Nominacja do Nagród Historycznych „Polityki” dla publikacji Instytutu Pileckiego - Instytut Pileckiego

Książka na tle zasłony.

06.05.2026 (ŚR)

Nominacja do Nagród Historycznych „Polityki” dla publikacji Instytutu Pileckiego

Wydawnictwo źródłowe pod redakcją prof. Tadeusza Pawła Rutkowskiego „Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich”, wydane przez Instytut Pileckiego, otrzymało nominację do Nagród Historycznych „Polityki” im. Mariana Turskiego za 2025 rok w kategorii Źródła.

Gala przyznania nagród we wszystkich kategoriach odbędzie się 12 maja w siedzibie tygodnika „Polityka”.

Okładka książki.

Nominowana książka to krytyczne wydanie dokumentów ukazujących kulisy relacji polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej w Związku Sowieckim i na Bliskim Wschodzie. Zawiera wyselekcjonowane źródła, które rzucają światło na politykę rządu gen. Władysława Sikorskiego wobec Żydów obywateli polskich od czasu przywrócenia stosunków dyplomatycznych w sierpniu 1941 r. do końca wojny, a więc także w okresie tworzenia armii Andersa.

Tom zawiera 284 dokumenty różnej proweniencji: zarówno urzędowe, oficjalne (rządu RP na uchodźstwie i jego agend, polskiej dyplomacji, władz wojskowych i polityków), jak i listy zwykłych obywateli kierowane do polskich władz. Materiały dotyczą pomocy udzielanej Żydom obywatelom polskim przez władze polskie w ZSRS i krajach Bliskiego Wschodu, służby Żydów w Armii Polskiej, działań politycznych i dyplomatycznych wokół kwestii pomocy polskim Żydom, a także relacji (w tym konfliktów) polsko-żydowskich.

Czytelnik otrzymuje wybór materiałów do analizy relacji polsko-żydowskich mających miejsce w skrajnie trudnych warunkach – represji sowieckich, oderwania od domów rodzinnych, emigracji. Dokumenty zostały poprzedzone obszernym wstępem historycznym wprowadzającym do tematyki tomu oraz opatrzone aparatem naukowym i indeksami.

Historyczne ciekawostki ukryte w dokumentach:

