„Masz pół godziny. Zabieraj rzeczy, ubieraj dzieci. Pojedziesz do Rosji" | 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS - Instytut Pileckiego
09.02.2026 (PN)
„Masz pół godziny. Zabieraj rzeczy, ubieraj dzieci. Pojedziesz do Rosji" | 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS
Nocny łomot do drzwi i okien, rewizja, pośpieszne pakowanie dobytku i przejazd na stację kolejową – tak zaczynają się opowieści wielu ofiar pierwszej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS.
W 86. rocznicę pierwszej masowej wywózki (10 lutego 1940 r.) prezentujemy kilka relacji świadków z archiwalnych zasobów Instytutu Pileckiego.
„NKWD, aresztując nas, zezwoliło zabrać część odzienia i kilka kilogramów żywności, cały dobytek tylko spisano szczegółowo" - Stefania Dziekońska.
> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)
„W końcu 1941 roku, to jest począwszy od października, nastał straszliwy głód. Ludzie zaczęli puchnąć z głodu i padać z wycieńczenia" - Józef Banasiewicz, leśniczy w Lasach Państwowych nadleśnictwa Lubieszów, w leśnictwie Żeleźnica.
> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)
„Rodziny większe składające się [z] jednego robotnika [w których był tylko jeden pracujący] wszystkie wymarły" - zeznanie Emili Bielskiej.
> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)
Świadectwa Armii Andersa
Zeznania Stefanii Dziekońskiej, Józefa Banasiewicza i Emilii Bielskiej pochodzą ze zbioru relacji żołnierzy, cywilów i zesłańców, którzy opuścili ZSRS z Armią Andersa, dostępnego online w cyfrowej bazie Instytutu Pileckiego „Zapisy Terroru”. Zbiór liczy 6068 relacji, w tym 595 dotyczy pierwszej deportacji. Dokumenty powstały z inicjatywy Biura Dokumentów 2. Korpusu i po wojnie trafiły do Archiwum Instytutu Hoovera w obawie przed ich przejęciem przez komunistów. Więcej o archiwum Biura Dokumentów 2. Korpusu w artykule Bartosza Gralickiego*.
Świadkowie deportacji w archiwach Instytutu Pileckiego
Relacje zebrane przez Biuro Dokumentów 2. Korpusu to tylko część bogatego zbioru świadectw ofiar przymusowej deportacji obywateli II RP w głąb ZSRS Instytutu Pileckiego. Kolekcję uzupełniają liczne nagrania wideo ofiar wywózek dostępnych na kanale „Świadkowie Epoki” oraz dostępne w siedzibie Archiwum Instytutu Pileckiego, wspomnienia obywateli II RP represjonowanych przez sowiecki totalitaryzm z Archiwum Wschodniego Ośrodka KARTA.
Świadkowie Epoki | Relacje zesłaych 10 lutego 1940 r.
„Zapakowali nas w bydlęce wagony" - relacja Genowefy Czepiel.
„Nie zaznałem dzieciństwa". Bolesław Bielecki zesłany na Sybir 10 lutego 1940.
„Poczekajcie jeszcze chwilę. Ten mały się już kończy, to go pochowamy i pojedziemy dalej". Relacja Artura Woźniakowskiego. W momencie deportacji miał 4 lata.
10 lutego 1940 r. Pierwsza masowa deportacja obywateli polskich w głąb ZSRS
„Deportacja 10 lutego 1940 r. objęła głównie ludność miejscową (tzn. nie dotyczyła uchodźców z terenów okupowanych przez Niemców). Polacy stanowili w tym kontyngencie 70% wszystkich wywożonych, pozostałe 30% ludność białoruska i ukraińska" – pisze dr Jerzy Rohoziński z Instytutu Pileckiego (cały materiał tutaj).
*B. Gralicki, Archiwum Biura Dokumentów 2. Korpusu – zadania i wyzwania, "Studia nad Totalitaryzmami i Wiekiem XX" tom 5, Instytut Pileckiego, 2021. Polecamy cały artykuł - kliknij.
