Monografia Wydawnictwa Instytutu Pileckiego z prestiżową nagrodą Homo-Verbum-Locus - Instytut Pileckiego

Książka dr Joanny Nikel „Terror niemiecki w powiecie Mińsk Mazowiecki 1939–1944. Wojna i rozliczenia”, opublikowana nakładem Wydawnictwa Instytutu Pileckiego, wygrała drugą edycję Konkursu Homo-Verbum-Locus. Spośród finałowej piątki nominowanych tytułów publikacja ta otrzymała najwyższe uznanie jury konkursowego.

– Książka ta nie jest wyłącznie studium lokalnej historii jednego powiatu w czasie okupacji. Jest próbą poznania mechanizmu, gdy zwyczajni ludzie stają się sprawcami niezwyczajnych zbrodni – wyjaśnia autorka dr Joanna Nikel.

– Niemieccy żandarmi, urzędnicy, funkcjonariusze aparatu terroru działający na ziemi mińskiej w latach 1939–1945 nie przybyli z jakiegoś innego, mroczniejszego świata. Wkroczyli do Polski we wrześniu 1939 roku ze świata nie tak bardzo nam odległego, istniejącego jeszcze 81 lat temu, w którym 17 milionów Niemców w demokratycznych wyborach wybrało na swojego przywódcę tyrana Adolfa Hitlera. Zło, które dokumentuję w tej książce, miało twarz człowieka wypełniającego rozkazy, człowieka robiącego karierę, człowieka, który wieczorem spędzał czas ze ściągniętą do okupowanej Polski rodziną lub pisał listy do domu. Ta ponadczasowość sprawczości i zdolność zwykłego człowieka do uczestnictwa w systemowym mordzie są przestrogą, która nie traci na aktualności, gdy dziś czytamy o wojnach toczonych aktualnie na naszym kontynencie i poza nim – dodaje badaczka.

 – Przyjęcie nagrody Homo-Verbum-Locus za książkę Terror niemiecki w powiecie Mińsk Mazowiecki 1939–1945. Wojna i rozliczenia jest dla mnie wielkim zaszczytem i źródłem głębokiej satysfakcji. Pragnę złożyć serdeczne podziękowania Kapitule Nagrody za docenienie tej pracy badawczej. Bardzo cieszy mnie, że inicjatywy naukowe realizowane w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami, a także aktywność Wydawnictwa Instytutu Pileckiego zostały zauważone i wyróżnione. Świadomość, że wysiłek włożony w rekonstrukcję lokalnych dziejów wojennych oraz powojennych rozliczeń z okupantem spotyka się z uznaniem, jest dla historyka zobowiązaniem: zobowiązaniem do dalszego, rzetelnego i odpowiedzialnego uprawiania naszego rzemiosła – przyznała laureatka. 

Powiat Mińsk-Mazowiecki to nie tylko miejsce na mapie – to soczewka, przez którą widać mechanizmy władzy i spektrum ludzkich zachowań. Nagroda Homo-Verbum-Locus nosi w sobie piękną prawdę: że człowiek, słowo i miejsce są ze sobą nierozerwalnie splecione. Że żadne miejsce nie jest tylko geografią, żadne słowo nie jest tylko dźwiękiem, żaden człowiek – nawet ten zapomniany, nawet ten zamordowany w lesie bez świadków czy unicestwiony w masowej zbrodni – nie jest tylko liczbą w statystyce. Dziękuję Kapitule za to, że ta prawda znalazła wyraz właśnie w tej nagrodzie, właśnie przy tej książce.

Ważną częścią publikacji jest krytyczna analiza powojennych rozliczeń prawnych i moralnych w komunistycznej Polsce oraz w demokratycznej Republice Federalnej Niemiec (RFN). Autorka poddaje szczegółowej weryfikacji procesy odszkodowawcze, ilustrując je konkretnymi przypadkami o charakterze mikrohistorycznym, m.in. losem Heni Bursztyn (w kontekście odszkodowań dla ludności żydowskiej) oraz sprawą Karla Linkego i innych osób deklarujących przynależność do niemieckiej wspólnoty narodowej.

