Kampania „Pamiętam. Katyń 1940” - Instytut Pileckiego

W związku ze zbliżającą się 86. rocznicą zbrodni katyńskiej rusza kolejna edycja ogólnopolskiej kampanii społeczno-edukacyjnej „Pamiętam. Katyń 1940”.

Symbolem akcji jest przypinka – replika guzika z munduru wojskowego nawiązująca do wiersza Zbigniewa Herberta pt. „Guziki”. To znak pamięci o ofiarach zbrodni katyńskiej i wyraz sprzeciwu wobec zakłamywania jednej z najtragiczniejszych kart polskiej historii. Organizatorami kampanii są: Narodowe Centrum Kultury, Muzeum Katyńskie, Instytut Pileckiego oraz Instytut Pamięci Narodowej. 

Zbrodnia Katyńska 

Wiosną 1940 roku na rozkaz najwyższych władz Związku Radzieckiego Sowieci dokonali ludobójstwa na ponad 22 tysiącach Polaków. Byli wśród nich zawodowi oficerowie Wojska Polskiego, policjanci, oficerowie rezerwy, lekarze, nauczyciele, prawnicy, urzędnicy i naukowcy. Groby ofiar odkryto w Katyniu, Charkowie, Miednoje i Bykowni. Prawda o tych wydarzeniach była zakazana w PRL. Choć ZSRR przyznało się do popełnienia zbrodni katyńskiej w 1990 roku, aktualnie Rosja powróciła do szerzenia kłamstwa katyńskiego. Winni tej zbrodni nie zostali osądzeni na forum międzynarodowym.   

Guzik katyński: kampania i akcja społeczna 

Guzik Katyński jest elementem kampanii społeczno-edukacyjnej „Pamiętam. Katyń 1940” zainicjowanej w kwietniu 2007 roku przez Narodowe Centrum Kultury. Był to okres poprzedzający premierę filmu „Katyń” Andrzeja Wajdy.  

– Guzik Katyński w formie przypinki to replika artefaktu odnalezionego w dołach śmierci, milczącego świadka zbrodni, który dziś łączy pokolenia – mówi Michał Kosiorek, zastępca dyrektora NCK. – Zachęcamy wszystkich do odbierania przypinek w wyznaczonych punktach w całym kraju i za granicą. Zapraszamy grupy rekonstrukcyjne oraz lokalne ośrodki pamięci do włączania się w akcję i dystrybucję symbolicznych guzików. Każda osoba, która wepnie Guzik Katyński, staje się ambasadorem pamięci o ofiarach Zbrodni Katyńskiej – podkreśla wicedyrektor NCK. 

Kontynuowanie wieloletniej kampanii nabiera szczególnego znaczenia w ostatnich latach, w kontekście agresji rosyjskiej na Ukrainę oraz szerzenia antypolskiej retoryki. 

Jak tłumaczy dr Rafał Kościański, rzecznik prasowy IPN, “obecnie jesteśmy świadkami powrotu imperialnej polityki Kremla, w tym powrotu rosyjskiej propagandy do narracji, że Zbrodnię Katyńską popełnili Niemcy”. 

– Symbolem tego procesu jest usunięcie w 2025 r. na cmentarzach w Miednoje i Katyniu przez władze Rosji polskich symboli wojskowych: Orderu Virtuti Militari, którym Polska uczciła wiktorię nad Rosjanami z 1792 r., oraz Krzyża Kampanii Wrześniowej, przypominającego o niemiecko-sowieckiej agresji z 1939 – mówi dr Rafał Kościański. 

Wobec ograniczonego dostępu do miejsc pamięci szczególnie żywa staje się potrzeba pielęgnowania przestrzeni symbolicznej i przywracania pamięci poprzez symboliczne gesty. 

– Od kilku lat nie mamy dostępu do lasów w Katyniu, Miednoje i Kuropatach, utrudnione jest dotarcie do Cmentarzy w Bykowni i Charkowie – podkreśla kierownik Muzeum Katyńskiego Sebastian Karwat. – Nie możemy w miejscu złożenia ciał naszych Bohaterów oddać im należnego hołdu. W symboliczny sposób tę funkcję spełnia obecnie Muzeum Katyńskie jako miejsce, w którym wciąż żywa jest pamięć o ofiarach sowieckiego mordu sprzed 86 lat. - dodaje. 

