„Masz pół godziny. Zabieraj rzeczy, ubieraj dzieci. Pojedziesz do Rosji" | 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS - Instytut Pileckiego
„Masz pół godziny. Zabieraj rzeczy, ubieraj dzieci. Pojedziesz do Rosji" | 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS
Nocny łomot do drzwi i okien, rewizja, pośpieszne pakowanie dobytku i przejazd na stację kolejową – tak zaczynają się opowieści wielu ofiar pierwszej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS.
W 86. rocznicę pierwszej masowej wywózki (10 lutego 1940 r.) prezentujemy kilka relacji świadków z archiwalnych zasobów Instytutu Pileckiego.
„NKWD, aresztując nas, zezwoliło zabrać część odzienia i kilka kilogramów żywności, cały dobytek tylko spisano szczegółowo" - Stefania Dziekońska.
> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)
„W końcu 1941 roku, to jest począwszy od października, nastał straszliwy głód. Ludzie zaczęli puchnąć z głodu i padać z wycieńczenia" - Józef Banasiewicz, leśniczy w Lasach Państwowych nadleśnictwa Lubieszów, w leśnictwie Żeleźnica.
> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)
„Rodziny większe składające się [z] jednego robotnika [w których był tylko jeden pracujący] wszystkie wymarły" - zeznanie Emili Bielskiej.
> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)
Świadectwa Armii Andersa
Zeznania Stefanii Dziekońskiej, Józefa Banasiewicza i Emilii Bielskiej pochodzą ze zbioru relacji żołnierzy, cywilów i zesłańców, którzy opuścili ZSRS z Armią Andersa, dostępnego online w cyfrowej bazie Instytutu Pileckiego „Zapisy Terroru”. Zbiór liczy 6068 relacji, w tym 595 dotyczy pierwszej deportacji. Dokumenty powstały z inicjatywy Biura Dokumentów 2. Korpusu i po wojnie trafiły do Archiwum Instytutu Hoovera w obawie przed ich przejęciem przez komunistów. Więcej o archiwum Biura Dokumentów 2. Korpusu w artykule Bartosza Gralickiego*.
Świadkowie deportacji w archiwach Instytutu Pileckiego
Relacje zebrane przez Biuro Dokumentów 2. Korpusu to tylko część bogatego zbioru świadectw ofiar przymusowej deportacji obywateli II RP w głąb ZSRS Instytutu Pileckiego. Kolekcję uzupełniają liczne nagrania wideo ofiar wywózek dostępnych na kanale „Świadkowie Epoki” oraz dostępne w siedzibie Archiwum Instytutu Pileckiego, wspomnienia obywateli II RP represjonowanych przez sowiecki totalitaryzm z Archiwum Wschodniego Ośrodka KARTA.
Świadkowie Epoki | Relacje zesłaych 10 lutego 1940 r.
„Zapakowali nas w bydlęce wagony" - relacja Genowefy Czepiel.
„Nie zaznałem dzieciństwa". Bolesław Bielecki zesłany na Sybir 10 lutego 1940.
„Poczekajcie jeszcze chwilę. Ten mały się już kończy, to go pochowamy i pojedziemy dalej". Relacja Artura Woźniakowskiego. W momencie deportacji miał 4 lata.
10 lutego 1940 r. Pierwsza masowa deportacja obywateli polskich w głąb ZSRS
„Deportacja 10 lutego 1940 r. objęła głównie ludność miejscową (tzn. nie dotyczyła uchodźców z terenów okupowanych przez Niemców). Polacy stanowili w tym kontyngencie 70% wszystkich wywożonych, pozostałe 30% ludność białoruska i ukraińska" – pisze dr Jerzy Rohoziński z Instytutu Pileckiego (cały materiał tutaj).
*B. Gralicki, Archiwum Biura Dokumentów 2. Korpusu – zadania i wyzwania, "Studia nad Totalitaryzmami i Wiekiem XX" tom 5, Instytut Pileckiego, 2021. Polecamy cały artykuł - kliknij.
*Fotografia na górze strony: „Portret rodzinny" z prywatnych zbiorów Stanisławy Makowskiej, primo voto Sybicka, sybiraczki i pielęgniarki w Armii Andersa. Rodzina ze zdjęcia została zesłana prawdopodobnie razem z Makowską i wręczyła jej fotografię na pamiątkę. Archiwum IP.
* Cytat w tytule artykułu pochodzi z relacji Genowefy Czepiel.
Zobacz także
- Jak opowiadać o Polakach ratujących Żydów? Debata w Muzeum Niepodległości
Aktualności
Jak opowiadać o Polakach ratujących Żydów? Debata w Muzeum Niepodległości
Debata pt. „Kultura pamięci o Polakach ratujących Żydów”, która odbyła się 27 marca 2026 r. w Muzeum Niepodległości w Warszawie, stanowiła element obchodów III Dni Dziedzictwa Błogosławionej Rodziny Ulmów oraz 10. rocznicy otwarcia wystawy stałej w Muzeum w Markowej.