*Fotografia na górze strony: „Portret rodzinny" z prywatnych zbiorów Stanisławy Makowskiej, primo voto Sybicka, sybiraczki i pielęgniarki w Armii Andersa. Rodzina ze zdjęcia została zesłana prawdopodobnie razem z Makowską i wręczyła jej fotografię na pamiątkę. Archiwum IP.
* Cytat w tytule artykułu pochodzi z relacji Genowefy Czepiel.
Zobacz także
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.
- Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
Aktualności
Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
W związku z powracającą w przestrzeni publicznej dyskusją na temat batalionu „Nachtigall”, dr hab. Tomasz Chinciński, profesor Instytutu Pileckiego, przypomina kluczowe fakty ustalone przez historyków.
- „Göring patrzył na mnie bardzo uważnie” – „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” w Berlinie
Aktualności
„Göring patrzył na mnie bardzo uważnie” – „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” w Berlinie
17 października 2026 roku publiczność zgromadzona w berlińskim oddziale Instytutu Pileckiego wysłuchała drugiego odcinka audioserialu „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” o Sewerynnie Szmaglewskiej.
- „Pilecki wahał się" | Karol Madaj w podcaście Muzeum Historii Polski
Aktualności
„Pilecki wahał się" | Karol Madaj w podcaście Muzeum Historii Polski
Czy Witold Pilecki podjął się najniebezpieczniejszej misji II wojny światowej? Jak trafił do Auschwitz? Czy rzeczywiście budował tam konspirację? Zapraszamy do obejrzenia podcastu Muzeum Historii Polski z udziałem dyrektora Instytutu Pileckiego Karola Madaja.
- Między znikaniem a trwaniem. Festiwal Wolskie Ostańce 2026 [fotorelacja]
Aktualności
Między znikaniem a trwaniem. Festiwal Wolskie Ostańce 2026 [fotorelacja]
Przez trzy dni (9–11 października) festiwal „Wolskie Ostańce” zapraszał do zatrzymania się i spojrzenia na Warszawę z nowej perspektywy — poprzez osobiste historie, miejsca naznaczone pamięcią oraz to, co wciąż trwa pomiędzy znikaniem a trwaniem.
- Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie
Aktualności
Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie
Jakie były źródła błędnych ocen w polityce Niemiec wobec Rosji? Których ostrzeżeń nie chciano usłyszeć i dlaczego? Jakie wnioski z tej historii wynikają dziś dla Niemiec, Polski i Ukrainy oraz dla bezpieczeństwa Europy? Dlaczego tak długo ignorowano sygnały ostrzegawcze i głosy płynące m.in. z Polski i Ukrainy? Jaką rolę odegrały w tym interesy gospodarcze, kalkulacje polityczne?
- Konferencja „Laboratoria innowacji. AI w archiwach” | Fotorelacja
Aktualności
Konferencja „Laboratoria innowacji. AI w archiwach” | Fotorelacja
30 września 2026 roku – w Dniu Archiwisty – w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82 odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa „Laboratoria innowacji. AI w archiwach”.
- Jubileusz 10-lecia Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
Aktualności
Jubileusz 10-lecia Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
8 października w ogrodzie Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej odbyło się wyjątkowe wydarzenie – jubileusz 10-lecia działalności instytucji.
- Festiwal „Wolskie Ostańce”
Aktualności
Festiwal „Wolskie Ostańce”
Co zostaje z miasta, które nieustannie się zmienia? Co trwa mimo wyburzeń, nowych inwestycji i zacierania śladów pamięci? I kim są współcześni „ostańcy”? Festiwal „Wolskie Ostańce” to wielowymiarowe wydarzenie poświęcone relacji między miastem, pamięcią i ludźmi.
- Reportaż Instytutu Pileckiego wyróżniony na 18. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym NNW
Aktualności
Reportaż Instytutu Pileckiego wyróżniony na 18. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym NNW
Dokument „Jedna wskazówka” o Obławie Augustowskiej, autorstwa Martyny Wojtkowskiej z Instytutu Pileckiego, otrzymał pierwsze wyróżnienie podczas 18. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego NNW w Gdyni.
- „Spotkanie z Patronem” w Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
Aktualności
„Spotkanie z Patronem” w Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
6 października pracownicy Instytutu Pileckiego brali udział w „Spotkaniu z Patronem” organizowanym przez Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej.