Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto] - Instytut Pileckiego

6 sierpnia – w 82. rocznicę Rzezi Woli, w Instytucie Pileckiego odbyło się siódme spotkanie cyklu „Berlin w Warszawie”. Debata poświęcona była jednemu z najbardziej bolesnych przykładów powojennej bezkarności – historii Heinza Reinefartha, byłego generała Waffen-SS i jednego z dowódców odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione podczas tłumienia Powstania Warszawskiego, w tym masakrę ludności cywilnej na warszawskiej Woli.

W dyskusji „CASE STUDY: Sprawa Reinefartha” zaproszeni goście zmierzyli się z pytaniem: jak to możliwe, że człowiek związany z masowym mordem ludności cywilnej nie tylko uniknął odpowiedzialności, ale po wojnie wiódł dostatnie życie burmistrza Westerlandu oraz posła do Landtagu Szlezwiku-Holsztynu?

Gościem debaty był dr Philipp Marti – historyk związany z Instytutem Historycznym Uniwersytetu w Bernie, badacz historii najnowszej i mechanizmów rozliczania zbrodni nazistowskich. W dyskusji uczestniczyła również dr Joanna Nikel, zajmująca się w Instytucie Pileckiego m.in. niemiecką okupacją w ujęciu mikrohistorii. Jej badania wpisują się w dyskurs „Täterforschung”, ze szczególnym uwzględnieniem członków niemieckiej administracji cywilnej.

Książka Sprawa Reinefartha. Kat Powstania Warszawskiego czy szacowny obywatel

Punktem wyjścia do rozmowy była m. in. książka dr. Philippa Martiego Der Fall Reinefarth: Eine biografische Studie zum öffentlichen und juristischen Umgang mit der NS-Vergangenheit, wydana w Polsce pod tytułem: Sprawa Reinefartha. Kat Powstania Warszawskiego czy szacowny obywatel (Marti 2016). Autor rekonstruuje w niej nie tylko biografię jednego z dowódców odpowiedzialnych za zbrodnie na Woli, lecz przede wszystkim jego powojenne losy i mechanizmy, które pozwoliły mu uniknąć kary.

Żołnierz, nie zbrodniarz

Odpowiadając na pytania dr Aleksandry Burdziej o przyczyny powojennej bezkarności SS-Gruppenführera, dr Philipp Marti wskazał, że kluczowa była jego przekonująca autoprezentacja.

– Reinefarth próbował przedstawiać siebie jako człowieka, który co prawda był członkiem SS, ale niejako wbrew własnej naturze. Odwoływał się przede wszystkim do swojej roli żołnierza. Odwracał kota ogonem, przekonując, że jego członkostwo w SS nie było w pełni świadomym wyborem ani wyrazem jego przekonań. Taka narracja okazała się skuteczna. W pierwszym procesie został uniewinniony, co dało mu korzystną pozycję wyjściową do odbudowania swojej pozycji społecznej – stwierdził autor książki.

Marti zauważył również, że Reinefarth, budował swoja biografię wokół wydarzeń z ostatnich tygodni wojny, kiedy pełnił funkcję komendanta wojskowego Kostrzyna. Wówczas wraz z częścią żołnierzy, wbrew rozkazowi Hitlera, opuścił twierdzę, co później przedstawiał to jako akt świadomego sprzeciwu wobec rozkazu Führera. W rzeczywistości to przede wszystkim jego oficerowie namawiali go do opuszczenia twierdzy, podczas gdy on sam był przeciwny tej decyzji. W ten sposób przekręcił rzeczywisty przebieg wydarzeń w korzystną dla siebie opowieść, budując wizerunek oficera zdolnego przeciwstawić się Hitlerowi.

Wola – miejsce pamięci i oskarżenia

Dr Joanna Nikel, odnosząc się do polskiej perspektywy pamięci, podkreśliła, że brak rozliczenia Reinefartha pozostawił w polskiej świadomości niezagojoną ranę i brak symbolicznego domknięcia traumy.

– Myślę, że właśnie Wola jest w tym sensie miejscem nie tylko pamięci, w klasycznym rozumieniu tego terminu, lecz także miejscem oskarżenia – zarówno wobec sprawcy, jak i instytucji, aparatu państwa, a także powojennego ładu, który dopuścił do jego reintegracji w demokratycznych Niemczech – mówiła badaczka niemieckiej okupacji z Instytutu Pileckiego.

Zauważyła też, że case Reinefartha nie jest wyjątkiem, nie jest anomalią w systemie rozliczania niemieckich zbrodni. Przeciwnie – pokazuje, że Polska, polskie ofiary były traktowane jako znajdujące się w pewnym sensie w drugiej kategorii. (…) Sprawiedliwość po wojnie była w dużej mierze zakładniczką polityki. Wiemy oczywiście o zimnej wojnie i wszystkich okolicznościach, które wpływały na ówczesną sytuację. Prowadziły one nie tyle do formalnych amnestii dla wielu zbrodniarzy, ile raczej do systemowej indolencji niemieckiego systemu prawnego, która w praktyce pozwalała wielu sprawcom uniknąć odpowiedzialności – podkreślała dr Joanna Nikel, pracownik naukowy Instytutu Pileckiego.

Na koniec spotkania głos zabrała publiczność. Poruszono m.in. kwestie etyki dziennikarskiej w kontekście wywiadu Krzysztofa Kąkolewskiego z Reinefarthem, wątki osobistych motywacji zbrodniarza i kontaktu autora z jego rodziną, a także szacunki liczby ofiar na Woli oraz kulisy wstrzymania egzekucji cywilów.

Zapraszamy do obejrzenia całej rozmowy. 

Berlin w Warszawie

„Berlin w Warszawie” to comiesięczny cykl debat, seminariów i spotkań autorskich w Instytucie Pileckiego z udziałem polskich i niemieckich ekspertów. Przenosimy do Warszawy najważniejsze współcześnie niemieckie debaty publiczne o pamięci, historii i polityce, by skonfrontować je z polską wrażliwością i doświadczeniem.

Tworzymy miejsce dla rozmów trudnych, ale wyjątkowo potrzebnych dla relacji polsko-niemieckich. W dobie gwałtownych zmian w Europie i na świecie stawiamy sobie za cel utrzymywanie otwartych przestrzeni dialogu – takich, w których można się różnić, a mimo to nadal szczerze ze sobą rozmawiać.

Przed nami jeszcze następujące wydarzenia:

• Powstanie Warszawskie i niemiecka pamięć o okupacji: dlaczego terror w Polsce bywa w Niemczech „nieobecny”? Data: 24 września 2026 r.
• „Das Versagen”: Niemcy, Rosja i cena złudzeń Data: 9 października 2026 r.
• Czy alianci powinni zbombardować Auschwitz? Spór o (nie)działanie Data: 26 listopada 2026 r.
• Bezpieczeństwo ponad granicami: polska geografia, niemiecka Zeitenwende Data: 10 grudnia 2026 r.
• Finał sezonu: Przyszłość niemieckiej Erinnerungskultur: czy kultura pamięci się kończy, czy tylko zmienia? Data: 21 stycznia 2027 r.

Patronat medialny nad cyklem objęła „Rzeczpospolita” oraz rp.pl.

Pełny harmonogram cyklu „Berlin w Warszawie”, a także relacje z dotychczasowych spotkań i zapowiedzi kolejnych wydarzeń znajdziesz pod linkiem.