Archiwa jako źródło danych dla nowych technologii – spotkanie z cyklu „Twierdza Archiwum” [wideo] - Instytut Pileckiego

Uczestnicy spotkania dyskutowali o szansach i zagrożeniach związanych z dostępem sztucznej inteligencji do zasobów archiwalnych. Rozmowa koncentrowała się wokół trzech kluczowych pojęć: pamięci, prawa i przyszłości.

Paneliści

W dyskusji udział wzięli Adam Grytner – prezes zarządu ABC PRO zajmującej się elektronizacją prawa w biznesie, dr Ewa Perłakowska – historyk-archiwista projektująca i wdrażająca systemy elektronicznego zarządzania dokumentami, dr Ewa Majdecka – socjolożka i menedżerka produktów cyfrowych w Centrum Archiwistyki Społecznej, a debatę prowadził dr Marcin Wilkowski – historyk i programista z Centrum Kompetencji Cyfrowych UW, twórca projektu humanistyka.dev.

Proces digitalizacji

Rozmówcy podkreślali, że AI może wspierać analizę materiałów archiwalnych, jednak wymaga to odpowiedniego przygotowania danych, metadanych i narzędzi semantycznych. Dr Marcin Wilkowski przytoczył dane ilustrujące skalę digitalizacji w Polsce, według których zdigitalizowano jedynie 1,6% zasobów, a przy obecnym tempie pełna digitalizacja mogłaby zająć ok. 600 lat.

Dr Ewa Perłakowska oraz Adam Grytner zwrócili uwagę, że kluczowe znaczenie ma nie tylko sama digitalizacja, ale także sposób opracowania danych i metadanych.

— Digitalizacja to jedno, natomiast osobnym wyzwaniem jest opracowanie tego, co digitalizujemy, czyli stworzenie odpowiedniego zestawu metadanych i indeksów umożliwiających wyszukiwanie i odpytywanie zasobów – argumentowała dr Perłakowska. — Mamy bowiem materiały obejmujące okres od średniowiecza po czasy współczesne, sporządzane ręcznie, maszynowo i komputerowo, w różnych językach i systemach pisma — m.in. po niemiecku, gotykiem (szwabachą), po rosyjsku w starszych odmianach oraz po łacinie i wielu innych — zaznaczyła.

Adam Grynter zauważył między innymi, że problematyka sztucznej inteligencji jest obecna w przestrzeni publicznej w zasadzie dopiero od kilku lat. — Metadane opisujące dokumenty, zbiory dokumentów czy inne kolekcje były tworzone przez lata w oparciu o doświadczenia związane z zarządzaniem dokumentacją jako taką. Z tego powodu obejmują one zestawy informacji dostosowane do konkretnych celów ich organizowania, przetwarzania i umożliwiania orientacji w zasobach – podkreślił.

AI: wyszukiwanie czy interpretacja?

Jednocześnie podkreślano zagrożenia, takie jak błędne odpowiedzi i „halucynacje” AI, uśrednianie danych czy wzmacnianie niepełnych interpretacji.

Dyskutowano także o tym, czy AI powinna jedynie wyszukiwać informacje, czy również interpretować źródła i budować obraz rzeczywistości. — Historyk nie potrzebuje listy tysiąca dokumentów do samodzielnego przeczytania, ale narzędzia, które pomoże zidentyfikować powiązania między osobami, wydarzeniami i procesami oraz dostarczy materiału do dalszych badań. Kluczowe jest więc nie samo wyszukiwanie danych, lecz ich kontekstowa analiza i interpretacja – zauważył Grytner. — Jeżeli chcemy profesjonalnych zastosowań, odpowiedzi bezbłędnych, bez halucynacji, musimy mieć zaindeksowane źródła prawdy. Wtedy AI odwołuje się do nich i działa na ich podstawie, dzięki czemu może dostarczyć określoną informację. Ostatecznie jednak wszystko zależy od tego, co tam umieścimy — taka będzie prawda — podkreślił prezes zarządu firmy ABC PRO.  

Rozwiązania prawne i etyka

Poruszono również kwestie prawne i etyczne, w tym brak jednoznacznych regulacji dotyczących wykorzystania zasobów archiwalnych przez AI. Dr Ewa Perłakowska zwróciła uwagę na potrzebę społecznej debaty nad sposobami udostępniania i przetwarzania materiałów — Jestem zwolenniczką nowych technologii i chcę z nich korzystać. Uważam, że mogą one znacząco wspierać pracę z dokumentami, ich odczytywanie i analizę. Jednocześnie sądzę, że zasoby, którymi dysponujemy, wymagają namysłu nad tym, co, kiedy i w jaki sposób udostępniamy, ponieważ możemy w ten sposób naruszać prawa i wolności osób, które często nawet nie mają świadomości, że ich dane zostały ujawnione. A gdy już do tego dojdzie, skutków takich działań nie da się cofnąć — zauważyła. 

Zapraszamy do wysłuchania całej dyskusji. 

• Adam Grytner – prezes zarządu firmy ABC PRO, zajmującej się elektronizacją prawa w biznesie
• dr Ewa Perłakowska – historyk-archiwista, projektująca i wdrażająca nowoczesne systemy elektronicznego zarządzania dokumentami
• dr Ewa Majdecka – socjolożka, menadżerka produktów cyfrowych, kierowniczka Działu Rozwoju Narzędzi Cyfrowych w Centrum Archiwistyki Społecznej
• dr Marcin Wilkowski – historyk i programista, pracownik Centrum Kompetencji Cyfrowych UW, założyciel Pracowni Archiwistyki Webu, twórca projektu humanistyka.dev., upowszechniającego kompetencje cyfrowe w humanistyce i kulturze.

Cykl „Twierdza Archiwum. Zrozumieć przeszłość”

Czy archiwa naprawdę są nudne i nieciekawe? A może to właśnie w nich ukryte są źródła do poznania i zrozumienia naszej historii? Na te pytania będziemy się starali odpowiedzieć w ramach nowej odsłony cyklu „Twierdza Archiwum".

Wspólnie z zaproszonymi gośćmi będziemy odkrywać i zdobywać kolejne archiwalne twierdze, posiadające oraz ochraniające u siebie niezwykłe materiały, często kluczowe dla badań historycznych i zrozumienia przeszłości. Będziemy zdobywać wiedzę o archiwach, ich zasobie i dostępności. W końcu to tam są ukryte klucze do zrozumienia naszej przeszłości i nas samych.

Wszystkich zainteresowanych archiwistyką oraz dwudziestowieczną historią Polski zapraszamy w drugie wtorki miesiąca do siedziby Instytut Pileckiego w Warszawie na ul. Siennej 82.