Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy - Instytut Pileckiego
17.07.2026 (PT)
Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Ukraińska pamięć państwowa zabrnęła w ślepy zaułek, co podyktowane było nie do końca refleksyjnym podejściem do wybranych kart przeszłości własnego narodu. Niestety, jak zwykle w podobnych sytuacjach, kiedy historia zostaje zakładnikiem polityki, rachunek za to przyjdzie jednak zapłacić nie politykom, a państwu ukraińskiemu i jego społeczności – ocenił profesor Instytutu Pileckiego, dr. hab. Damian Markowski.
Wykład profesora Markowskiego wygłoszony 12 lipca 2026 roku w Muzeum Kresów w Lubaczowie, stał się punktem wyjścia do głębokiej analizy jednego z najtrudniejszych tematów w relacjach polsko-ukraińskich.
Wydarzenie zorganizowane w ramach obchodów Narodowego Dnia Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II RP zgromadziło liczne grono słuchaczy, przedstawicieli lokalnych władz, IPN oraz organizacji społecznych. Prelekcja dr. hab. Damiana Markowskiego dotyczyła fundamentalnego pęknięcia w ocenie wydarzeń z lat II wojny światowej, które do dziś rzutuje na współczesne stosunki dyplomatyczne i społeczne obu narodów.
Pamięć ukraińska, pamięć polska
Według historyka Instytutu Pileckiego, współczesny konflikt między Polską a Ukrainą ogniskuje się wokół diametralnie różnych ocen działalności ukraińskich formacji nacjonalistycznych. Dla strony polskiej ocena działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii jest jednoznaczna. Formacje te przeprowadziły w latach 1943–1945 brutalną, zaplanowaną czystkę etniczną na terenach Wołynia i Galicji Wschodniej. Szacuje się, że w wyniku tych działań śmierć poniosło około 90 tysięcy Polaków – głównie bezbronnych cywilów, kobiet, dzieci i starców.
Pamięć heroiczna o OUN i UPA stała się [na Ukrainie] pamięcią państwową – instytucjonalną. Ten rodzaj pamięci ma to do siebie, iż nieodłącznie związany jest z mechanizmem wyparcia – tłumaczy dr hab. Damian Markowski.
Po stronie ukraińskiej dominuje narracja heroiczna. Dla współczesnego Kijowa, szczególnie w obliczu trwającej agresji rosyjskiej i procesu dekomunizacji, OUN i UPA stanowią fundament tożsamości państwowej jako formacje, które stawiły zbrojny opór reżimowi sowieckiemu. Budowanie tego mitu wiąże się jednak z głębokim wyparciem zbrodni popełnionych na ludności cywilnej – nie tylko polskiej, ale również żydowskiej czy samej ukraińskiej, podejrzewanej o brak lojalności wobec banderowców.
Naukowiec przekonuje, że Ukraina powinna przejść podobną drogę, jak Polska. Rozliczenie się z trudnymi kartami historii jak zbrodnia w Jedwabne czy stosunek do działalności tak zwanych Żołnierzy Wyklętych nie byłby możliwy bez przekształcenia pamięci zbiorowej.
Pamięć ukraińska również musi przejść podobną drogę przed dopuszczeniem do siebie niechcianej prawdy? Tak stać się powinno, ale wcale nie znaczy to, że tak będzie – zauważa historyk i dodaje – bohaterowie nie mogą przecież być odpowiedzialni za masowe zbrodnie na bezbronnych, w dodatku dokonywane niejednokrotnie ze skrajnym okrucieństwem. Musieliby wówczas przestać być bohaterami.
Rachunek sumienia
Markowski przekonuje, że deklaracje polityczne o konieczności dalszych badań pozostaną bez pokrycia i pogłębią jedynie wzajemną irytację. Nie ma płaszczyzny, na której dwie dominujące narracje mogłyby się w pełni spotkać. Jedyną drogą do wyjścia z tego impasu jest bezwarunkowe uznanie prawa do pamięci i godnego pochówku wszystkich ofiar konfliktu – w tym również tych Ukraińców, którzy zginęli w wyniku polskich akcji odwetowych.
Warunek pojednania na gruncie przeszłości pozostaje niezmienny – jest nim bezwarunkowe uznanie godności cywilnych ofiar, przyznanie im podmiotowości i prawa do pochówku oraz potępienie sprawców zbrodni – wskazuje profesor Damian Markowski.
Tylko prawda i odrzucenie politycznego koniunkturalizmu mogą pozwolić na zamknięcie tej tragicznej karty w historii obu narodów, choć perspektywa ta pozostaje na razie kwestią trudnej do określenia przyszłości.
