Monografia Wydawnictwa Instytutu Pileckiego z prestiżową nagrodą Homo-Verbum-Locus - Instytut Pileckiego

Książka dr Joanny Nikel pt. „Terror niemiecki w powiecie Mińsk Mazowiecki 1939–1944. Wojna i rozliczenia”, opublikowana nakładem Wydawnictwa Instytutu Pileckiego, wygrała drugą edycję Konkursu Homo-Verbum-Locus. Spośród finałowej piątki nominowanych tytułów naukowych, publikacja Instytutu Pileckiego otrzymała najwyższe uznanie jury konkursowego.

– Książka ta nie jest wyłącznie studium lokalnej historii jednego powiatu w czasie okupacji. Jest próbą poznania mechanizmu, w którym zwyczajni ludzie stają się sprawcami niezwyczajnych zbrodni –  wyjaśnia dr Joanna Nikel.

– Niemieccy żandarmi, urzędnicy, funkcjonariusze aparatu terroru działający na ziemi mińsko-mazowieckiej w latach 1939-1945 nie przybyli z jakiegoś innego, mroczniejszego świata. Wkroczyli do Polski we wrześniu 1939 roku ze świata nie tak bardzo nam odległego, istniejącego jeszcze 81 lat temu, w którym 17 milionów Niemców w demokratycznych wyborach wybrało na swojego przywódcę tyrana Adolfa Hitlera. Zło, które dokumentuję w tej książce, miało twarz człowieka wypełniającego rozkazy, człowieka robiącego karierę, człowieka, który wieczorem spędzał czas ze ściągniętą do okupowanej Polski rodziną lub pisał listy do domu. Ta ponadczasowość sprawczości, zdolność zwykłego człowieka do uczestnictwa w systemowym mordzie jest przestrogą, która nie traci na aktualności, gdy dziś czytamy o wojnach toczonych aktualnie na naszym kontynencie i poza nim - dodaje badaczka.

 – Przyjęcie nagrody Homo Verbum Locus za książkę Terror niemiecki w Mińsku 1939–1945. Wojna i rozliczenia jest dla mnie wielkim zaszczytem i źródłem głębokiej satysfakcji. Pragnę złożyć serdeczne podziękowania Kapitule nagrody za docenienie tej pracy badawczej. Bardzo cieszy mnie, że inicjatywy naukowe realizowane w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami, a także aktywność Wydawnictwa Instytutu Pileckiego zostały zauważone i docenione. Świadomość, że wysiłek włożony w rekonstrukcję lokalnych dziejów wojennych oraz powojennych rozliczeń z okupantem spotyka się z uznaniem, jest dla historyka zobowiązaniem: zobowiązaniem do dalszego, rzetelnego i odpowiedzialnego uprawiania naszego rzemiosła – przyznała laureatka. 

Powiat Mińsk-Mazowiecki to nie tylko miejsce na mapie – to soczewka, przez którą widać mechanizmy władzy i spektrum ludzkich zachowań. Nagroda Homo Verbum Locum nosi w sobie piękną prawdę: że człowiek, słowo i miejsce są ze sobą nierozerwalnie splecione. Że żadne miejsce nie jest tylko geografią, żadne słowo nie jest tylko dźwiękiem, żaden człowiek -  nawet ten zapomniany, nawet ten zamordowany w lesie bez świadka, czy unicestwiony w masowej zbrodni - nie jest tylko liczbą w statystyce. Dziękuję Kapitule za to, że ta prawda znalazła wyraz właśnie w tej nagrodzie, właśnie przy tej książce.

Ważną częścią publikacji jest także krytyczna analiza powojennych rozliczeń prawnych i moralnych w komunistycznej Polsce oraz w demokratycznej Republice Federalnej Niemiec (RFN). Autorka poddaje szczegółowej weryfikacji procesy odszkodowawcze, ilustrując je konkretnymi przypadkami o charakterze mikrohistorycznym, m.in. losem Heni Bursztyn w kontekście odszkodowań dla ludności żydowskiej oraz sprawą Karla Linkego i osób deklarujących przynależność do niemieckiej wspólnoty narodowej.

