Czego Niemcy uczą się o polskiej historii? Relacja ze spotkania cyklu „Berlin w Warszawie” [wideo] - Instytut Pileckiego

Czego młodzi Niemcy mogą dowiedzieć się o historii Polski – zarówno w szkole, jak i poza nią? To pytanie stanowiło oś dyskusji podczas kolejnego spotkania z cyklu „Berlin w Warszawie”. Uczestnicy debatowali nad obecnością i sposobem prezentowania historii Polski oraz niemieckiej okupacji w niemieckim systemie edukacji i nie tylko.

W dyskusji udział wzięli: prof. Eckhardt Fuchs, dyrektor Leibniz-Institut für Bildungsmedien | Georg-Eckert-Institut, dr Stephan Theilig, historyk i nauczyciel z Eberswalde, Kamil Frymark, analityk Ośrodka Studiów Wschodnich w Warszawie, oraz Alexander Kliymuk, kierownik działu edukacji Instytutu Pileckiego w Berlinie. Rozmowę poprowadziła kuratorka cyklu dr Aleksandra Burdziej.

Specyfika niemieckiego systemu edukacji

Jak podkreślili dr Stephan Theilig oraz prof. Eckhardt Fuchs, niemiecki system edukacji ma charakter zdecentralizowany, a programy nauczania zależą od poszczególnych landów. W tych warunkach kluczową rolę odgrywa nauczyciel – jego indywidualna motywacja i zainteresowania decydują o tym, czy sięga on po materiały dodatkowe i ofertę instytucji pozaszkolnych.

Alexander Kliymuk oraz dr Theilig zaalarmowali, że poważnym problemem jest systematyczne obcinanie liczby godzin historii w niemieckich szkołach (w Berlinie standardem na poziomie gimnazjalnym bywa zaledwie jedna godzina tygodniowo), co uniemożliwia realizację tematów, takich jak Powstanie Warszawskie czy Polskie Państwo Podziemne. Edukator z Instytutu Pileckiego podkreślił również, że pojawiają się koncepcje łączenia historii z innymi przedmiotami: „To jest taka tendencja, która abstrahując od kwestii podręczników, nas bardzo niepokoi, bo wtedy po prostu już nie będzie przestrzeni na historię w szkole”.

Historia Polski i Europy Wschodniej w podręcznikach

Dr Theilig ocenił, że historia Polski i Europy Wschodniej jest nadal niewystarczająco obecna w niemieckich programach nauczania, a gdy się pojawia, często prezentowana jest z perspektywy zachodnioeuropejskiej, co może wywoływać w Polsce dyskusje na temat braku partnerskiego podejścia do historii regionu.

Dyrektor Leibniz-Institut für Bildungsmedien zaznaczył, że nowsze badania pokazują obecność faktów z XX-wiecznej historii Polski (np. wybuch II wojny światowej, niemiecki atak na Polskę) w niemieckich podręcznikach. Zwrócił jednak uwagę na trudność w empirycznym zbadaniu, jaka część tej wiedzy trwale zapisuje się w świadomości uczniów. Zaznaczył również, że podręczniki są medium dynamicznym i niepozbawionym ograniczeń: trzeba mieć na uwadze, że podręczniki historyczne są medium, które stale się zmienia, nie są i prawdopodobnie nigdy nie będą wolne od niedoskonałości. W jego wypowiedzi pojawiła się także refleksja nad potrzebą bardziej europejskiego, wieloperspektywicznego ujęcia historii. 

– Nie chodzi o rywalizację między podręcznikami ani o porównywanie, gdzie wymienia się więcej ofiar. Istotą jest pokazanie, że historia poszczególnych narodów jest ze sobą ściśle spleciona oraz że w podręcznikach funkcjonują różne perspektywy. Kluczowe znaczenie ma więc wieloperspektywiczność i odpowiedni dystans w prezentowaniu wydarzeń historycznych – zaznaczył prof. Eckhardt Fuchs.

Pamięć o ofiarach II wojny światowej

Kamil Frymark z Ośrodka Studiów Wschodnich (OSW) zauważył, że w choć w relacjach polsko-niemieckich wiele tematów powraca od lat, to patrząc na publikacje dotyczące wzajemnych relacji z początku lat 90, można zauważyć pozytywne zmiany, także w obszarze podręczników szkolnych.

