Monografia Wydawnictwa Instytutu Pileckiego z prestiżową nagrodą Homo-Verbum-Locus - Instytut Pileckiego

11.06.2026 (CZW)

Monografia Wydawnictwa Instytutu Pileckiego z prestiżową nagrodą Homo-Verbum-Locus

Książka dr Joanny Nikel „Terror niemiecki w powiecie Mińsk Mazowiecki 1939–1944. Wojna i rozliczenia”, opublikowana nakładem Wydawnictwa Instytutu Pileckiego, wygrała drugą edycję Konkursu Homo-Verbum-Locus. Spośród finałowej piątki nominowanych tytułów publikacja ta otrzymała najwyższe uznanie jury konkursowego.

– Książka ta nie jest wyłącznie studium lokalnej historii jednego powiatu w czasie okupacji. Jest próbą poznania mechanizmu, gdy zwyczajni ludzie stają się sprawcami niezwyczajnych zbrodni – wyjaśnia autorka dr Joanna Nikel.

– Niemieccy żandarmi, urzędnicy, funkcjonariusze aparatu terroru działający na ziemi mińskiej w latach 1939–1945 nie przybyli z jakiegoś innego, mroczniejszego świata. Wkroczyli do Polski we wrześniu 1939 roku ze świata nie tak bardzo nam odległego, istniejącego jeszcze 81 lat temu, w którym 17 milionów Niemców w demokratycznych wyborach wybrało na swojego przywódcę tyrana Adolfa Hitlera. Zło, które dokumentuję w tej książce, miało twarz człowieka wypełniającego rozkazy, człowieka robiącego karierę, człowieka, który wieczorem spędzał czas ze ściągniętą do okupowanej Polski rodziną lub pisał listy do domu. Ta ponadczasowość sprawczości i zdolność zwykłego człowieka do uczestnictwa w systemowym mordzie są przestrogą, która nie traci na aktualności, gdy dziś czytamy o wojnach toczonych aktualnie na naszym kontynencie i poza nim – dodaje badaczka.

 – Przyjęcie nagrody Homo-Verbum-Locus za książkę Terror niemiecki w powiecie Mińsk Mazowiecki 1939–1945. Wojna i rozliczenia jest dla mnie wielkim zaszczytem i źródłem głębokiej satysfakcji. Pragnę złożyć serdeczne podziękowania Kapitule Nagrody za docenienie tej pracy badawczej. Bardzo cieszy mnie, że inicjatywy naukowe realizowane w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami, a także aktywność Wydawnictwa Instytutu Pileckiego zostały zauważone i wyróżnione. Świadomość, że wysiłek włożony w rekonstrukcję lokalnych dziejów wojennych oraz powojennych rozliczeń z okupantem spotyka się z uznaniem, jest dla historyka zobowiązaniem: zobowiązaniem do dalszego, rzetelnego i odpowiedzialnego uprawiania naszego rzemiosła – przyznała laureatka. 

Powiat Mińsk-Mazowiecki to nie tylko miejsce na mapie – to soczewka, przez którą widać mechanizmy władzy i spektrum ludzkich zachowań. Nagroda Homo-Verbum-Locus nosi w sobie piękną prawdę: że człowiek, słowo i miejsce są ze sobą nierozerwalnie splecione. Że żadne miejsce nie jest tylko geografią, żadne słowo nie jest tylko dźwiękiem, żaden człowiek – nawet ten zapomniany, nawet ten zamordowany w lesie bez świadków czy unicestwiony w masowej zbrodni – nie jest tylko liczbą w statystyce. Dziękuję Kapitule za to, że ta prawda znalazła wyraz właśnie w tej nagrodzie, właśnie przy tej książce.

Ważną częścią publikacji jest krytyczna analiza powojennych rozliczeń prawnych i moralnych w komunistycznej Polsce oraz w demokratycznej Republice Federalnej Niemiec (RFN). Autorka poddaje szczegółowej weryfikacji procesy odszkodowawcze, ilustrując je konkretnymi przypadkami o charakterze mikrohistorycznym, m.in. losem Heni Bursztyn (w kontekście odszkodowań dla ludności żydowskiej) oraz sprawą Karla Linkego i innych osób deklarujących przynależność do niemieckiej wspólnoty narodowej.