- Rocznica śmierci Katarzyny i Sebastiana Kazaków. Zginęli za pomoc Żydom
Aktualności
Rocznica śmierci Katarzyny i Sebastiana Kazaków. Zginęli za pomoc Żydom
Mija 83. rocznica zbrodni w Brzózie Królewskiej. Tego dnia w 1943 roku zginęli Katarzyna i Sebastian Kazakowie. Zostali zamordowani przez niemieckich żandarmów za pomoc niesioną Żydom w czasie okupacji. Małżeństwo zostało uhonorowane w ramach programu „Zawołani po Imieniu”.
- Wystawa „Warszawa na nowo” w berlińskim oddziale Instytutu Pileckiego
Aktualności
Wystawa „Warszawa na nowo” w berlińskim oddziale Instytutu Pileckiego
24 marca w berlińskim oddziale Instytutu Pileckiego (IP) odbył się się wernisaż wystawy „Warszawa na nowo. Fotografie reporterskie 1945–1949" przygotowanej we współpracy IP i DSH (Domu Spotkań z Historią). Wystawę można zwiedzać do końca sierpnia 2026 roku.
- Ogłoszenie | Konkurs na stypendia finansowe na badania naukowe pn. „Pochodzenie dóbr kultury utraconych w okresie okupacji niemieckiej w Polsce” (PL, DE)
Aktualności
Ogłoszenie | Konkurs na stypendia finansowe na badania naukowe pn. „Pochodzenie dóbr kultury utraconych w okresie okupacji niemieckiej w Polsce” (PL, DE)
Ogłoszenie o konkursie na stypendia finansowe na badania naukowe w Instytucie Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, oddział zamiejscowy w Berlinie.
- „Niemi świadkowie” - inauguracja projektu Instytutu Pileckiego w Domu Bez Kantów
Aktualności
„Niemi świadkowie” - inauguracja projektu Instytutu Pileckiego w Domu Bez Kantów
W środę 25 marca Instytut Pileckiego zainaugurował nowy projekt: cykl pokazów „Niemi świadkowie”. W warszawskiej galerii w Domu Bez Kantów zaprezentowano zwiedzającym i dziennikarzom gabloty z historycznymi przedmiotami – pamiątkami po „Zawołanych po imieniu” z rodzin Ulmów i Stawarskich – zamordowanych za niesienie pomocy Żydom.
- „Zawołani po Imieniu”. Upamiętniono rodziny Stawarskich i Singerów
Aktualności
„Zawołani po Imieniu”. Upamiętniono rodziny Stawarskich i Singerów
W Sieniawie na Podkarpaciu odbyło się uroczyste upamiętnienie rodzin Stawarskich i Singerów. W czasie II wojny światowej Wiktoria i Mateusz Stawarscy zginęli z rąk niemieckich okupantów za ukrywanie żydowskiej rodziny. To kolejna odsłona sztandarowego programu Instytutu „Zawołani po Imieniu”.
- Druga debata z cyklu „Berlin w Warszawie”. Rozmowa o reparacjach i zadośćuczynieniu [wideo]
Aktualności
Druga debata z cyklu „Berlin w Warszawie”. Rozmowa o reparacjach i zadośćuczynieniu [wideo]
„Zadośćuczynienie, odszkodowania, reparacje: co jest realne, co jest symboliczne?" - pod takim tytułem odbyła się druga debata w cyklu „Berlin w Warszawie”. Znawcy tematyki polsko-niemieckiej przedstawili różne punkty widzenia na trudne relacje między oboma narodami.
- Rocznica śmierci Franciszka Andrzejczyka. Zginął za pomoc Żydom w czasie okupacji
Aktualności
Rocznica śmierci Franciszka Andrzejczyka. Zginął za pomoc Żydom w czasie okupacji
20 marca mija 83. rocznica zbrodni w Czyżewie (woj. podlaskie). Za pomoc Żydom w czasie wojny zginął z rąk niemieckich żandarmów Franciszek Andrzejczyk.
- 24 marca | Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką
Aktualności
24 marca | Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką
W 2018 roku Prezydent RP ustanowił dzień 24 marca Narodowym Dniem Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. To upamiętnienie wszystkich obywateli polskich, którzy z narażeniem życia udzielali Żydom pomocy podczas niemieckiej okupacji.
- Komunikat. Rada Pamięci Instytutu Pileckiego
Aktualności
Komunikat. Rada Pamięci Instytutu Pileckiego
Zasady działania i organizacji Rady Pamięci Instytutu Pileckiego.
- Pilecki w Nowym Jorku. Debata „Lessons from Nuremberg for the 21st Century”
Aktualności
Pilecki w Nowym Jorku. Debata „Lessons from Nuremberg for the 21st Century”
Debata „Lessons from Nuremberg for the 21st Century” skupiała się na dziedzictwie procesów norymberskich oraz ich rzeczywistym oddziaływaniu na rozwój współczesnego prawa międzynarodowego i metody pociągania do odpowiedzialności zbrodniarzy wojennych.
- Pomnik Katyński w Jersey City. Uroczyste złożenie kwiatów
Aktualności
Pomnik Katyński w Jersey City. Uroczyste złożenie kwiatów
16 marca Karol Madaj, p.o. dyrektor Instytutu Pileckiego, złożył kwiaty pod Pomnikiem Katyńskim w Jersey City. Uroczystość ta stanowiła symboliczne dopełnieniem wydarzeń związanych z oficjalną inauguracją stałej siedziby Oddziału Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku, która odbyła się w dniach 14-15 marca.