Ekspert OSW poruszył też kwestię sposobu kategoryzowania ofiar II wojny światowej zarówno w niemieckich podręcznikach, jak i szerzej w analizach dotyczących obrazu Polski w niemieckiej polityce pamięci. Wskazał, że centralnym punktem tej polityki pozostaje Holokaust, co sprawia, że losy nieżydowskich obywateli Polski znikają z pola widzenia w bardziej ogólnych, uniwersalizujących opisach okupacji.

– Liczby mają jednak znaczenie – podkreślił Kamil Frymark z OSW.

Analityk argumentował, że częstsze uwzględnianie informacji o około 6 milionach zamordowanych obywateli Polski, w tym 3 milionach polskich Żydów, mogłoby przyczynić się do pełniejszego postrzegania skali i charakteru niemieckich zbrodni.

Wyzwania społeczne i polityczne

Analityk OSW przytoczył dane Federalnego Urzędu Statystycznego dotyczące rosnącego odsetka uczniów z tłem migracyjnym (w 2025 roku 42% uczniów w Niemczech to osoby, które same nie urodziły się w tym kraju lub których co najmniej jeden z rodziców urodził się poza Niemcami). W jego ocenie rodzi to nowe wyzwania w recepcji niemieckiej odpowiedzialności historycznej (np. niechęć części uczniów do tematów związanych z antysemityzmem czy agresją Rosji). Prof. Fuchs i dr Theilig przestrzegali jednak przed jednoznacznym wiązaniem tych problemów wyłącznie z migracją.

W tym kontekście poruszono również możliwy wpływ Alternative für Deutschland (AfD) na politykę edukacyjną i pamięć historyczną w wybranych landach, w tym ryzyko ograniczania finansowania miejsc pamięci oraz zmian w programach nauczania, które mogłyby prowadzić do marginalizacji trudnych tematów z okresu narodowego socjalizmu.

Prof. Eckhardt Fuchs – historyk edukacji, badacz podręczników szkolnych i uznany niemiecki specjalista w dziedzinie edukacji historycznej w perspektywie porównawczej. Dyrektor Leibniz-Institut für Bildungsmedien | Georg-Eckert-Institut oraz profesor historii edukacji i porównawczych badań nad edukacją na Uniwersytecie Technicznym w Brunszwiku (TU Braunschweig). Od lat zajmuje się globalną historią nowoczesnej edukacji, polityką oświatową, programami nauczania i rozwojem podręczników; kieruje także dwu- i wielostronnymi komisjami podręcznikowymi w Europie. Autor licznych publikacji poświęconych tym zagadnieniom, w tym współredaktor The Palgrave Handbook of Textbook Studies.

Dr Stephan Theilig – historyk, nauczyciel i edukator, zajmujący się historią Europy Środkowo-Wschodniej, pamięcią transnarodową oraz edukacją historyczną. Uczy w Campus Oberbarnimschulen w Eberswalde, jest współdyrektorem Instytutu Badań nad Kaukazem, Tatarami i Turkestanem oraz członkiem zespołu nauczycielskiego przy Wspólnej Polsko-Niemieckiej Komisji Podręcznikowej Historyków i Geografów. Od lat angażuje się w polsko-niemieckie projekty edukacyjne, rozwój wieloperspektywicznych formatów nauczania oraz łączenie badań naukowych ze szkołą i publiczną historią. Opiekował się licznymi projektami młodzieżowymi poświęconymi historii polsko-niemieckiej i przestrzeniom pamięci Europy Środkowo-Wschodniej.

Kamil Frymark – analityk polityki niemieckiej, ekspert ds. Republiki Federalnej Niemiec i relacji polsko-niemieckich. Zastępca kierowniczki Zespołu Niemieckiego w Ośrodku Studiów Wschodnich, gdzie zajmuje się polityką wewnętrzną RFN, a wcześniej przez wiele lat analizował także niemiecką politykę zagraniczną. Absolwent stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Warszawskim, studiował również na Wolnym Uniwersytecie Berlińskim. Publikuje m.in. w „Więzi”, „Tygodniku Powszechnym” i „Forbes Polska”, łącząc perspektywę analityczną z wrażliwością na historyczne i społeczne konteksty relacji polsko-niemieckich.

