Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy - Instytut Pileckiego

Ukraińska pamięć państwowa zabrnęła w ślepy zaułek, co podyktowane było nie do końca refleksyjnym podejściem do wybranych kart przeszłości własnego narodu. Niestety, jak zwykle w podobnych sytuacjach, kiedy historia zostaje zakładnikiem polityki, rachunek za to przyjdzie jednak zapłacić nie politykom, a państwu ukraińskiemu i jego społeczności – ocenił profesor Instytutu Pileckiego, dr. hab. Damian Markowski.

Wykład profesora Markowskiego wygłoszony 12 lipca 2026 roku w Muzeum Kresów w Lubaczowie, stał się punktem wyjścia do głębokiej analizy jednego z najtrudniejszych tematów w relacjach polsko-ukraińskich.

Wydarzenie zorganizowane w ramach obchodów Narodowego Dnia Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II RP zgromadziło liczne grono słuchaczy, przedstawicieli lokalnych władz, IPN oraz organizacji społecznych. Prelekcja dr. hab. Damiana Markowskiego dotyczyła fundamentalnego pęknięcia w ocenie wydarzeń z lat II wojny światowej, które do dziś rzutuje na współczesne stosunki dyplomatyczne i społeczne obu narodów.

Pamięć ukraińska, pamięć polska

Według historyka Instytutu Pileckiego, współczesny konflikt między Polską a Ukrainą ogniskuje się wokół diametralnie różnych ocen działalności ukraińskich formacji nacjonalistycznych.  Dla strony polskiej ocena działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii jest jednoznaczna. Formacje te przeprowadziły w latach 1943–1945 brutalną, zaplanowaną czystkę etniczną na terenach Wołynia i Galicji Wschodniej. Szacuje się, że w wyniku tych działań śmierć poniosło około 90 tysięcy Polaków – głównie bezbronnych cywilów, kobiet, dzieci i starców.

Pamięć heroiczna o OUN i UPA stała się [na Ukrainie] pamięcią państwową – instytucjonalną. Ten rodzaj pamięci ma to do siebie, iż nieodłącznie związany jest z mechanizmem wyparcia – tłumaczy dr hab. Damian Markowski.

Po stronie ukraińskiej dominuje narracja heroiczna. Dla współczesnego Kijowa, szczególnie w obliczu trwającej agresji rosyjskiej i procesu dekomunizacji, OUN i UPA stanowią fundament tożsamości państwowej jako formacje, które stawiły zbrojny opór reżimowi sowieckiemu. Budowanie tego mitu wiąże się jednak z głębokim wyparciem zbrodni popełnionych na ludności cywilnej – nie tylko polskiej, ale również żydowskiej czy samej ukraińskiej, podejrzewanej o brak lojalności wobec banderowców.

Naukowiec przekonuje, że Ukraina powinna przejść podobną drogę, jak Polska. Rozliczenie się z trudnymi kartami historii jak zbrodnia w Jedwabne czy stosunek do działalności tak zwanych Żołnierzy Wyklętych nie byłby możliwy bez przekształcenia pamięci zbiorowej.

Pamięć ukraińska również musi przejść podobną drogę przed dopuszczeniem do siebie niechcianej prawdy? Tak stać się powinno, ale wcale nie znaczy to, że tak będzie – zauważa historyk i dodaje – bohaterowie nie mogą przecież być odpowiedzialni za masowe zbrodnie na bezbronnych, w dodatku dokonywane niejednokrotnie ze skrajnym okrucieństwem. Musieliby wówczas przestać być bohaterami.

Rachunek sumienia

Markowski przekonuje, że deklaracje polityczne o konieczności dalszych badań pozostaną bez pokrycia i pogłębią jedynie wzajemną irytację. Nie ma płaszczyzny, na której dwie dominujące narracje mogłyby się w pełni spotkać. Jedyną drogą do wyjścia z tego impasu jest bezwarunkowe uznanie prawa do pamięci i godnego pochówku wszystkich ofiar konfliktu – w tym również tych Ukraińców, którzy zginęli w wyniku polskich akcji odwetowych.

Warunek pojednania na gruncie przeszłości pozostaje niezmienny – jest nim bezwarunkowe uznanie godności cywilnych ofiar, przyznanie im podmiotowości i prawa do pochówku oraz potępienie sprawców zbrodni – wskazuje profesor Damian Markowski.

Tylko prawda i odrzucenie politycznego koniunkturalizmu mogą pozwolić na zamknięcie tej tragicznej karty w historii obu narodów, choć perspektywa ta pozostaje na razie kwestią trudnej do określenia przyszłości.