Ofiary sowieckiej zbrodni 

Symbolicznym przypinkom towarzyszyć będą plakietki z sylwetkami wybranych dwudziestu ofiar zbrodni katyńskiej, których losy zostaną przywołane w kampanii informacyjnej realizowanej m.in. w mediach społecznościowych. Jeden guzik to jedna ludzka historia, przerwana nagle i przez długie lata zakłamywana. 

– Instytut Pileckiego od początku swojego istnienia ma za zadanie upamiętnianie ofiar systemów totalitarnych, dlatego nasze włączenie się w akcję „Przypnij guzik katyński”, która jest częścią kampanii edukacyjno-społecznej „Pamiętam. Katyń1940” jest naturalnym krokiem w realizacji tej misji – tłumaczy Karol Madaj, p.o. dyrektor Instytutu Pileckiego. – Chcemy w ten sposób postawić na pamięć o konkretnym człowieku, jego pasjach, rodzinie i zasługach dla Rzeczpospolitej. Rozdając repliki guzików w Warszawie, Berlinie i Nowym Jorku, przypominamy, że za każdą z 22 tysięcy ofiar stoi osobista tragedia. Umiędzynarodowienie tej pamięci jest naszym obowiązkiem, zwłaszcza teraz, gdy rosyjski imperializm ponownie zagraża Europie. Zbrodnie w Buczy pokazują, że mechanizmy totalitarne nie odeszły do przeszłości, dlatego głos ofiar Katynia musi wybrzmieć dziś szczególnie głośno – dodaje Karol Madaj. 

Akcja „Przypnij guzik pamięci”

W dniach: 11-13 kwietnia, w ramach akcji „Przypnij guzik pamięci”, przypinkę będzie można otrzymać m.in. na terenie Muzeum Katyńskiego w Warszawie, w Kordegardzie – galerii NCK przy Krakowskim Przedmieściu, w oddziałach i delegaturach IPN w całym kraju, a także od 10 kwietnia w Instytucie Pileckiego w Warszawie  (ul. Sienna 82 i Galeria Dom Bez Kantów) i jego oddziałach: w Augustowie - Domu Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej, a także w Berlinie i Nowym Jorku, oraz w filiach Biblioteki Publicznej w Dzielnicy Wola m.st. Warszawy, Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej i Centrum Kultury Raszyn.

Pakiet edukacyjny

Istotnym elementem projektu jest pakiet edukacyjny skierowany do szkół, przygotowany wspólnie przez partnerów. Znajdzie się w nim m.in. mini-serial „Sztafeta” opowiadający o historii młodego człowieka poszukującego śladów pradziadka zamordowanego w Katyniu, a także materiał audiowizualny „Widziałem na własne oczy” – relacja Józefa Mackiewicza ilustrowana zdjęciami ze zbiorów Muzeum Katyńskiego czy wystawa wirtualna „Niepamięci” – artystyczna opowieść o losach Polaków więzionych w sowieckich łagrach.

Kampania „Pamiętam. Katyń 1940” to wyraz troski o pamięć historyczną i odpowiedzialności za prawdę. W obliczu współczesnych prób jej podważania stanowi ważny element budowania świadomej wspólnoty obywatelskiej – w Polsce i poza jej granicami.

KALENDARIUM WYDARZEŃ

Warsztaty pt. "Śledztwo katyńskie" w oddziałowych Biurach Edukacji Narodowej i Delegaturach IPN | Białystok | Częstochowa | Gdańsk | Gorzów Wielkopolski | Katowice | Kielce | Koszalin | Kraków | Lublin | Łódź | Olsztyn | Opole | Poznań | Rzeszów | Szczecin | Warszawa | Wrocław (organizator: Instytut Pamięci Narodowej)

Warszawa, 9 kwietnia: Spotkanie w Domu Bez Kantów pt. „Przed eksterminacją. Sytuacja polskich jeńców wojennych w sowieckich obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie" – prelekcja Piotra Kolanka Koncert skrzypcowy Kamili Wąsik-Janiak (organizator: Instytut Pileckiego)