Zobacz także
- „Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
Aktualności
„Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
W najnowszym numerze magazynu historycznego „Mówią Wieki” (nr 6/2026), w całości poświęconym Obławie Augustowskiej – największej zbrodni popełnionej na Polakach po II wojnie światowej, Karol Madaj, p.o. dyrektora Instytutu Pileckiego, opowiedział o misji Instytutu Pileckiego i otwartego w lipcu 2025 roku Domu Pamięci Obławy Augustowskiej.
- Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
Aktualności
Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
6 sierpnia – w 82. rocznicę Rzezi Woli, w Instytucie Pileckiego odbyło się siódme spotkanie cyklu „Berlin w Warszawie”. Debata poświęcona była jednemu z najbardziej bolesnych przykładów powojennej bezkarności – historii Heinza Reinefartha, byłego generała Waffen-SS i jednego z dowódców odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione podczas tłumienia Powstania Warszawskiego, w tym masakrę ludności cywilnej na warszawskiej Woli.
- Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
Aktualności
Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
5 sierpnia 2026 roku odbyły się uroczystości upamiętniające 82. rocznicę Rzezi Woli. W wydarzeniu wzięło udział kierownictwo Instytutu Pileckiego.
- Rewolucja strachu i nadziei: Polskie społeczeństwo po II wojnie światowej
Aktualności
Rewolucja strachu i nadziei: Polskie społeczeństwo po II wojnie światowej
Zobacz zapis debaty pt. „Rewolucja strachu i nadziei – polskie społeczeństwo po II wojnie światowej” o życiu i nastrojach Polaków w latach 40. i 50. XX wieku.
- Hołd Bohaterom 1944 roku!
Aktualności
Hołd Bohaterom 1944 roku!
1 sierpnia, w sobotnie popołudnie, w rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego Dyrekcja Instytutu Pileckiego uczestniczyła w państwowych uroczystościach, które odbyły się przy Pomniku Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej, nieopodal Sejmu RP oraz przy Pomniku Polegli Niepokonani na Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli.
- Instytut Pileckiego uczcił pamięć ofiar obozu zagłady w Treblince
Aktualności
Instytut Pileckiego uczcił pamięć ofiar obozu zagłady w Treblince
W niedzielę 2 sierpnia odbyły się obchody 83. rocznicy buntu więźniów w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Treblinka II, zorganizowane przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma we współpracy z Muzeum Treblinka. W uroczystości upamiętniającej ofiary uczestniczył Łukasz Mieszkowski, Zastępca Dyrektora Instytutu Pileckiego ds. historii w przestrzeni publicznej.
- Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego
Aktualności
Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego
28 lipca w siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się wernisaż wystawy prezentującej po raz pierwszy w Warszawie mało znane akwarele i rysunki dokumentujące Powstanie Warszawskie. Ich autorem był Walerian Bielecki ps. „Inżynier Jan” – żołnierz Zgrupowania „Krybar”, architekt i konstruktor słynnego samochodu pancernego „Kubuś”.
- Spotkanie z Powstańcami Warszawskimi
Aktualności
Spotkanie z Powstańcami Warszawskimi
Z okazji przypadającej 1 sierpnia rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego odbyło się spotkanie z Bohaterami tamtego zrywu.
- Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”
Aktualności
Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”
Czy można żyć tuż obok miejsca masowej zagłady i nie wiedzieć, co się dzieje? Co oznacza „wiedzieć” – widzieć, słyszeć, domyślać się, a może świadomie wypierać rzeczywistość? Wokół tych pytań koncentrowało się kolejne spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”, które odbyło się w siedzibie Instytucie Pileckiego.
- Konferencja naukowa ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w.” [fotorelacja]
Aktualności
Konferencja naukowa ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w.” [fotorelacja]
Druga konferencja naukowa z cyku ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w. – Polska na europejskim tle porównawczym (1919–1989)” zgromadziła przedstawicieli różnych dyscyplin nauk humanistycznych i społecznych, reprezentujących wiele ośrodków badawczych z Polski i zagranicy.
- Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Aktualności
Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Nakładem wydawnictwa Brill ukazała się monografia dr. Dominiki Uczkiewicz (Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami) pt. „Accountability for War Crimes in the Policy of the Polish Government-in-Exile. A Legal and Historical Analysis”, jako 85. tom serii Studies in the History of International Law (Legal History Library).
- LIPCOWI ’45. Koncert pamięci ofiar Obławy Augustowskiej [fotorelacja]
Aktualności
LIPCOWI ’45. Koncert pamięci ofiar Obławy Augustowskiej [fotorelacja]
11 lipca w amfiteatrze miejskim w Augustowie odbyło się widowisko muzyczne poświęcone ofiarom Obławy Augustowskiej – największej zbrodni popełnionej na Polakach po zakończeniu II wojny światowej. Wydarzenie połączyło muzykę, obraz oraz świadectwa rodzin i bliskich ofiar Obławy.