę lub ilustrujące protesty w Białorusi po sfałszowanych wyborach prezydenckich w 2020 roku.

Do finału konkursu kapituła zakwalifikowała 13 tytułów. Jak podkreśla Hanna Wróblewska, minister kultury i dziedzictwa narodowego, która objęła honorowy patronat nad wydarzeniem:

Wśród nominowanych książek znalazły się pozycje ukazujące skrajne doświadczenia Polaków przesiedlanych w konsekwencji II wojny światowej z ziem wschodnich II Rzeczypospolitej przez sowieckich okupantów oraz historie tzw. dipisów, zwolnionych po wojnie z obozów koncentracyjnych w Niemczech i Austrii. Zauważono też publikacje twórczo podejmujące temat zagłady polskich Żydów, ale także zbrodni niemieckich na osobach z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce czy zbrodni komunistycznych (…). Dziękuję Instytutowi Pileckiego za organizację nagrody i uważność na poszerzanie rozumienia świata, w którym żyjemy.

Nazwiska laureatów poznaliśmy podczas gali Nagrody im. Witolda Pileckiego, która miała miejsce 18 października w Reducie Banku Polskiego w Warszawie.

W kategorii „Naukowa książka historyczna” (monografia lub synteza na temat polskiego doświadczenia konfrontacji z dwoma totalitaryzmami w XX wieku) bezkonkurencyjna okazała się publikacja Grzegorza Hryciuka, profesora Uniwersytetu Wrocławskiego. Książka Przesiedleńcy. Wielka epopeja Polaków 1944–1946 przybliża temat przymusowych przesiedleń z Kresów na Ziemie Zachodnie, które rozpoczęły się u schyłku II wojny światowej, obejmując aż 800 tysięcy Polaków. Grzegorz Hryciuk ukazał dramat ludzi zmuszonych do opuszczenia swojej małej ojczyzny i wyruszenia w nieznane – do obcego miejsca, które po wielotygodniowej podróży w bydlęcych wagonach miało stać się ich nowym domem. Książka jest analizą istotnego, choć często otoczonego błędnymi przekonaniami, rozdziału historii Europy Środkowo-Wschodniej, a jednocześnie uniwersalną opowieścią o stracie i budowaniu swojego życia na nowo. 

W tej kategorii kapituła przyznała dwa wyróżnienia, które otrzymali: Łukasz Dryblak za książkę Szermierze wolności i zakładnicy imperium oraz Katarzyna Nowak, autorka Kingdom of Barracks. Polish Displaced Persons in Allied-Occupied Germany and Austria.

Łukasz Dryblak jest historykiem, pracownikiem Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk. W wyróżnionej książce skupił się na tematach, które interesowały polskie i rosyjskie środowiska emigracyjne, począwszy od wybuchu II wojny światowej, po odwilż październikową. Publicyści z obu kręgów koncentrowali się między innymi na wymianie opinii na temat polityki ZSRS czy stosunku do narodów pozostających w sowieckiej strefie wpływów. Łukasz Dryblak prześledził ten dialog, biorąc pod uwagę aspekty międzynarodowe oraz ideowe, takie jak znaczenie rządu polskiego na uchodźstwie czy ówczesne trendy polityczne. Autor przedstawił również sytuację innych emigrantów z Europy Środkowo-Wschodniej, zwłaszcza Ukraińców, stanowiącą odniesienie dla politycznych koncepcji obu narodów.

Katarzyna Nowak, badaczka związana z Uniwersytetem Środkowoeuropejskim w Wiedniu, w swojej książce opisała codzienność Polaków przebywających w obozach dla uchodźców, które powstały po II wojnie światowej. W oczach aliantów i polskich elit miejsca te służyły „ponownemu ucywilizowaniu”, jednak rzeczywistość wyglądała zgoła inaczej: uchodźcy dzielili pełne robactwa baraki z ludźmi wywodzącymi się z różnych środowisk i klas społecznych. Katarzyna Nowak bada, jak doświadczenia polskich dipisów kształtowały ich tożsamość kulturową i narodową, co może posłużyć za punkt odniesienia dla sytuacji ofiar współczesnych wojen oraz związanych z nimi migracji.

W kategorii „Reportaż historyczny” kapituła wyłoniła jedną laureatkę (nie przyznano wyróżnień). Zwyciężyła Kalina Błażejowska, dziennikarka i publicystka związana z „Tygodnikiem Powszechnym”. Nagrodzona książka Bezduszni. Zapomniana zagłada chorych opowiada o losie niepełnosprawnych dzieci, chorych psychicznie dorosłych i wymagających stałej opieki osób starszych, których niemieccy lekarze uznali za „niewartych życia” – tytułowych „bezdusznych”. Autorka ukazuje tragiczne losy ofiar nazistowskiego programu „eutanazji”, przybliżając historię trzech placówek: dziecięcej kliniki psychiatrycznej w Lublińcu, szpitala psychiatrycznego w Gostyninie oraz domu opieki w Śremie. Książka Kaliny Błażejowskiej, oparta na nieznanych wcześniej dokumentach, relacjach świadków i rodzin ofiar, przywraca pamięć o tej zapomnianej zagładzie.

Laureatem „Nagrody specjalnej” (książka na temat trwającej od 2014 r. agresji Rosji na Ukrainę lub trwających od 2020 r. protestów na Białorusi i związanych z nimi represji) został Christopher Miller, korespondent „Financial Times” na Ukrainie. Relacjonował on m.in. protesty na Euromajdanie, aneksję Krymu oraz inwazję wojsk rosyjskich na Ukrainę, czego pokłosiem jest The War Came To Us: Life and Death in Ukraine. W książce opartej na osobistych przeżyciach, pełnych dynamiki relacjach z frontu oraz wywiadach z wyjątkowymi bohaterami, dziennikarz uwzględnił najważniejsze wydarzenia z najnowszej historii Ukrainy, w tym genezę trwającego konfliktu zbrojnego. Rozległa, zróżnicowana, zbuntowana i pełna nadziei – taki obraz Ukrainy wyłania się z książki Christophera Millera, którego styl w równej mierze charakteryzuje duża przenikliwość, jak i wrażliwość.

Wyróżnienie w tej kategorii zdobyła Ołena Stiażkina. Powieściopisarka i badaczka związana z Narodową Akademią Nauk Ukrainy w książce Ukraine, War, Love: A Donetsk Diary udokumentowała kilka miesięcy rosyjskiej okupacji Doniecka, łącząc osobiste doświadczenia z szerszym kontekstem wydarzeń. Swój dziennik rozpoczyna refleksją o pierwszych prorosyjskich demonstracjach (2 marca 2014 roku), a kończy wpisem o ataku sił rosyjskich na konwój ukraińskich uchodźców (18 sierpnia 2014 roku). Choć opisywane wydarzenia wywołują emocje, takie jak gniew, oburzenie czy smutek, autorka nie stroni również od humoru. Książka Ołeny Stiażkiny to nie tylko poruszające świadectwo rosyjskiej okupacji, ale i hołd złożony ukochanemu krajowi, miastu i jego mieszkańcom.

Serdecznie gratulujemy wszystkim laureatom, wyróżnionym oraz finalistom tegorocznej edycji Nagrody im. Witolda Pileckiego!