Czego uczy nas historia Trybunału Wojskowego w Norymberdze? Dr Dominika Uczkiewicz z Instytutu Pileckiego w rozmowie z PAP - Instytut Pileckiego
24.02.2026 (WT)
Czego uczy nas historia Trybunału Wojskowego w Norymberdze? Dr Dominika Uczkiewicz z Instytutu Pileckiego w rozmowie z PAP
Norymberga była symbolem rozliczenia zbrodniarzy, ale i efektem politycznego kompromisu. Uczy nas to, że skuteczność międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości zależy także od politycznej woli państw – powiedziała w rozmowie z PAP dr Dominika Uczkiewicz.
Perspektywa mocarstw
– Przez wiele dekad po wojnie historia procesu norymberskiego była znana i opowiadana w myśl dominującej narracji wielkich mocarstw i państw zachodnich. Dziś wyraźnie widać potrzebę zmiany perspektywy, włączenia dotychczas nieobecnych czy marginalizowanych głosów, w szczególności państw Europy Środkowo-Wschodniej – wyjaśnia dr Dominika Uczkiewicz z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego (OBnT).
Ekspertka przypomniała, że według Karty Trybunału Norymberskiego, uchwalonej latem 1945 r. w Londynie, sędziami i prokuratorami mogli być wyłącznie przedstawiciele USA, Francji, Wielkiej Brytanii i ZSRR.
– Dlatego „twarzami” Norymbergi są prawnicy amerykańscy czy brytyjscy, jak Robert J. Jackson czy Telford Taylor, a nieznany jest dorobek prawników z Polski czy Czechosłowacji, którzy już w czasie wojny inicjowali na forum międzynarodowym współpracę na rzecz karania zbrodniarzy" – dodała Uczkiewicz.
Polski wkład w proces norymberski
Uczkiewicz podkreśliła, że pojęcia zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennej oraz zbrodni agresji „były definiowane przez prawników” z Europy Środkowej.
Sporo miejsca w rozmowie poświęcono „polskim głosom” w Norymberdze, wśród których bez wątpienia najważniejszą i najbardziej znaną postacią był Rafał Lemkin:
– Był najbliżej głównych oskarżycieli jako doradca Jacksona i amerykańskiego zespołu prokuratorskiego, przez co miał możliwość dostarczania dowodów dotyczących całego systemu okupacji Trzeciej Rzeszy w Europie. Zwracał uwagę na ten systemowy charakter zbrodni nazistowskich, oczywiście też promując swoją koncepcję zbrodni ludobójstwa. Punkt ciężkości kładziony jest w niej na celowe i systemowe eksterminowanie grup czy jednostek ze względu na ich przynależność do danej grupy – wyjaśnia dr Uczkiewicz.
Polityczna zgoda kluczem do sprawiedliwości
– Norymberga pokazuje, że warunkiem międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości jest, prócz dokumentacji zbrodni, także polityczna zgoda. Widzimy współcześnie, na przykładach toczących się wojen, że dla efektywnego działania międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości potrzebne są nie tylko normy prawne czy instytucje, ale też wola polityczna. Niezbędna jest zgoda co do celów, jakie mają być osiągnięte oraz wartości, które podlegają bezwzględnej ochronie" – podsumowała badaczka Instytutu Pileckiego.
Zapraszamy do przeczytania całego wywiadu (kliknij).
Zobacz także
- Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Aktualności
Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.
- Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl
Aktualności
Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl
– To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.
- 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
Aktualności
86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.
- Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
Aktualności
Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.
- Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
Aktualności
Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).
- Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
Aktualności
Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.
- Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
Aktualności
Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.
- Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
Aktualności
Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.
- Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
Aktualności
Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.
- Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Aktualności
Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski.
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.