W strukturze pracy na szczególną uwagę zasługuje rozdział poświęcony socjologicznemu i psychologicznemu portretowi niemieckich okupantów jako rzekomej „rasy panów” (Herrenvolk). Badania te oparto na unikatowych, niepublikowanych dotąd materiałach archiwalnych z Niemiec, w tym na dokumentach śledczych, co pozwoliło na precyzyjne odtworzenie struktur personalnych aparatu ucisku i pozbawienie sprawców dotychczasowej anonimowości. Książka zawiera również bogaty materiał ikonograficzny, mapy oraz indeks nazwisk.

– Nagrodzenie wydanej nakładem Instytutu Pileckiego monografii naukowej w tym konkursie – konkursie na najlepszą książkę o Siedlcach i regionie – pokazuje nam, że nadal warto prowadzić rzetelne badania regionalne, że historia lokalna cieszy się ogromnym zainteresowaniem i ma wartość dla naszych czytelników – wyjaśnia Joanna Adamczyk, kierownik Wydawnictwa Instytutu Pileckiego. – Serdecznie gratulujemy Autorce, zwłaszcza że jej praca spotkała się z niezwykle życzliwym odbiorem także w miejscu, o którym pisała, w Mińsku Mazowieckim, choć tak trudno osobie spoza społeczności lokalnej wejść w buty doświadczonych regionalistów i wzbudzić ich szacunek.

Książka do nabycia w Księgarni Instytutu Pileckiego: https://www.sklepinstytutpileckiego.pl/

Dr Joanna Nikel, doktor nauk humanistycznych, absolwentka historii i historii sztuki (UWr), podyplomowych studiów z zakresu międzynarodowego rynku sztuki (KA) oraz zarządzania projektami (SGH). Stypendystka DAAD i KAAD. Pobyty badawcze m.in. na Humboldt-Universität Berlin oraz Technische Universität Dresden. Badaczka historii Niemiec, ze szczególnym uwzględnieniem totalitaryzmów XX wieku. Autorka publikacji dotyczących historii i dziedzictwa kulturowego Niemiec, w tym monografii „Kształcenie architektów w Niemczech Wschodnich w latach 1946-1970 na przykładzie Kunsthochschule Berlin Weissensee” (2020), „Terror niemiecki w powiecie mińsko-mazowieckim 1939-1944. Wojna i rozliczenia” (2025), uczestniczka grantów NCN - „Głuchoniemcy (Walddeutsche): przeszłość i teraźniejszość zapomnianych społeczności lokalnych na Pogórzu Karpackim”, NPRH- „Polscy Niemcy 1939-1945. Postawy i sytuacja obywateli polskich narodowości niemieckiej na ziemiach wcielonych do III Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie”. Zainteresowania badawcze obejmują historię kobiet w Trzeciej Rzeszy w ujęciu społeczno-kulturowym, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki sprawczości, uczestnictwa oraz relacji między ideologią a praktyką funkcjonowania społeczeństwa w warunkach państwa totalitarnego. W Instytucie Pileckiego m.in. analizuje niemiecką okupację w ujęciu mikrohistorii, a jej badania wpisują się w dyskurs „Täterforschung”, ze szczególnym uwzględnieniem członków niemieckiej administracji cywilnej.

 

O nagrodzie:

Konkurs HOMO – VERBUM – LOCUS to prestiżowa inicjatywa naukowa i kulturalna powołana wspólnie przez Uniwersytet w Siedlcach, Miejską Bibliotekę Publiczną w Siedlcach oraz Siedleckie Towarzystwo Naukowe. Nazwa przedsięwzięcia nawiązuje bezpośrednio do łacińskich pojęć oznaczających człowieka, słowo i miejsce, co symbolizuje nierozerwalne splecenie lokalnych losów, przestrzeni geograficznej oraz języka dokumentującego regionalne dziedzictwo. Głównym celem konkursu jest promocja dorobku piśmienniczego i edytorskiego dedykowanego Siedlcom oraz sąsiednim powiatom, w tym mińskiemu, sokołowskiemu czy węgrowskiemu. Inicjatywa ta wypełnia istotną lukę w upowszechnianiu badań regionalnych, popularyzując tradycje historyczne, kulturę oraz tożsamość społeczności wschodniego Mazowsza i Podlasia. W ramach oceny merytorycznej powołana przez organizatorów Kapituła analizuje nadesłane publikacje pod kątem ich poziomu edytorskiego, skuteczności w promocji regionu oraz zdolności do oddania unikalnego ducha danej społeczności.

Zdjęcie statuetki dzięki uprzejmości organizatorów Konkursu.