Polacy w niemieckiej debacie o Holokauście. Trzecia debata z cyklu „Berlin w Warszawie” [wideo] - Instytut Pileckiego

Polacy w niemieckiej debacie o Holokauście: między odpowiedzialnością jednostkową a niebezpieczeństwem uogólnień – pod takim tytułem odbyła się trzecia debata w cyklu „Berlin w Warszawie”. Zaproszeni goście dyskutowali o współczesnym dyskursie dotyczącym Zagłady w Niemczech i Polsce.

Odpowiedzialność za Holocaust

– Jeśli spojrzymy na wyniki tego badania, zobaczymy, że w Niemczech wciąż wiele pozostaje do zrobienia – także w zakresie postrzegania niemieckiej okupacji w Polsce – przyznał Johannes von Thadden, doktor nauk politycznych, menedżer i ekspert w zakresie relacji polsko-niemieckich, komentując rezultaty sondażu przeprowadzonego na zlecenie Instytutu Pileckiego w Berlinie (1).

Z badania wynika m.in., że 57% respondentów w Niemczech uważa, iż za Holokaust w równym stopniu odpowiadają Niemcy oraz kolaboranci z podbitych narodów. 34% wskazało, że główną odpowiedzialność ponoszą Niemcy, a 9%, że wyłącznie Niemcy.

Nowe pokolenie w niemieckiej debacie

Odnosząc się wyników badań Johannes von Thadden, zwrócił też uwagę, że debatę o pamięci w Niemczech przejmuje dziś nowe pokolenie, różniące się pod wieloma względami od generacji sprzed 30–40 lat.

– W Berlinie większość uczniów stanowią młodzi ludzie z tzw. tłem migracyjnym, dla których opowieść o zbrodniach niemieckich podczas II wojny światowej wymaga innego podejścia – podkreślił.

Brak wiedzy

Dr Stephan Stach, historyk i publicysta, ekspert w zakresie relacji polsko-żydowskich oraz pamięci o Zagładzie, a także kierownik programu w Zentrum Liberale Moderne, zgodził się, że ogólny poziom wiedzy o zbrodniach nazistowskich w Niemczech pozostaje niewystarczający. – Wielu ludzi w Niemczech nie uświadamia sobie w pełni, że bez niemieckiej okupacji i dążeń do realizacji Holokaustu nie byłoby nikogo, kto mógłby kolaborować – podkreślił.

Brak świadomości historycznej

Mateusz Fałkowski z Instytutu Pileckiego w Berlinie, zgodził się, że zmiany w strukturze społeczeństwa niemieckiego w ciągu ostatnich 40–50 lat wpływają na kształt, perspektywę i punkty odniesienia dyskursu o Zagładzie. Zwrócił jednocześnie uwagę, że problem nie sprowadza się wyłącznie do braku wiedzy, lecz dotyczy także „pewnej świadomości historycznej i poczucia proporcji”.

– Czy wykształcenie pomaga? – pytał współkierujący Instytutem Pileckiego w Berlinie. – Niekoniecznie. Odpowiedzi osób z wyższym wykształceniem na pytanie o odpowiedzialność za Holokaust różnią się od ogółu badanych jedynie o kilka punktów procentowych: 53% z nich uznało, że odpowiedzialność Niemiec i kolaborantów była równorzędna, wobec 57% w całej badanej grupie.

W jego ocenie, w związku z tym, że w centrum szeroko pojętej niemieckiej kultury pamięci znajduje się Holokaust, nieżydowskie ofiary, w tym Polacy, nie rzadko pozostają na marginesie. – Pomija się cały wymiar zbrodni niemieckich, także to, co się stało w niemieckim reżimie okupacyjnym Polski. – podkreślił.

Jak zauważył, ten stan rzeczy nie ma jednej przyczyny. - Częściowo jako „zamrażarka pamięci” zadziałała zimna wojna i sytuacja polityczna, ale częściowo był to też pewien wybór polityczny i wybór tego, że coś się upamiętnia, a czego się nie upamiętnia - podkreślił.

Następnie dodał, że brak obecności ofiar polskich w niemieckiej pamięci o Holocauście jest też skutkiem tego, że Niemcy często odchodzą od kategorii narodowych w upamiętnianiu.