W strukturze pracy na szczególną uwagę zasługuje rozdział poświęcony socjologicznemu i psychologicznemu portretowi niemieckich okupantów jako rzekomej „rasy panów” (Herrenvolk). Badania te oparto na unikatowych, niepublikowanych dotąd materiałach archiwalnych z Niemiec, w tym na dokumentach śledczych, co pozwoliło na precyzyjne odtworzenie struktur personalnych aparatu ucisku i pozbawienie sprawców dotychczasowej anonimowości. Książka zawiera również bogaty materiał ikonograficzny, mapy oraz indeks nazwisk.

– Nagrodzenie wydanej nakładem Instytutu Pileckiego monografii naukowej w tym konkursie – konkursie na najlepszą książkę o Siedlcach i regionie – pokazuje nam, że nadal warto prowadzić rzetelne badania regionalne, że historia lokalna cieszy się ogromnym zainteresowaniem i ma wartość dla naszych czytelników – wyjaśnia Joanna Adamczyk, kierownik Wydawnictwa Instytutu Pileckiego. – Serdecznie gratulujemy Autorce, zwłaszcza że jej praca spotkała się z niezwykle życzliwym odbiorem także w miejscu, o którym pisała, w Mińsku Mazowieckim, choć tak trudno osobie spoza społeczności lokalnej wejść w buty doświadczonych regionalistów i wzbudzić ich szacunek.

Książka do nabycia w Księgarni Instytutu Pileckiego: https://www.sklepinstytutpileckiego.pl/

Dr Joanna Nikel, doktor nauk humanistycznych, absolwentka historii i historii sztuki (UWr), podyplomowych studiów z zakresu międzynarodowego rynku sztuki (KA) oraz zarządzania projektami (SGH). Stypendystka DAAD i KAAD. Pobyty badawcze m.in. na Humboldt-Universität Berlin oraz Technische Universität Dresden. Badaczka historii Niemiec, ze szczególnym uwzględnieniem totalitaryzmów XX wieku. Autorka publikacji dotyczących historii i dziedzictwa kulturowego Niemiec, w tym monografii „Kształcenie architektów w Niemczech Wschodnich w latach 1946-1970 na przykładzie Kunsthochschule Berlin Weissensee” (2020), „Terror niemiecki w powiecie mińsko-mazowieckim 1939-1944. Wojna i rozliczenia” (2025), uczestniczka grantów NCN - „Głuchoniemcy (Walddeutsche): przeszłość i teraźniejszość zapomnianych społeczności lokalnych na Pogórzu Karpackim”, NPRH- „Polscy Niemcy 1939-1945. Postawy i sytuacja obywateli polskich narodowości niemieckiej na ziemiach wcielonych do III Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie”. Zainteresowania badawcze obejmują historię kobiet w Trzeciej Rzeszy w ujęciu społeczno-kulturowym, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki sprawczości, uczestnictwa oraz relacji między ideologią a praktyką funkcjonowania społeczeństwa w warunkach państwa totalitarnego. W Instytucie Pileckiego m.in. analizuje niemiecką okupację w ujęciu mikrohistorii, a jej badania wpisują się w dyskurs „Täterforschung”, ze szczególnym uwzględnieniem członków niemieckiej administracji cywilnej.

O nagrodzie:

Konkurs HOMO – VERBUM – LOCUS to prestiżowa inicjatywa naukowa i kulturalna powołana wspólnie przez Uniwersytet w Siedlcach, Miejską Bibliotekę Publiczną w Siedlcach oraz Siedleckie Towarzystwo Naukowe. Nazwa przedsięwzięcia nawiązuje bezpośrednio do łacińskich pojęć oznaczających człowieka, słowo i miejsce, co symbolizuje nierozerwalne splecenie lokalnych losów, przestrzeni geograficznej oraz języka dokumentującego regionalne dziedzictwo. Głównym celem konkursu jest promocja dorobku piśmienniczego i edytorskiego dedykowanego Siedlcom oraz sąsiednim powiatom, w tym mińskiemu, sokołowskiemu czy węgrowskiemu. Inicjatywa ta wypełnia istotną lukę w upowszechnianiu badań regionalnych, popularyzując tradycje historyczne, kulturę oraz tożsamość społeczności wschodniego Mazowsza i Podlasia. W ramach oceny merytorycznej powołana przez organizatorów Kapituła analizuje nadesłane publikacje pod kątem ich poziomu edytorskiego, skuteczności w promocji regionu oraz zdolności do oddania unikalnego ducha danej społeczności.

Zdjęcie statuetki dzięki uprzejmości organizatorów Konkursu.