W strukturze pracy na szczególną uwagę zasługuje rozdział poświęcony socjologicznemu i psychologicznemu portretowi niemieckich okupantów jako rzekomej „rasy panów” (Herrenvolk). Badania te oparto na unikatowych, niepublikowanych dotąd materiałach archiwalnych z Niemiec, w tym na dokumentach śledczych, co pozwoliło na precyzyjne odtworzenie struktur personalnych aparatu ucisku i pozbawienie sprawców dotychczasowej anonimowości. Książka zawiera również bogaty materiał ikonograficzny, mapy oraz indeks nazwisk.

– Nagrodzenie wydanej nakładem Instytutu Pileckiego monografii naukowej w tym konkursie – konkursie na najlepszą książkę o Siedlcach i regionie – pokazuje nam, że nadal warto prowadzić rzetelne badania regionalne, że historia lokalna cieszy się ogromnym zainteresowaniem i ma wartość dla naszych czytelników – wyjaśnia Joanna Adamczyk, kierownik Wydawnictwa Instytutu Pileckiego. – Serdecznie gratulujemy Autorce, zwłaszcza że jej praca spotkała się z niezwykle życzliwym odbiorem także w miejscu, o którym pisała, w Mińsku Mazowieckim, choć tak trudno osobie spoza społeczności lokalnej wejść w buty doświadczonych regionalistów i wzbudzić ich szacunek.

Książka do nabycia w Księgarni Instytutu Pileckiego: https://www.sklepinstytutpileckiego.pl/

Okładka książki „Terror niemiecki w powiecie Mińsk Mazowiecki 1939–1944. Wojna i rozliczenia”
Dr Joanna Nikel, doktor nauk humanistycznych, absolwentka historii i historii sztuki (UWr), podyplomowych studiów z zakresu międzynarodowego rynku sztuki (KA) oraz zarządzania projektami (SGH). Stypendystka DAAD i KAAD. Pobyty badawcze m.in. na Humboldt-Universität Berlin oraz Technische Universität Dresden. Badaczka historii Niemiec, ze szczególnym uwzględnieniem totalitaryzmów XX wieku. Autorka publikacji dotyczących historii i dziedzictwa kulturowego Niemiec, w tym monografii „Kształcenie architektów w Niemczech Wschodnich w latach 1946-1970 na przykładzie Kunsthochschule Berlin Weissensee” (2020), „Terror niemiecki w powiecie mińsko-mazowieckim 1939-1944. Wojna i rozliczenia” (2025), uczestniczka grantów NCN - „Głuchoniemcy (Walddeutsche): przeszłość i teraźniejszość zapomnianych społeczności lokalnych na Pogórzu Karpackim”, NPRH- „Polscy Niemcy 1939-1945. Postawy i sytuacja obywateli polskich narodowości niemieckiej na ziemiach wcielonych do III Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie”. Zainteresowania badawcze obejmują historię kobiet w Trzeciej Rzeszy w ujęciu społeczno-kulturowym, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki sprawczości, uczestnictwa oraz relacji między ideologią a praktyką funkcjonowania społeczeństwa w warunkach państwa totalitarnego. W Instytucie Pileckiego m.in. analizuje niemiecką okupację w ujęciu mikrohistorii, a jej badania wpisują się w dyskurs „Täterforschung”, ze szczególnym uwzględnieniem członków niemieckiej administracji cywilnej.

O nagrodzie:

Konkurs HOMO – VERBUM – LOCUS to prestiżowa inicjatywa naukowa i kulturalna powołana wspólnie przez Uniwersytet w Siedlcach, Miejską Bibliotekę Publiczną w Siedlcach oraz Siedleckie Towarzystwo Naukowe. Nazwa przedsięwzięcia nawiązuje bezpośrednio do łacińskich pojęć oznaczających człowieka, słowo i miejsce, co symbolizuje nierozerwalne splecenie lokalnych losów, przestrzeni geograficznej oraz języka dokumentującego regionalne dziedzictwo. Głównym celem konkursu jest promocja dorobku piśmienniczego i edytorskiego dedykowanego Siedlcom oraz sąsiednim powiatom, w tym mińskiemu, sokołowskiemu czy węgrowskiemu. Inicjatywa ta wypełnia istotną lukę w upowszechnianiu badań regionalnych, popularyzując tradycje historyczne, kulturę oraz tożsamość społeczności wschodniego Mazowsza i Podlasia. W ramach oceny merytorycznej powołana przez organizatorów Kapituła analizuje nadesłane publikacje pod kątem ich poziomu edytorskiego, skuteczności w promocji regionu oraz zdolności do oddania unikalnego ducha danej społeczności.

Zdjęcie statuetki dzięki uprzejmości organizatorów Konkursu. 

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.