Milczenie jako forma przemocy

– Można powiedzieć – w pewnym uproszczeniu – że ta niewiedza, brak mówienia i milczenie są formą przemocy – ocenił. – Jeśli nie mówi się o tym, co Niemcy uczynili swoim sąsiadom w czasie II wojny światowej, i nie znajduje to miejsca w upamiętnieniu, mamy do czynienia z pewnym rodzajem przemocy.

W dalszej części rozmowy uczestnicy odnosili się głośnej dyskusji wokół książki Grzegorza Rossolińskiego-Liebe „Polnische Bürgermeister und der Holocaust. Verwaltung, Besatzung und Kollaboration” („Polscy burmistrzowie i Holokaust. Administracja, okupacja i kolaboracja”), która w ostatnich miesiącach toczyła się na łamach „Frankfurter Allgemeine Zeitung”. Rozmówcy wskazywali zarówno mocne, jak i słabsze strony tej publikacji.

Dyskusja objęła także refleksję nad znaczeniem pojęcia „niemieckiego wyzwolenia” (Deutsche Befreiung) oraz jego funkcjonowaniem w pamięci historycznej. Mateusz Fałkowski zastanawiał się dlaczego w niemieckiej przestrzeni publicznej i dyskursie naukowym chętniej podejmowany jest temat polskiego antysemityzmu niż pomocy udzielanej Żydom przez Polaków.

Zapraszamy do obejrzenia relacji wideo.

Badanie zostało przeprowadzone latem 2024 roku, na zlecenie Instytutu Pileckiego w Berlinie przez Ipsos GmbH, na reprezentatywnej próbie 2  tys. mieszkańców Niemiec w wieku 16–75  lat.

Omówienie wyników badań w: H. Radziejowska, M. Fałkowski, „Historyczne mapy Niemców. O niemieckim spojrzeniu na historię XX wieku i Polskę”, w: A. Kwiatkowska (red.), W służbie przyszłości. Polityka historyczna zjednoczonych Niemiec, Ośrodek Studiów Wschodnich, 2025. Kliknij aby przeczytac artykuł "Historyczne mapy Niemców..." (dokument pdf, otwiera się w nowej karcie).  

Zdjecia Ewelina Grzechnik, Instytut Pileckiego. 

W panelu wzięli udział:

Dr Johannes von Thadden – niemiecki menedżer, historyk, autor kilku książek oraz ekspert od relacji polsko-niemieckich. Doktor nauk politycznych i historycznych, studiował ekonomię, historię i politologię w Saarbrücken i Seattle; był sekretarzem federalnym CDU i współorganizował kampanię wyborczą w 2005 roku, która wyniosła Angelę Merkel na stanowisko kanclerza. Przez 13 lat był współprzewodniczącym Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej, przez 20 lat wiceprzewodniczącym Federalnego Związku Towarzystw Niemiecko-Polskich, pełnił funkcję prezesa zarządu Airbus Poland, a obecnie jest współzałożycielem i prezesem zarządu Draco Aircraft w Polsce. Do debaty wnosi unikalne połączenie wiedzy historycznej, doświadczenia instytucjonalnego i wieloletniej praktyki dialogu polsko-niemieckiego.  

Dr Stephan Stach – historyk, publicysta i ekspert zajmujący się historią Polski, relacjami polsko-żydowskimi oraz pamięcią o Zagładzie w Polsce i Europie. Studiował historię i slawistykę zachodnią w Lipsku i Warszawie, a doktorat obronił na Uniwersytecie Marcina Lutra w Halle, gdzie zajmował się polską polityką narodowościową w II Rzeczypospolitej. Prowadził badania nad historią i pamięcią o Holokauście m.in. w Halle, Pradze oraz w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Aktualnie kieruje programem „Liberale Demokratie” w berlińskim Zentrum Liberale Moderne, łącząc doświadczenie akademickie z aktywnością publicystyczną i ekspercką; publikował m.in. w „Frankfurter Allgemeine Zeitung”.  

