„Masz pół godziny. Zabieraj rzeczy, ubieraj dzieci. Pojedziesz do Rosji" | 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS - Instytut Pileckiego

Instytut

09.02.2026 (PN)

„Masz pół godziny. Zabieraj rzeczy, ubieraj dzieci. Pojedziesz do Rosji" | 86. rocznica pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS

Nocny łomot do drzwi i okien, rewizja, pośpieszne pakowanie dobytku i przejazd na stację kolejową – tak zaczynają się opowieści wielu ofiar pierwszej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS.

W 86. rocznicę pierwszej masowej wywózki (10 lutego 1940 r.) prezentujemy kilka relacji świadków z archiwalnych zasobów Instytutu Pileckiego. 

„NKWD, aresztując nas, zezwoliło zabrać część odzienia i kilka kilogramów żywności, cały dobytek tylko spisano szczegółowo" - Stefania Dziekońska. 

> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)

„W końcu 1941 roku, to jest począwszy od października, nastał straszliwy głód. Ludzie zaczęli puchnąć z głodu i padać z wycieńczenia" - Józef Banasiewicz, leśniczy w Lasach Państwowych nadleśnictwa Lubieszów, w leśnictwie Żeleźnica.

> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)

„Rodziny większe składające się [z] jednego robotnika [w których był tylko jeden pracujący] wszystkie wymarły" - zeznanie Emili Bielskiej. 

> skan świadectwa i tekst (PL, ENG)

Świadectwa Armii Andersa

Zeznania Stefanii Dziekońskiej, Józefa Banasiewicza i Emilii Bielskiej pochodzą ze zbioru relacji żołnierzy, cywilów i zesłańców, którzy opuścili ZSRS z Armią Andersa, dostępnego online w cyfrowej bazie Instytutu Pileckiego „Zapisy Terroru”. Zbiór liczy 6068 relacji, w tym 595 dotyczy pierwszej deportacji. Dokumenty powstały z inicjatywy Biura Dokumentów 2. Korpusu i po wojnie trafiły do Archiwum Instytutu Hoovera w obawie przed ich przejęciem przez komunistów. Więcej o archiwum Biura Dokumentów 2. Korpusu w artykule Bartosza Gralickiego*.

Świadkowie deportacji w archiwach Instytutu Pileckiego

Relacje zebrane przez Biuro Dokumentów 2. Korpusu to tylko część bogatego zbioru świadectw ofiar przymusowej deportacji obywateli II RP w głąb ZSRS Instytutu Pileckiego. Kolekcję uzupełniają liczne nagrania wideo ofiar wywózek dostępnych na kanale „Świadkowie Epoki” oraz dostępne w siedzibie Archiwum Instytutu Pileckiego, wspomnienia obywateli II RP represjonowanych przez sowiecki totalitaryzm z Archiwum Wschodniego Ośrodka KARTA.

Świadkowie Epoki | Relacje zesłaych 10 lutego 1940 r. 

„Zapakowali nas w bydlęce wagony" - relacja Genowefy Czepiel.

„Nie zaznałem dzieciństwa". Bolesław Bielecki zesłany na Sybir 10 lutego 1940. 

„Poczekajcie jeszcze chwilę. Ten mały się już kończy, to go pochowamy i pojedziemy dalej". Relacja Artura Woźniakowskiego. W momencie deportacji miał 4 lata.  

10 lutego 1940 r. Pierwsza masowa deportacja obywateli polskich w głąb ZSRS

„Deportacja 10 lutego 1940 r. objęła głównie ludność miejscową (tzn. nie dotyczyła uchodźców z terenów okupowanych przez Niemców). Polacy stanowili w tym kontyngencie 70% wszystkich wywożonych, pozostałe 30% ludność białoruska i ukraińska" – pisze dr Jerzy Rohoziński z Instytutu Pileckiego (cały materiał tutaj). 

 

*B. Gralicki, Archiwum Biura Dokumentów 2. Korpusu – zadania i wyzwania, "Studia nad Totalitaryzmami i Wiekiem XX" tom 5, Instytut Pileckiego, 2021. Polecamy cały artykuł - kliknij. 

*Fotografia na górze strony: „Portret rodzinny" z prywatnych zbiorów Stanisławy Makowskiej, primo voto Sybicka, sybiraczki i pielęgniarki w Armii Andersa. Rodzina ze zdjęcia została zesłana prawdopodobnie razem z Makowską i wręczyła jej fotografię na pamiątkę. Archiwum IP.

* Cytat w tytule artykułu pochodzi z relacji Genowefy Czepiel. 

Zobacz także