Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy - Instytut Pileckiego
17.07.2026 (PT)
Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Ukraińska pamięć państwowa zabrnęła w ślepy zaułek, co podyktowane było nie do końca refleksyjnym podejściem do wybranych kart przeszłości własnego narodu. Niestety, jak zwykle w podobnych sytuacjach, kiedy historia zostaje zakładnikiem polityki, rachunek za to przyjdzie jednak zapłacić nie politykom, a państwu ukraińskiemu i jego społeczności – ocenił profesor Instytutu Pileckiego, dr. hab. Damian Markowski.
Wykład profesora Markowskiego wygłoszony 12 lipca 2026 roku w Muzeum Kresów w Lubaczowie, stał się punktem wyjścia do głębokiej analizy jednego z najtrudniejszych tematów w relacjach polsko-ukraińskich.
Wydarzenie zorganizowane w ramach obchodów Narodowego Dnia Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II RP zgromadziło liczne grono słuchaczy, przedstawicieli lokalnych władz, IPN oraz organizacji społecznych. Prelekcja dr. hab. Damiana Markowskiego dotyczyła fundamentalnego pęknięcia w ocenie wydarzeń z lat II wojny światowej, które do dziś rzutuje na współczesne stosunki dyplomatyczne i społeczne obu narodów.
Pamięć ukraińska, pamięć polska
Według historyka Instytutu Pileckiego, współczesny konflikt między Polską a Ukrainą ogniskuje się wokół diametralnie różnych ocen działalności ukraińskich formacji nacjonalistycznych. Dla strony polskiej ocena działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii jest jednoznaczna. Formacje te przeprowadziły w latach 1943–1945 brutalną, zaplanowaną czystkę etniczną na terenach Wołynia i Galicji Wschodniej. Szacuje się, że w wyniku tych działań śmierć poniosło około 90 tysięcy Polaków – głównie bezbronnych cywilów, kobiet, dzieci i starców.
Pamięć heroiczna o OUN i UPA stała się [na Ukrainie] pamięcią państwową – instytucjonalną. Ten rodzaj pamięci ma to do siebie, iż nieodłącznie związany jest z mechanizmem wyparcia – tłumaczy dr hab. Damian Markowski.
Po stronie ukraińskiej dominuje narracja heroiczna. Dla współczesnego Kijowa, szczególnie w obliczu trwającej agresji rosyjskiej i procesu dekomunizacji, OUN i UPA stanowią fundament tożsamości państwowej jako formacje, które stawiły zbrojny opór reżimowi sowieckiemu. Budowanie tego mitu wiąże się jednak z głębokim wyparciem zbrodni popełnionych na ludności cywilnej – nie tylko polskiej, ale również żydowskiej czy samej ukraińskiej, podejrzewanej o brak lojalności wobec banderowców.
Naukowiec przekonuje, że Ukraina powinna przejść podobną drogę, jak Polska. Rozliczenie się z trudnymi kartami historii jak zbrodnia w Jedwabne czy stosunek do działalności tak zwanych Żołnierzy Wyklętych nie byłby możliwy bez przekształcenia pamięci zbiorowej.
Pamięć ukraińska również musi przejść podobną drogę przed dopuszczeniem do siebie niechcianej prawdy? Tak stać się powinno, ale wcale nie znaczy to, że tak będzie – zauważa historyk i dodaje – bohaterowie nie mogą przecież być odpowiedzialni za masowe zbrodnie na bezbronnych, w dodatku dokonywane niejednokrotnie ze skrajnym okrucieństwem. Musieliby wówczas przestać być bohaterami.
Rachunek sumienia
Markowski przekonuje, że deklaracje polityczne o konieczności dalszych badań pozostaną bez pokrycia i pogłębią jedynie wzajemną irytację. Nie ma płaszczyzny, na której dwie dominujące narracje mogłyby się w pełni spotkać. Jedyną drogą do wyjścia z tego impasu jest bezwarunkowe uznanie prawa do pamięci i godnego pochówku wszystkich ofiar konfliktu – w tym również tych Ukraińców, którzy zginęli w wyniku polskich akcji odwetowych.
Warunek pojednania na gruncie przeszłości pozostaje niezmienny – jest nim bezwarunkowe uznanie godności cywilnych ofiar, przyznanie im podmiotowości i prawa do pochówku oraz potępienie sprawców zbrodni – wskazuje profesor Damian Markowski.
Tylko prawda i odrzucenie politycznego koniunkturalizmu mogą pozwolić na zamknięcie tej tragicznej karty w historii obu narodów, choć perspektywa ta pozostaje na razie kwestią trudnej do określenia przyszłości.
Zobacz także
- Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Aktualności
Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Nakładem wydawnictwa Brill ukazała się monografia dr. Dominiki Uczkiewicz (Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami) pt. „Accountability for War Crimes in the Policy of the Polish Government-in-Exile. A Legal and Historical Analysis”, jako 85. tom serii Studies in the History of International Law (Legal History Library).
