Otwarcie Domu Pamięci Obławy Augustowskiej - Instytut Pileckiego

13.07.2025 (ND)

Otwarcie Domu Pamięci Obławy Augustowskiej

12 lipca 2025 roku Instytut Pileckiego otworzył Dom Pamięci Obławy Augustowskiej.

Obchody rozpoczęły się przy Murze Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej, gdzie co roku w rocznicę Obławy Augustowskiej spotykają się rodziny ofiar, aby odczytać nazwiska zamordowanych przez sowietów w lipcu 1945 roku. Każdy z uczestników mógł oddać hołd, odczytując jedno z nazwisk ofiar.

Następnie uroczystości przeniosły się do Bazyliki pw. Najświętszego Serca Jezusowego, gdzie nabożeństwo odprawił biskup praski Romuald Kamiński, wnuk jednej z ofiar Obławy Augustowskiej.

Po mszy rozpoczęła się część oficjalna otwarcia Domu Pamięci Obławy Augustowskiej. Odśpiewano hymn narodowy i odbyło się uroczyste podniesienie flagi państwowej. Jako pierwsza głos zabrała Helena Cieńko, córka Wincentego Kozakiewicza – ofiary Obławy Augustowskiej. Mówiła o wciąż obecnej wśród świadków nadziei na odnalezienie ciał ofiar jeszcze za ich życia. – Nas, żyjących świadków tamtych wydarzeń, jest już coraz mniej i wraz z nami powoli gaśnie ta nadzieja. Dlatego z głębi serca dziękuję wszystkim, którzy przyczynili się do powstania Domu Pamięci Obławy Augustowskiej (…). Dzięki wam jest szansa, że ta tragedia nie stanie się tylko statystyką, wpisem w podręczniku historii – powiedziała.

Paulina Malinowska-Kowalczyk odczytała list prezydenta Andrzeja Dudy, w którym odniósł się on do aktualności zagadnień przedstawionych w Domu Pamięci. – Obecną, 80. rocznicę Obławy Augustowskiej obchodzimy też w czasie, gdy za wschodnią granicą naszego państwa trwają walki o intensywności podobnej jak na frontach II wojny światowej. W dobie, gdy ludzkość po raz kolejny pokonuje kolejne stopnie rozwoju cywilizacyjnego i technologicznego, Ukraińcy wciąż muszą stawiać opór prymitywnej agresji imperium rosyjskiego – brzmiał fragment listu.

Wiceminister rolnictwa i rozwoju wsi Stefan Krajewski odczytał list wicepremiera Władysława Kosiniaka-Kamysza, w którym odnosił się on do trwającej od 80 lat walki o prawdę na temat wydarzeń z lipca 1945 roku. – Otwarcie Domu Pamięci Obławy Augustowskiej to symboliczne zakończenie milczenia, ale przede wszystkim akt sprawiedliwości historycznej. To miejsce przywraca głos tym, którym odebrano życie i godność. Oddaje hołd tym, którzy w obliczu sowieckiej przemocy nie wyrzekli się wolnej Polski – napisał wicepremier.

Posłanka Alicja Łepkowska-Gołaś odczytała list wicemarszałka Senatu RP Macieja Żywny. Wicemarszałek wyraził uznanie idei otwarcia Domu Pamięci Obławy Augustowskiej – miejsca, które „nie tylko pielęgnuje pamięć lipca 1945 r., lecz także stanowi ważny punkt na mapie narodowej pamięci historycznej”. Dodał: Dom Pamięci stanie się przestrzenią wspomnień nie tylko o tragedii, ale także o heroizmie, cierpieniu i niezłomności ofiar Obławy Augustowskiej oraz tych, którzy przez lata poszukiwali prawdy o tych wydarzeniach. Niech będzie miejscem edukacji, refleksji i zadumy. Niech przyciąga młodzież, badaczy oraz wszystkich, którzy chcą poznać te tragiczne karty przeszłości naszego regionu. Dziękuję wszystkim osobom, instytucjom oraz organizacjom, które przyczyniły się do powstania tego ważnego miejsca. Państwa praca to wkład nie tylko w społeczną tkankę regionu, ale także w kształtowanie świadomości narodowej.

Minister kultury i dziedzictwa narodowego Hanna Wróblewska podkreśliła: To przez kulturę, przez takie miejsca jak ten dom pamięci, możemy przekazywać dziedzictwo przeszłości, czerpać ze świadectw, jakie pozostały, budować świadomość i kształtować wrażliwość. Wyraziła również nadzieję, że Dom Pamięci Obławy Augustowskiej: stanie się strażnikiem pamięci i symbolem pielęgnowania prawdy historycznej – często tej najtrudniejszej, tej bardzo bolesnej.

Ministra kultury i dziedzictwa narodowego Hanna Wróblewska

Następnie przemówienie wygłosił w imieniu marszałka Sejmiku Województwa Podlaskiego przewodniczący Rady Województwa, Bogdan Dyjuk. Dziękując Instytutowi Pileckiego, zaznaczył: To wasze otwarcie się na rodziny ofiar, mozolne zdobywanie zaufania, gromadzenie zbiorów, realizacja różnorodnych przedsięwzięć, integracja środowiska rodzin ofiar, ale również Sybiraków i żołnierzy AK – dzisiaj zostało zwieńczone uroczystą ceremonią. Przed Państwem niezwykle ważne zadanie – przekazywanie następnym pokoleniom historii Obławy.