Mateusz Fałkowski – socjolog, badacz historii i ekspert w zakresie pamięci społecznej oraz relacji polsko-niemieckich. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim, Wolnym Uniwersytecie w Berlinie oraz w Max Weber Centre for Advanced Cultural and Social Studies na Uniwersytecie w Erfurcie. W Instytucie Spraw Publicznych w Warszawie kierował Programem Europejskim i rozwijał badania dotyczące wizerunku Polski za granicą, a w ISP PAN i Collegium Civitas współtworzył grupę badawczą poświęconą Solidarności oraz współprowadził cykl wykładów i seminariów na ten temat. Autor publikacji poświęconych m.in. ruchom społecznym i protestowi w PRL, wzajemnym wizerunkom Polaków i Niemców oraz postawom Niemców wobec historii. Od 2019 roku współkieruje Instytutem Pileckiego w Berlinie.  

Spotkanie poprowadzi kuratorka cyklu:

Dr Aleksandra Burdziej – germanistka i literaturoznawczyni związana z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Bada m.in. pamięć kulturową oraz sposoby reprezentowania doświadczeń XX wieku w literaturze i kulturze współczesnej. Łączy pracę akademicką z działalnością społeczną i ekspercką; jest prezeską Zarządu Krajowego Związku Towarzystw Polsko-Niemieckich i inicjatorką licznych projektów dialogu polsko-niemieckiego.

Cykl „Berlin w Warszawie”

Instytut Pileckiego organizuje w 2026 roku cykl spotkań pod nazwą „Berlin w Warszawie”. Celem przedsięwzięcia jest wprowadzenie do polskiej przestrzeni dyskusyjnej aktualnych debat publicznych z Niemiec związanych z pamięcią, historią i polityką. Spotkania będą odbywać się raz w miesiącu, w warszawskiej siedzibie Instytutu, przy ulicy Siennej 82. Wśród zaproszonych gości m.in. eksperci, publicyści i naukowcy niemieccy. Wstęp na wydarzenia jest bezpłatny.

„Berlin w Warszawie” to platforma dialogu, której zadaniem jest przybliżanie polskiej publiczności najważniejszych niemieckich dyskusji o historii i polityce. Projekt konfrontuje niemieckie narracje z polską wrażliwością, tworząc przestrzeń do szczerej rozmowy nawet w sprawach, w których obie strony głęboko się różnią.

Harmonogram spotkań „Berlin w Warszawie” (2026-2027)

1. Inauguracja cyklu: Niemcy o Polsce: wyobrażenia, pamięć i „białe plamy”
Data: 26 lutego 2026 r.

2. Zadośćuczynienie, odszkodowania, reparacje: co jest realne, co jest symboliczne?
Data: 19 marca 2026 r.

3. Polacy w niemieckiej debacie o Holokauście: między odpowiedzialnością jednostkową a niebezpieczeństwem uogólnień.
Data: 23 kwietnia 2026 r.

4. Czego Niemcy uczą się o polskiej historii? Podręczniki pod lupą
Data: 28 maja 2026 r.

5. Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – i czyje oczekiwania?
Data: 19 czerwca 2026 r.

6. Długi cień II wojny światowej – pokaz filmu i dyskusja
Data: 23 lipca 2026 r.

7. CASE STUDY: Sprawa Reinefartha: Wola 1944 i bezkarność w RFN
Data: 6 sierpnia 2026 r.

8. Powstanie Warszawskie i niemiecka pamięć o okupacji: dlaczego terror w Polsce bywa w Niemczech „nieobecny”?
Data: 24 września 2026 r.

9. „Das Versagen”: Niemcy, Rosja i cena złudzeń
Data: 9 października 2026 r.

10. Czy alianci powinni zbombardować Auschwitz? Spór o (nie)działanie
Data: 26 listopada 2026 r.

11. Bezpieczeństwo ponad granicami: polska geografia, niemiecka Zeitenwende
Data: 10 grudnia 2026 r.

12. Finał sezonu: Przyszłość niemieckiej Erinnerungskultur: czy kultura pamięci się kończy, czy tylko zmienia?
Data: 21 stycznia 2027 r.

Patronat medialny: „Rzeczpospolita” oraz rp.pl