- LIPCOWI ’45. Koncert pamięci ofiar Obławy Augustowskiej [fotorelacja]
Aktualności
LIPCOWI ’45. Koncert pamięci ofiar Obławy Augustowskiej [fotorelacja]
11 lipca w amfiteatrze miejskim w Augustowie odbyło się widowisko muzyczne poświęcone ofiarom Obławy Augustowskiej – największej zbrodni popełnionej na Polakach po zakończeniu II wojny światowej. Wydarzenie połączyło muzykę, obraz oraz świadectwa rodzin i bliskich ofiar Obławy.
- Lipiec w Instytucie Pileckiego | Kalendarz wydarzeń
Aktualności
Lipiec w Instytucie Pileckiego | Kalendarz wydarzeń
Zapraszamy do zapoznania się z kalendarzem wydarzeń Instytutu Pileckiego na lipiec 2026. W programie znalazły się debaty, konferencje naukowe, pokazy filmowe, spotkania z twórcami i historykami, wystawy, wydarzenia edukacyjne oraz obchody 81. rocznicy Obławy Augustowskiej. Szczegółowy harmonogram poniżej.
- 12 lipca | Dzień Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej
Aktualności
12 lipca | Dzień Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej
12 lipca obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej. W tym dniu 81 lat temu, 12 lipca 1945 r., trzy miesiące po zakończeniu II wojny światowej, rozpoczęła się Obława Augustowska.
- Zbrodnia Wołyńska: Instytut Pileckiego i jego działalność naukowo-badawcza
Aktualności
Zbrodnia Wołyńska: Instytut Pileckiego i jego działalność naukowo-badawcza
W niedzielę 11 lipca 1943 roku oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii stanowiącej zbrojne ramię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (frakcji Stepana Bandery) – radykalnej faszystowskiej organizacji stawiającej sobie za cel budowę niepodległego państwa ukraińskiego pozbawionego mniejszości narodowych, zaatakowały w ramach skoordynowanej akcji niemal sto polskich osiedli na terenie okupowanego przez Niemców województwa wołyńskiego Rzeczypospolitej Polskiej.
- Oświadczenie | Instytut Pileckiego w Nowym Jorku
Aktualności
Oświadczenie | Instytut Pileckiego w Nowym Jorku
W związku z pojawiającymi się w przestrzeni publicznej informacjami dotyczącymi działalności oddziału Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku, przedstawiamy fakty i okoliczności wymagające wyjaśnienia.
- „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” – premiera drugiego odcinka i spotkanie z twórcami
Aktualności
„Sala 600. Świadkowie Norymbergi” – premiera drugiego odcinka i spotkanie z twórcami
W środę 8 lipca w Domu Pamięci Obławy Augustowskiej odbył się przedpremierowy odsłuch drugiego odcinka audioserialu „Sala 600. Świadkowie Norymbergi”, a następnie rozmowa z twórcami projektu — Martyną Wojtkowską i Bartoszem Pankiem. Spotkanie, prowadzone przez Bartosza Świerkowskiego, poświęcone było postaci Seweryny Szmaglewskiej, roli kobiecych świadectw w dokumentowaniu zbrodni wojennych, pracy z archiwami oraz specyfice opowiadania historii za pomocą dźwięku.
- Wystawa SPLOTY Instytutu Pileckiego otwarta w Muzeum Architektury we Wrocławiu!
Aktualności
Wystawa SPLOTY Instytutu Pileckiego otwarta w Muzeum Architektury we Wrocławiu!
25 czerwca odbył się wernisaż wystawy „Sploty. Barbara Brukalska, Helena Syrkus i sieci modernizmu” powstałej w ramach programu Exercising Modernity Instytutu Pileckiego w Berlinie. Ekspozycję będzie można oglądać do 4 października.
- Stanowisko Instytutu Pileckiego w sprawie publikacji Wirtualnej Polski
Aktualności
Stanowisko Instytutu Pileckiego w sprawie publikacji Wirtualnej Polski
Dotyczy artykułu pod redakcją Szymona Jadczaka opublikowanego na portalu Wirtualna Polska pt. „Pracował dla ludzi Putina, zatrudnił go instytut podległy polskiemu rządowi”.
- Martyna Wojtkowska z Instytutu Pileckiego laureatką Audionomia Award 2026
Aktualności
Martyna Wojtkowska z Instytutu Pileckiego laureatką Audionomia Award 2026
Martyna Wojtkowska została laureatką w kategorii Nadzieja Audionomii za audioserial „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” – wspólnego projektu Studia Reportażu i Instytutu Pileckiego.
- Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Aktualności
Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Jakie znaczenie będzie miał Dom Polsko-Niemiecki powstający w Berlinie? Czy stanie się miejscem upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej, przestrzenią dialogu i edukacji, a może symbolem zmiany w niemieckiej kulturze pamięci? O tych kwestiach dyskutowano podczas debaty „Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – wspólna pamięć czy spór o pamięć?”. Po dyskusji wystąpił Ola Błachno Oktet, prezentując utwory z albumu „Warschauer Strasse”.
- Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Aktualności
Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Jakie znaczenie będzie miał Dom Polsko-Niemiecki powstający w Berlinie? Czy stanie się miejscem upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej, przestrzenią dialogu i edukacji, a może symbolem zmiany w niemieckiej kulturze pamięci? O tych kwestiach dyskutowano 19 czerwca podczas debaty „Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – wspólna pamięć czy spór o pamięć?”.