Nominacja do Nagród Historycznych „Polityki” dla publikacji Instytutu Pileckiego - Instytut Pileckiego

Wydawnictwo źródłowe pod redakcją prof. Tadeusza Pawła Rutkowskiego „Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich”, wydane przez Instytut Pileckiego, otrzymało nominację do Nagród Historycznych „Polityki” im. Mariana Turskiego za 2025 rok w kategorii Źródła.

Gala przyznania nagród we wszystkich kategoriach odbędzie się 12 maja w siedzibie tygodnika „Polityka”.

Nominowana książka to krytyczne wydanie dokumentów ukazujących kulisy relacji polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej w Związku Sowieckim i na Bliskim Wschodzie. Zawiera wyselekcjonowane źródła, które rzucają światło na politykę rządu gen. Władysława Sikorskiego wobec Żydów obywateli polskich od czasu przywrócenia stosunków dyplomatycznych w sierpniu 1941 r. do końca wojny, a więc także w okresie tworzenia armii Andersa.

Tom zawiera 284 dokumenty różnej proweniencji: zarówno urzędowe, oficjalne (rządu RP na uchodźstwie i jego agend, polskiej dyplomacji, władz wojskowych i polityków), jak i listy zwykłych obywateli kierowane do polskich władz. Materiały dotyczą pomocy udzielanej Żydom obywatelom polskim przez władze polskie w ZSRS i krajach Bliskiego Wschodu, służby Żydów w Armii Polskiej, działań politycznych i dyplomatycznych wokół kwestii pomocy polskim Żydom, a także relacji (w tym konfliktów) polsko-żydowskich.

Czytelnik otrzymuje wybór materiałów do analizy relacji polsko-żydowskich mających miejsce w skrajnie trudnych warunkach – represji sowieckich, oderwania od domów rodzinnych, emigracji. Dokumenty zostały poprzedzone obszernym wstępem historycznym wprowadzającym do tematyki tomu oraz opatrzone aparatem naukowym i indeksami.

Historyczne ciekawostki ukryte w dokumentach:

• Sowiecki „test obrzezania” i rasizm administracyjny (s. 37, 38, 58): dokumenty ujawniają, że podczas poboru do armii Andersa sowieckie komisje stosowały kryteria rasowe, by uniemożliwić Żydom wstępowanie do polskiego wojska. Funkcjonariusze NKWD badali pochodzenie do trzeciego pokolenia wstecz, a w skrajnych przypadkach lekarze przeprowadzali oględziny fizyczne (obrzezanie), by „udowodnić” niepolską narodowość ochotnika i uniemożliwić wcielenie go do Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS.
• Incydent „Żydzi wystąp!” w Kołtubance (s. 53, 54): publikacja dokumentuje głośny skandal w 6. Dywizji Piechoty, gdy polski oficer wydał komendę „Żydzi wystąp!”, tworząc z nich osobny batalion roboczy. Chociaż gen. Anders ostatecznie zakazał tworzenia odrębnych jednostek żydowskich, ten moment stał się symbolem napięć i był szeroko komentowany przez diasporę żydowską w Palestynie i na Zachodzie.
• Wojna o mace i pomoc z USA (s. 44, 45, 50): opisany jest też wyjątkowy wątek dystrybucji darów z Ameryki. Gdy do ZSRS dotarły transporty macy (chleba rytualnego) wysłane przez Joint, wybuchły konflikty o jej rozdział. Żydzi oskarżali administrację polską o oddawanie macy nie-Żydom lub jej marnowanie.
• Dramat Abrama Erlicha i Wiktora Altera – polscy obywatele czy sowieccy „zakładnicy”? (s. 37, 38): autor przybliża sprawę aresztowania liderów Bundu. Mimo że Erlich i Alter mieszkali w Warszawie i byli jej radnymi, władze sowieckie aresztowały ich pod zarzutem szpiegostwa i uznały za obywateli ZSRS, co uniemożliwiło polską interwencję dyplomatyczną i doprowadziło do ich tragicznej śmierci w więzieniu.
• „Dzieci Teheranu” i walka o dusze sierot (s. 61, 62): dokumenty ukazują spór o to, jak wychowywać żydowskie sieroty ewakuowane z ZSRS. Agencja Żydowska w Palestynie naciskała, by dzieci edukować w duchu syjonistycznym, podczas gdy polskie władze starały się utrzymać ich związek z państwem polskim, co prowadziło do spięć dyplomatycznych.
• Sowiecka gra antysemityzmem (s. 37–38, 47, 58–59, 64): publikacja dowodzi, że NKWD celowo podsycało konflikty polsko-żydowskie, by kompromitować rząd polski  na arenie międzynarodowej. Sowiecka cenzura przepuszczała depesze o „polskim antysemityzmie”, jednocześnie blokując informacje o masowym narzucaniu Żydom – zamieszkałym przed 1939 r. we wschodniej części Polski – sowieckiego obywatelstwa.
• Gen. Anders i relacje polsko-żydowskie (s. 54, 67, 120, 544): dowództwo Armii Polskiej, na czele z gen. Władysławem Andersem, przyjęło wobec dezercji żołnierzy żydowskich z Wojska Polskiego politykę „cichego przyzwolenia”, w praktyce oznaczało to faktyczną rezygnację z ich ścigania i karania. Generał argumentował, że nie chce zmuszać do walki o Polskę ludzi, których serca są oddane Palestynie, choć jednocześnie polskie władze odrzuciły projekt utworzenia odrębnego Legionu Żydowskiego w ramach Polskich Sił Zbrojnych, proponowany przez działaczy Organizacji Syjonistów-Rewizjonistów. Relacje z lokalną społecznością żydowską bywały jednak napięte, czego symbolem stał się m.in. incydent w Rechowot ze stycznia 1943 r., kiedy doszło do krwawej bójki między polskimi żołnierzami a mieszkańcami. Wśród żołnierzy, którzy za przyzwoleniem polskiego dowództwa opuścili armię, by podjąć działalność polityczną w Palestynie, był m.in. późniejszy premier Izraela Menachem Begin.

Prof. Rutkowski jest wybitnym specjalistą od tematyki stosunków polsko-sowieckich i polityki sowieckiej w pierwszej połowie XX wieku. [...] Autor wykorzystał i przedstawił niezwykle ciekawe dokumenty pochodzące przede wszystkim z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Archiwum Instytutu Hoovera na Uniwersytecie Stanforda w Kalifornii, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Warszawie i Archiwum Emigracji w Toruniu.

prof. dr hab. Małgorzata Gmurczyk-Wrońska

O Autorze:

Tadeusz Paweł Rutkowski (ur. 1965) – historyk dziejów najnowszych, specjalizuje się w historii politycznej Polski i Europy Wschodniej XX w., w tym dziejach nauki i historii historiografii. W 1992 r. ukończył studia w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, w 1998 r. na Wydziale Historycznym UW obronił rozprawę doktorską „Stanisław Kot (1885–1975). Biografia polityczna”.  W 2009 r. habilitował się na podstawie pracy „Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia politycznej i organizacyjne (2007)”. Od 1998 r. zatrudniony jest w Instytucie Historycznym/Wydziale Historii UW. W 2026 r. otrzymał tytuł profesora nauk humanistycznych. Autor m.in.:  „Adam Bromberg i „encyklopedyści”. Kartka z dziejów inteligencji w PRL” (2010), „Józef Polikarp Brudziński” (1874–1917). „Budował w dniach zamętu i zwątpienia…” (2017), „Pańska, szlachecka, faszystowska. Polska w sowieckiej propagandzie, kulturze i historiografii 1917–1945” (2020).