Warszawa, 10 kwietnia: Pokaz filmu „Gdzie rosną poziomki” (reż. A. Ferens) oraz debata „Mam nadzieję na rychły do Was powrót" w siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82. W spotkaniu wezmą udział eksperci i badacze zajmujący się zbrodnią katyńską oraz archiwistyką: prof. dr hab. Anna Drążkowska, dr Dominika Siemiańska, Karol Kalinowski, dr Jerzy Rohoziński (organizator: Instytut Pileckiego)

Nowy Jork, 10-11 kwietnia: Akcja kolportażowa i informacyjna w siedzibie Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku, na ulicach Greenpointu, w Klubie Seniora Krakus (Centrum Polsko-Słowiańskie) oraz w okolicach World Trade Center (organizator: Instytut Pileckiego)

Augustów, 11 kwietnia: Akcja kolportażowa guzików w Domu Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej na trasie tegorocznego rajdu TrekTour 2026 wśród uczestników rajdu i zainteresowanych osób (organizator: Instytut Pileckiego)

Warszawa, 11 kwietnia: Pokaz filmu „Katyń” (reż. A. Wajda) w siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82 (organizator: Instytut Pileckiego)

Nowy Jork, 11 kwietnia: Pokaz filmu „Katyń” (reż. A. Wajda) w siedzibie Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku (organizator: Instytut Pileckiego)

Warszawa, 12 kwietnia: Uroczystości w Muzeum Katyńskim
Uroczyste obchody 86. rocznicy zbrodni katyńskiej z udziałem Rodzin Ofiar zbrodni katyńskiej, otwarcie nowej wystawy czasowej (organizator: Muzeum Katyńskie)

Warszawa, 12 kwietnia: XIX Katyński Marsz Cieni, który przejdzie ulicami Warszawy (organizator: Stowarzyszenie Grupa Historyczna „Zgrupowanie Radosław")

Warszawa, 13 kwietnia: Akcja rozdawania guzików katyńskich w galerii Kordegarda przy Krakowskim Przedmieściu 15 – wydarzenie towarzyszące otwartej 9 kwietnia ekspozycji wystawy pt. “Południk 21” nawiązującej do twórczości Józefa Czapskiego – więźnia obozu w Starobielsku, który uniknął śmierci w Katyniu. Czapski opuścił ZSRR z Armią Andersa i poświęcił znaczną część swojego dalszego życia na walkę o ujawnienie prawdy o zbrodni katyńskiej i upamiętnienie jej ofiar (organizator: Narodowe Centrum Kultury)

Augustów, 13-16 kwietnia: Akcja edukacyjna w formie lekcji i spotkań w zaprzyjaźnionych jednostkach edukacyjnych (organizator: Instytut Pileckiego)

Berlin, 13 kwietnia: pokaz filmu i debata upamiętniające zbrodnię katyńską. Centralnym tematem spotkania będzie Józef Czapski. Spotkanie rozpocznie pokaz filmu dokumentalnego pt. „Józef Czapski – świadek wieku 1896-1993”. Następnie odbędzie się rozmowa na temat Józefa Czapskiego w kontekście Katynia i innych osób, którym udało się uniknąć losu pomordowanych przez NKWD. Prelegentami będą: Thomas Urban, niemiecki dziennikarz i historyk, oraz Richard François Aeschlimann - szwajcarski autor książki o Józefie Czapskim. Wydarzenie połączone z akcją kolportażową w okolicach Bramy Brandenburskiej (organizator: Instytut Pileckiego)

Warszawa, 14-27 kwietnia: tydzień edukacyjny w Domu Bez Kantów z warsztatami "Śledztwo katyńskie" dla uczniów szkół ponadpodstawowych i VIII klas szkoły podstawowej - Krakowskie Przedmieście 11 (organizator: Instytut Pileckiego)

Warszawa, 15 kwietnia: debata historyczna na temat kłamstwa katyńskiego w Centralnym Przystanku Historia w Warszawie, ul. Marszałkowska 107 (organizator: Instytut Pamięci Narodowej).