Mirosław Karolczuk, burmistrz Augustowa, wskazał: Stoimy w miejscu, które jest symbolem naszej wspólnej pamięci. Miejscu, które nie tylko przypomina o krzywdzie, ale również daje świadectwo naszej determinacji w walce o prawdę i sprawiedliwość. Dom Pamięci Obławy Augustowskiej to nie tylko budynek – to przystań historii, miejsce edukacji i refleksji. To przestrzeń, w której głos zamordowanych, zaginionych i zapomnianych znów może wybrzmieć.

Na koniec przemawiał dyrektor Instytutu, prof. Krzysztof Ruchniewicz. Zwrócił uwagę, że: Polacy i inne narody Europy Wschodniej miały nieszczęście bezpośrednio poznać prawdziwe – a nie propagandowe – oblicze „Kraju Rad”. Jako nagrodę za rozbicie niegdysiejszego sojusznika na kilkadziesiąt lat wcieliła je do swego terytorium lub do bloku wasali. Strony, po których stał Kreml w tej wojnie, zmieniały się. Jednak cel pozostał ten sam – ekspansja terytorialna i polityczna kosztem mniejszych narodów i państw. Jak wyglądało fundowanie tego nowego, powojennego porządku, nazwanego „jałtańskim”, doskonale pokazują wydarzenia w Polsce. Pozbawiona legalnych władz, przykrojona odgórnie do nowego terytorium, pacyfikowana przez radziecką armię i aparat bezpieczeństwa, była obszarem stosowania masowych represji – także po ostatecznym wyparciu z niej Niemców. Aresztowania, internowania, deportacje na wschód, brutalna propaganda zwalczająca Polskie Państwo Podziemne – stanowiły codzienność „powojnia”. Polska, wykrwawiona, zniszczona, osamotniona, musiała zostać całkowicie spacyfikowana, by stłumić tlący się nadal na jej terenie opór przeciwko narzucanemu systemowi.

Prof. Krzysztof Ruchniewicz, dyrektor Instytutu Pileckiego

Opisując Obławę, powiedział: Dotąd udało się ustalić i zweryfikować nazwiska 513 spośród nich. Badania nadal trwają. Wiemy, że osoby te zamordowano. Nie wiemy – jak i gdzie. Nie znamy miejsca ukrycia ich szczątków. Trudno nie widzieć tu analogii z mordem katyńskim. Podkreślmy jednak, że pacyfikacja ziemi augustowskiej odbyła się po zakończeniu wojny. Jej ofiarą padli członkowie podziemia – ale nie tylko żołnierze, lecz i cywile. Wśród ofiar były również kobiety, a represje przeprowadzono na terytorium formalnie niezależnego państwa.

Żyjemy w czasach, gdy odchodzą ostatni świadkowie „czarnej dekady” lat 40. XX w. Pamięć o przyczynach tamtych wydarzeń i ich skutkach nie może jednak odejść wraz z nimi. Nie może także zostać zamknięta w publikacjach, suchym podręcznikowym przekazie czy na planszach i w gablotach wystaw. Muszą ją aktywnie i z zaangażowaniem podtrzymywać ludzie: potomkowie ofiar, ale i wszyscy z nas, którzy z racji zawodu, zainteresowań czy odczuwania ludzkiej solidarności uważają, że konieczne jest przypominanie najtragiczniejszych wydarzeń – tak z racji szacunku dla poległych czy pomordowanych, jak i z obowiązku, by przemoc nie powróciła, nie zniszczyła naszego i naszych dzieci życia. Wiemy, że taka groźba wisi nad nami, że Europa już nie jest bezpieczna jak do niedawna. Nie tak daleko od nas znów toczy się walka o wolność i przetrwanie.

To zaszczyt, że Instytut Męstwa i Solidarności im. Witolda Pileckiego mógł prowadzić i zrealizować to zadanie. Mam głęboką nadzieję, że Dom Pamięci Obławy Augustowskiej stanie się żywym, aktywnym ośrodkiem popularyzacji wiedzy o Obławie Augustowskiej i kontynuowania badań – także w dialogu międzynarodowym. Wierzę, że swoje miejsce znajdą w nim potomkowie ofiar oraz że będzie ważny także dla naszej młodzieży.

Następnie dyrektor Instytutu, Krzysztof Ruchniewicz, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, Hanna Wróblewska, przewodniczący Rady Województwa Podlaskiego, Bogdan Dyjuk, oraz burmistrz Augustowa, Bogdan Karoluk, uroczyście przecięli wstęgę w drzwiach Domu Pamięci, czym oficjalnie otworzyli wystawę stałą. Następnie uczestnicy uroczystości zostali oprowadzeni po ekspozycji. Na zakończenie, o godzinie 16:00, odbył się montaż słowno-muzyczny z udziałem muzyków Orkiestry Filharmonii Podlaskiej, z wykorzystaniem wierszy Grzegorza Kucharzewskiego – siostrzeńca jednej z ofiar Obławy Augustowskiej.

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.