  • Sowiecki „test obrzezania” i rasizm administracyjny (s. 37, 38, 58): dokumenty ujawniają, że podczas poboru do armii Andersa sowieckie komisje stosowały kryteria rasowe, by uniemożliwić Żydom wstępowanie do polskiego wojska. Funkcjonariusze NKWD badali pochodzenie do trzeciego pokolenia wstecz, a w skrajnych przypadkach lekarze przeprowadzali oględziny fizyczne (obrzezanie), by „udowodnić” niepolską narodowość ochotnika i uniemożliwić wcielenie go do Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS.
  • Incydent „Żydzi wystąp!” w Kołtubance (s. 53, 54): publikacja dokumentuje głośny skandal w 6. Dywizji Piechoty, gdy polski oficer wydał komendę „Żydzi wystąp!”, tworząc z nich osobny batalion roboczy. Chociaż gen. Anders ostatecznie zakazał tworzenia odrębnych jednostek żydowskich, ten moment stał się symbolem napięć i był szeroko komentowany przez diasporę żydowską w Palestynie i na Zachodzie.
  • Wojna o mace i pomoc z USA (s. 44, 45, 50): opisany jest też wyjątkowy wątek dystrybucji darów z Ameryki. Gdy do ZSRS dotarły transporty macy (chleba rytualnego) wysłane przez Joint, wybuchły konflikty o jej rozdział. Żydzi oskarżali administrację polską o oddawanie macy nie-Żydom lub jej marnowanie.
  • Dramat Abrama Erlicha i Wiktora Altera – polscy obywatele czy sowieccy „zakładnicy”? (s. 37, 38): autor przybliża sprawę aresztowania liderów Bundu. Mimo że Erlich i Alter mieszkali w Warszawie i byli jej radnymi, władze sowieckie aresztowały ich pod zarzutem szpiegostwa i uznały za obywateli ZSRS, co uniemożliwiło polską interwencję dyplomatyczną i doprowadziło do ich tragicznej śmierci w więzieniu.
  • „Dzieci Teheranu” i walka o dusze sierot (s. 61, 62): dokumenty ukazują spór o to, jak wychowywać żydowskie sieroty ewakuowane z ZSRS. Agencja Żydowska w Palestynie naciskała, by dzieci edukować w duchu syjonistycznym, podczas gdy polskie władze starały się utrzymać ich związek z państwem polskim, co prowadziło do spięć dyplomatycznych.
  • Sowiecka gra antysemityzmem (s. 37–38, 47, 58–59, 64): publikacja dowodzi, że NKWD celowo podsycało konflikty polsko-żydowskie, by kompromitować rząd polski  na arenie międzynarodowej. Sowiecka cenzura przepuszczała depesze o „polskim antysemityzmie”, jednocześnie blokując informacje o masowym narzucaniu Żydom – zamieszkałym przed 1939 r. we wschodniej części Polski – sowieckiego obywatelstwa.
  • Gen. Anders i relacje polsko-żydowskie (s. 54, 67, 120, 544): dowództwo Armii Polskiej, na czele z gen. Władysławem Andersem, przyjęło wobec dezercji żołnierzy żydowskich z Wojska Polskiego politykę „cichego przyzwolenia”, w praktyce oznaczało to faktyczną rezygnację z ich ścigania i karania. Generał argumentował, że nie chce zmuszać do walki o Polskę ludzi, których serca są oddane Palestynie, choć jednocześnie polskie władze odrzuciły projekt utworzenia odrębnego Legionu Żydowskiego w ramach Polskich Sił Zbrojnych, proponowany przez działaczy Organizacji Syjonistów-Rewizjonistów. Relacje z lokalną społecznością żydowską bywały jednak napięte, czego symbolem stał się m.in. incydent w Rechowot ze stycznia 1943 r., kiedy doszło do krwawej bójki między polskimi żołnierzami a mieszkańcami. Wśród żołnierzy, którzy za przyzwoleniem polskiego dowództwa opuścili armię, by podjąć działalność polityczną w Palestynie, był m.in. późniejszy premier Izraela Menachem Begin.

Prof. Rutkowski jest wybitnym specjalistą od tematyki stosunków polsko-sowieckich i polityki sowieckiej w pierwszej połowie XX wieku. [...] Autor wykorzystał i przedstawił niezwykle ciekawe dokumenty pochodzące przede wszystkim z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Archiwum Instytutu Hoovera na Uniwersytecie Stanforda w Kalifornii, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Warszawie i Archiwum Emigracji w Toruniu.

prof. dr hab. Małgorzata Gmurczyk-Wrońska

O Autorze:

Tadeusz Paweł Rutkowski (ur. 1965) – historyk dziejów najnowszych, specjalizuje się w historii politycznej Polski i Europy Wschodniej XX w., w tym dziejach nauki i historii historiografii. W 1992 r. ukończył studia w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, w 1998 r. na Wydziale Historycznym UW obronił rozprawę doktorską „Stanisław Kot (1885–1975). Biografia polityczna”.  W 2009 r. habilitował się na podstawie pracy „Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia politycznej i organizacyjne (2007)”. Od 1998 r. zatrudniony jest w Instytucie Historycznym/Wydziale Historii UW. W 2026 r. otrzymał tytuł profesora nauk humanistycznych. Autor m.in.:  „Adam Bromberg i „encyklopedyści”. Kartka z dziejów inteligencji w PRL” (2010), „Józef Polikarp Brudziński” (1874–1917). „Budował w dniach zamętu i zwątpienia…” (2017), „Pańska, szlachecka, faszystowska. Polska w sowieckiej propagandzie, kulturze i historiografii 1917–1945” (2020). 

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.