78 lat temu rozpoczął się proces rtm. Witolda Pileckiego - Instytut Pileckiego
02.03.2026 (PN)
78 lat temu rozpoczął się proces rtm. Witolda Pileckiego
78 lat temu, 3 marca 1948 roku, przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie rozpoczął się proces Witolda Pileckiego i jego siedmiorga współpracowników.
Rozprawa miała typowy dla rządów komunistycznych charakter pokazowy. „Ochotnik do Auschwitz”, po okrutnym, trwającym wiele miesięcy śledztwie, został oskarżony o szereg przestępstw, w tym zdradę stanu, szpiegostwo i spisek w celu zamachu na życie funkcjonariuszy UB. 15 marca sąd, za nic mając nawet ówcześnie istniejące i wprowadzone przez komunistów procedury, skazał Witolda Pileckiego na śmierć. Wyrok wykonano 25 maja 1948 roku w Więzieniu Mokotowskim strzałem w tył głowy.
Oprócz Rotmistrza na ławie oskarżonych zasiadło siedem osób: Maria Szelągowska, Makary Sieradzki, Tadeusz Płużański, Ryszard Jamontt-Krzywicki, Maksymilian Kaucki, Witold Różycki i Jerzy Nowakowski.
– Władze dążyły do tego, aby proces spełniał cele stawiane przed inscenizacjami sądowymi doprowadzonymi do perfekcji w latach 30. w Związku Sowieckim – mówi dr Bartłomiej Kapica, kierownik Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami w Instytucie Pileckiego. – Powodzenie zależało tu jednak od postawy podsądnych. W idealnym scenariuszu mieli oni obciążać współpracowników, bezwzględnie potępić samych siebie i domagać się wymierzenia sobie jak najsurowszej kary. Władze srogo się jednak zawiodły, ponieważ Pilecki okazywał godność i swoimi wypowiedziami nie zamierzał wpisywać się w założony scenariusz. Konsekwentnie nie przyznawał się do winy. Potwierdzał jedynie to, co było oczywistym faktem, jak chociażby posiadanie skrytki na broń. Podkreślał, że jedynie przekazywał powszechnie dostępne informacje legalnym władzom polskim przebywającym na Zachodzie. A to nie mogło być nazwane działalnością szpiegowską, o którą oskarżały go władze komunistyczne – wyjaśnia dr Kapica.
Skład sądu był następujący: przewodniczący ppłk mgr Jan Hryckowian, sędzia wojskowy kpt. Józef Badecki, ławnik kpt. Stefan Nowacki oraz protokolant por. Ryszard Czarkowski. Rozprawa odbywała się z pogwałceniem ustanowionego przez władze komunistyczne prawa, bowiem skład sędziowski był niepełny (tylko jeden ławnik zamiast dwóch). Prokurator wojskowy mjr Czesław Łapiński domagał się kary śmierci dla Pileckiego, Szelągowskiej, Płużańskiego i Sieradzkiego. Rotmistrza oskarżono o szpiegostwo, nielegalne posiadanie broni, planowanie zamachu na funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, przyjęcie korzyści majątkowych od osób działających w interesie obcego rządu, uchylanie się od służby wojskowej i podrabianie dokumentów. Rotmistrz przyznał się jedynie do posiadania broni i posługiwania się fałszywymi dokumentami. Zaprzeczył jakoby pracował na rzecz obcego państwa czy że planował zamach na oficerów UB.
– Proces sądowy był farsą – mówi dr Bartłomiej Kapica. – Sąd i prokurator, dopytujący podsądnych o rzekome nieścisłości w zeznaniach, przechodził do porządku dziennego nad wypowiedziami, które jasno wskazywały, że przeszli w rękach bezpieki piekło. To ono skrywało się za stwierdzeniami, że zapisane w protokołach ze śledztwa ich rzekome słowa nie należały do nich lub też padały pod wpływem „zmęczenia”, czyli tortur. Wypowiedź Pileckiego: „protokoły podpisywałem, przeważnie nie czytając ich, bo byłem wówczas bardzo zmęczony” – do dziś szokuje tragizmem, jest świadectwem koszmaru, przez który przeszedł – podkreśla dr Kapica.
Przewód sądowy trwał do 11 marca. Jego przebieg miał w większości charakter jawny, na sali byli dziennikarze, w prasie pojawiały się obszerne relacje, m. in. pod tytułem „Proces szpiegowskiej grupy Andersa”. Władze chciały w ten sposób zademonstrować swoją siłę i bezwzględność wobec „wrogów ludu” i sterroryzować społeczeństwo. Była to też ostatnia okazja by Maria Pilecka mogła zobaczyć męża. 15 marca ogłoszono wyrok: Pilecki, Szelągowska i Płużański zostali skazani na karę śmierci. Apelacja została odrzucona przez Najwyższy Sąd Wojskowy 3 maja. Prośby o ułaskawienie Rotmistrza kierowane do Bieruta pozostały niewysłuchane. Witolda Pileckiego zamordowano strzałem w tył głowy w więzieniu na Rakowieckiej 25 maja 1948 roku. Miejsca pochowania ciała do dziś nie odnaleziono. W październiku 1990 roku Sąd Najwyższy unieważnił wyrok.