Alexander Kliymuk – edukator historyczny i kurator, kierujący działem edukacji Instytutu Pileckiego w Berlinie. Studiował w Berlinie, Bremie, Krakowie i Petersburgu, a doświadczenie zdobywał m.in. jako edukator w muzeach i miejscach pamięci w Berlinie i Brandenburgii, w tym w Domu Konferencji Wannsee i przy Pomniku Pomordowanych Żydów Europy. Od 2020 roku w berlińskim oddziale Instytutu Pileckiego prowadzi projekty edukacyjne, współkuratoruje wystawy i współtworzy materiały dydaktyczne. Zajmuje się praktyką nauczania historii i pamięci w kontekście niemieckim oraz polsko-niemieckim.

Kuratorka cyklu:

dr Aleksandra Burdziej – germanistka i literaturoznawczyni związana z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Bada m.in. pamięć kulturową oraz sposoby reprezentowania doświadczeń XX wieku w literaturze i kulturze współczesnej. Łączy pracę akademicką z działalnością społeczną
i ekspercką; jest prezeską Zarządu Krajowego Związku Towarzystw Polsko-Niemieckich i inicjatorką licznych projektów dialogu polsko-niemieckiego.

Berlin w Warszawie

Instytut Pileckiego organizuje w 2026 roku cykl spotkań pod nazwą „Berlin w Warszawie”. Celem przedsięwzięcia jest wprowadzenie do polskiej przestrzeni dyskusyjnej aktualnych debat publicznych z Niemiec związanych z pamięcią, historią i polityką. Spotkania będą odbywać się raz w miesiącu, w warszawskiej siedzibie Instytutu, przy ulicy Siennej 82. Wśród zaproszonych gości m.in. eksperci, publicyści i naukowcy niemieccy. Wstęp na wydarzenia jest bezpłatny.

„Berlin w Warszawie” to platforma dialogu, której zadaniem jest przybliżanie polskiej publiczności najważniejszych niemieckich dyskusji o historii i polityce. Projekt konfrontuje niemieckie narracje z polską wrażliwością, tworząc przestrzeń do szczerej rozmowy nawet w sprawach, w których obie strony głęboko się różnią.

Harmonogram spotkań „Berlin w Warszawie” (2026-2027)

1. Inauguracja cyklu: Niemcy o Polsce: wyobrażenia, pamięć i „białe plamy”
Data: 26 lutego 2026 r.

2. Zadośćuczynienie, odszkodowania, reparacje: co jest realne, co jest symboliczne?
Data: 19 marca 2026 r.

3. Polacy w niemieckiej debacie o Holokauście: między odpowiedzialnością jednostkową a niebezpieczeństwem uogólnień.
Data: 23 kwietnia 2026 r.

4. Czego Niemcy uczą się o polskiej historii? Podręczniki pod lupą
Data: 28 maja 2026 r.

5. Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – i czyje oczekiwania?
Data: 19 czerwca 2026 r.

6. Długi cień II wojny światowej – pokaz filmu i dyskusja
Data: 23 lipca 2026 r.

7. CASE STUDY: Sprawa Reinefartha: Wola 1944 i bezkarność w RFN
Data: 6 sierpnia 2026 r.

8. Powstanie Warszawskie i niemiecka pamięć o okupacji: dlaczego terror w Polsce bywa w Niemczech „nieobecny”?
Data: 24 września 2026 r.

9. „Das Versagen”: Niemcy, Rosja i cena złudzeń
Data: 9 października 2026 r.

10. Czy alianci powinni zbombardować Auschwitz? Spór o (nie)działanie
Data: 26 listopada 2026 r.

11. Bezpieczeństwo ponad granicami: polska geografia, niemiecka Zeitenwende
Data: 10 grudnia 2026 r.

12. Finał sezonu: Przyszłość niemieckiej Erinnerungskultur: czy kultura pamięci się kończy, czy tylko zmienia?
Data: 21 stycznia 2027 r.

Patronat medialny Rzeczpospolita oraz rp.pl