78 lat temu rozpoczął się proces rtm. Witolda Pileckiego - Instytut Pileckiego

02.03.2026 (PN)

78 lat temu rozpoczął się proces rtm. Witolda Pileckiego

78 lat temu, 3 marca 1948 roku, przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie rozpoczął się proces Witolda Pileckiego i jego siedmiorga współpracowników.

Fot. NAC

Rozprawa miała typowy dla rządów komunistycznych charakter pokazowy. „Ochotnik do Auschwitz”, po okrutnym, trwającym wiele miesięcy śledztwie, został oskarżony o szereg przestępstw, w tym zdradę stanu, szpiegostwo i spisek w celu zamachu na życie funkcjonariuszy UB. 15 marca sąd, za nic mając nawet ówcześnie istniejące i wprowadzone przez komunistów procedury, skazał Witolda Pileckiego na śmierć. Wyrok wykonano 25 maja 1948 roku w Więzieniu Mokotowskim strzałem w tył głowy.

Oprócz Rotmistrza na ławie oskarżonych zasiadło siedem osób: Maria Szelągowska, Makary Sieradzki, Tadeusz Płużański, Ryszard Jamontt-Krzywicki, Maksymilian Kaucki, Witold Różycki i Jerzy Nowakowski.

– Władze dążyły do tego, aby proces spełniał cele stawiane przed inscenizacjami sądowymi doprowadzonymi do perfekcji w latach 30. w Związku Sowieckim – mówi dr Bartłomiej Kapica, kierownik Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami w Instytucie Pileckiego. – Powodzenie zależało tu jednak od postawy podsądnych. W idealnym scenariuszu mieli oni obciążać współpracowników, bezwzględnie potępić samych siebie i domagać się wymierzenia sobie jak najsurowszej kary. Władze srogo się jednak zawiodły, ponieważ Pilecki okazywał godność i swoimi wypowiedziami nie zamierzał wpisywać się w założony scenariusz. Konsekwentnie nie przyznawał się do winy. Potwierdzał jedynie to, co było oczywistym faktem, jak chociażby posiadanie skrytki na broń. Podkreślał, że jedynie przekazywał powszechnie dostępne informacje legalnym władzom polskim przebywającym na Zachodzie. A to nie mogło być nazwane działalnością szpiegowską, o którą oskarżały go władze komunistyczne – wyjaśnia dr Kapica.

Skład sądu był następujący: przewodniczący ppłk mgr Jan Hryckowian, sędzia wojskowy kpt. Józef Badecki, ławnik kpt. Stefan Nowacki oraz protokolant por. Ryszard Czarkowski. Rozprawa odbywała się z pogwałceniem ustanowionego przez władze komunistyczne prawa, bowiem skład sędziowski był niepełny (tylko jeden ławnik zamiast dwóch). Prokurator wojskowy mjr Czesław Łapiński domagał się kary śmierci dla Pileckiego, Szelągowskiej, Płużańskiego i Sieradzkiego. Rotmistrza oskarżono o szpiegostwo, nielegalne posiadanie broni, planowanie zamachu na funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, przyjęcie korzyści majątkowych od osób działających w interesie obcego rządu, uchylanie się od służby wojskowej i podrabianie dokumentów. Rotmistrz przyznał się jedynie do posiadania broni i posługiwania się fałszywymi dokumentami. Zaprzeczył jakoby pracował na rzecz obcego państwa czy że planował zamach na oficerów UB.

– Proces sądowy był farsą – mówi dr Bartłomiej Kapica. – Sąd i prokurator, dopytujący podsądnych o rzekome nieścisłości w zeznaniach, przechodził do porządku dziennego nad wypowiedziami, które jasno wskazywały, że przeszli w rękach bezpieki piekło. To ono skrywało się za stwierdzeniami, że zapisane w protokołach ze śledztwa ich rzekome słowa nie należały do nich lub też padały pod wpływem „zmęczenia”, czyli tortur. Wypowiedź Pileckiego: „protokoły podpisywałem, przeważnie nie czytając ich, bo byłem wówczas bardzo zmęczony” – do dziś szokuje tragizmem, jest świadectwem koszmaru, przez który przeszedł – podkreśla dr Kapica.

Przewód sądowy trwał do 11 marca. Jego przebieg miał w większości charakter jawny, na sali byli dziennikarze, w prasie pojawiały się obszerne relacje, m. in. pod tytułem „Proces szpiegowskiej grupy Andersa”. Władze chciały w ten sposób zademonstrować swoją siłę i bezwzględność wobec „wrogów ludu” i sterroryzować społeczeństwo. Była to też ostatnia okazja by Maria Pilecka mogła zobaczyć męża. 15 marca ogłoszono wyrok: Pilecki, Szelągowska i Płużański zostali skazani na karę śmierci. Apelacja została odrzucona przez Najwyższy Sąd Wojskowy 3 maja. Prośby o ułaskawienie Rotmistrza kierowane do Bieruta pozostały niewysłuchane. Witolda Pileckiego zamordowano strzałem w tył głowy w więzieniu na Rakowieckiej 25 maja 1948 roku. Miejsca pochowania ciała do dziś nie odnaleziono. W październiku 1990 roku Sąd Najwyższy unieważnił wyrok.

Więcej informacji na temat aresztowania, śledztwa, procesu i egzekucji Witolda Pileckiego można przeczytać na stronie Instytutu Pileckiego w artykule dr. Bartłomieja Kapicy [kliknij]. 

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.