Więcej informacji na temat aresztowania, śledztwa, procesu i egzekucji Witolda Pileckiego można przeczytać na stronie Instytutu Pileckiego w artykule dr. Bartłomieja Kapicy [kliknij].
Zobacz także
- „Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
Aktualności
„Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
W najnowszym numerze magazynu historycznego „Mówią Wieki” (nr 6/2026), w całości poświęconym Obławie Augustowskiej – największej zbrodni popełnionej na Polakach po II wojnie światowej, Karol Madaj, p.o. dyrektora Instytutu Pileckiego, opowiedział o misji Instytutu Pileckiego i otwartego w lipcu 2025 roku Domu Pamięci Obławy Augustowskiej.
- Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
Aktualności
Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
6 sierpnia – w 82. rocznicę Rzezi Woli, w Instytucie Pileckiego odbyło się siódme spotkanie cyklu „Berlin w Warszawie”. Debata poświęcona była jednemu z najbardziej bolesnych przykładów powojennej bezkarności – historii Heinza Reinefartha, byłego generała Waffen-SS i jednego z dowódców odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione podczas tłumienia Powstania Warszawskiego, w tym masakrę ludności cywilnej na warszawskiej Woli.
- Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
Aktualności
Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
5 sierpnia 2026 roku odbyły się uroczystości upamiętniające 82. rocznicę Rzezi Woli. W wydarzeniu wzięło udział kierownictwo Instytutu Pileckiego.
- Rewolucja strachu i nadziei: Polskie społeczeństwo po II wojnie światowej
Aktualności
Rewolucja strachu i nadziei: Polskie społeczeństwo po II wojnie światowej
Zobacz zapis debaty pt. „Rewolucja strachu i nadziei – polskie społeczeństwo po II wojnie światowej” o życiu i nastrojach Polaków w latach 40. i 50. XX wieku.
- Hołd Bohaterom 1944 roku!
Aktualności
Hołd Bohaterom 1944 roku!
1 sierpnia, w sobotnie popołudnie, w rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego Dyrekcja Instytutu Pileckiego uczestniczyła w państwowych uroczystościach, które odbyły się przy Pomniku Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej, nieopodal Sejmu RP oraz przy Pomniku Polegli Niepokonani na Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli.
- Instytut Pileckiego uczcił pamięć ofiar obozu zagłady w Treblince
Aktualności
Instytut Pileckiego uczcił pamięć ofiar obozu zagłady w Treblince
W niedzielę 2 sierpnia odbyły się obchody 83. rocznicy buntu więźniów w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Treblinka II, zorganizowane przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma we współpracy z Muzeum Treblinka. W uroczystości upamiętniającej ofiary uczestniczył Łukasz Mieszkowski, Zastępca Dyrektora Instytutu Pileckiego ds. historii w przestrzeni publicznej.
- Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego
Aktualności
Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego
28 lipca w siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się wernisaż wystawy prezentującej po raz pierwszy w Warszawie mało znane akwarele i rysunki dokumentujące Powstanie Warszawskie. Ich autorem był Walerian Bielecki ps. „Inżynier Jan” – żołnierz Zgrupowania „Krybar”, architekt i konstruktor słynnego samochodu pancernego „Kubuś”.
- Spotkanie z Powstańcami Warszawskimi
Aktualności
Spotkanie z Powstańcami Warszawskimi
Z okazji przypadającej 1 sierpnia rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego odbyło się spotkanie z Bohaterami tamtego zrywu.
- Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”
Aktualności
Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”
Czy można żyć tuż obok miejsca masowej zagłady i nie wiedzieć, co się dzieje? Co oznacza „wiedzieć” – widzieć, słyszeć, domyślać się, a może świadomie wypierać rzeczywistość? Wokół tych pytań koncentrowało się kolejne spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”, które odbyło się w siedzibie Instytucie Pileckiego.
- Konferencja naukowa ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w.” [fotorelacja]
Aktualności
Konferencja naukowa ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w.” [fotorelacja]
Druga konferencja naukowa z cyku ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w. – Polska na europejskim tle porównawczym (1919–1989)” zgromadziła przedstawicieli różnych dyscyplin nauk humanistycznych i społecznych, reprezentujących wiele ośrodków badawczych z Polski i zagranicy.
- Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Aktualności
Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Ukraińska pamięć państwowa zabrnęła w ślepy zaułek, co podyktowane było nie do końca refleksyjnym podejściem do wybranych kart przeszłości własnego narodu. Niestety, jak zwykle w podobnych sytuacjach, kiedy historia zostaje zakładnikiem polityki, rachunek za to przyjdzie jednak zapłacić nie politykom, a państwu ukraińskiemu i jego społeczności – ocenił profesor Instytutu Pileckiego, dr. hab. Damian Markowski.
- Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Aktualności
Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Nakładem wydawnictwa Brill ukazała się monografia dr. Dominiki Uczkiewicz (Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami) pt. „Accountability for War Crimes in the Policy of the Polish Government-in-Exile. A Legal and Historical Analysis”, jako 85. tom serii Studies in the History of International Law (Legal History Library).