„Robić to, co trzeba” - relacja z pokazu filmu „Rachwałowa” w Instytucie Pileckiego - Instytut Pileckiego
16.03.2026 (PN)
„Robić to, co trzeba” - relacja z pokazu filmu „Rachwałowa” w Instytucie Pileckiego
W czwartek 5 marca w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się pokaz filmu dokumentalnego „Rachwałowa” w reżyserii Pauliny Ibek, z udziałem prawnuka Stanisławy Rachwał, Krzysztofa Wicentowicza. Rozmowę poprowadził Wojciech Saramonowicz - kierownik Działu Historii Mówionej i Produkcji Filmowych Instytutu Pileckiego.
Dokument stanowi zapis niezwykle trudnej, osobistej podróży Krzysztofa Wicentowicza, który na oczach widzów odkrywa dramatyczne losy swojej prababci, Stanisławy Rachwał.
Podczas dyskusji po projekcji Paulina Ibek przybliżyła kulisy powstawania filmu. Praca nad nim wymagała niemal rocznych poszukiwań rodziny bohaterki oraz poszukiwań w archiwach IPN, gdzie odkryto setki stron nieznanych wcześniej akt operacyjnych. Reżyserka zaznaczyła, że zależało jej na dekonstrukcji pomnikowej wizji postaci:
– Moim celem nie było zrobienie filmu o Stanisławie Rachwał, bohaterce, tylko o pani Stasi, a trochę babci Stasi, bo ta pani Stasia też się w jakiś sposób stała babcią Stasią, bo tak wyszło po prostu.
Wyjaśniła, że tworząc film starała się zrozumieć motywacje kobiety, która mimo posiadania dwóch nastoletnich córek, dwukrotnie decydowała się na ryzykowną działalność konspiracyjną, płacąc za to latami więzienia i wyrokiem śmierci.
Krzysztof Wicentowicz w rozmowie dzielił się poruszającymi refleksjami ze swoich wizyt w miejscach kaźni, takich jak Auschwitz-Birkenau czy Fordon, gdzie mógł stanąć w tych samych celach, w których przebywała jego przodkini. Wspominając babcię, mówił:
– Ona miała taką charyzmę, że pomimo tego, że byłem tak młody, pamiętam. Ale ten moment tego wybaczenia, tego przebaczam, cały czas mam w głowie i cały czas myślę o tym, co zrobić, żeby to jeszcze szerzej w świat poszło.
Ważnym punktem rozmów po filmie była jej niezwykła osobowość – siła i determinacja a także umiejętność przebaczania. Jej najwyższą miarą był akt wybaczenia udzielony przez Rachwał kierowniczce obozu dla kobiet Auschwitz-Birkenau w Brzezince i zbrodniarce wojennej Marii Mandl, z którą dzieliła po wojnie więzienną rzeczywistość.
Maria Mandl trafiła do krakowskiego więzienia na Montelupich jako oskarżona w procesie oświęcimskim. Jako główna nadzorczyni w Brzezince odpowiadała za śmierć tysięcy osób, osobiście dokonując selekcji do komór gazowych. Jej bezwzględność sprawiła, że zyskała przydomek „Bestii”. Po ekstradycji do Polski oczekiwała na wyrok śmierci w miejscu, w których komuniści więzili również polskich patriotów.
Stanisława Rachwał została uwięziona w ramach represji wymierzonych w żołnierzy podziemia niepodległościowego. Jako działaczka AK i WiN usłyszała od bezpieki sfabrykowane zarzuty szpiegostwa i próby obalenia ustroju. Ofiara i jej dawna oprawczyni spotkały się na jednym więziennym korytarzu.
Gdy dawna, okrutna komendantka z Birkenau z płaczem i pokorą wyznała: „Ich bitte um Verzeihung” (proszę o wybaczenie), polska więźniarka zdecydowała się na gest najwyższego przebaczenia. W odpowiedzi na ten akt miłosierdzia, skruszona zbrodniarka rzuciła się na kolana, całując ręce swojej ofiary i wypowiadając po polsku znaczące słowo „dziękuję”. Spotkanie to stało się fundamentem poruszającego świadectwa o triumfie godności i przebaczenia.
Ważnym głosem w rozmowie był narrator filmu, Jacek Rozenek, który zwrócił uwagę na etos pokolenia wychowanego w duchu przedwojennych wartości. Odnosząc się do postaci Witolda Pileckiego oraz losów własnego ojca, powiedział:
- Pani Stanisława nie uważała się za bohaterkę. Pilecki też się nie uważał, mój ojciec też nie. Mam nadzieję, że był jednak z tej kategorii. Ci ludzie się nie uważali za bohaterów. Oni uważali, że robią to, co trzeba. I to jest dla mnie najwyższy wymiar postępowania w takiej sytuacji.
O cyklu
Cykl filmowy „Historia w negatywie”, przygotowany przez Instytut Pileckiego, wyrasta bezpośrednio z jego misji badania i opowiadania o doświadczeniach XX wieku, szczególnie tych związanych z totalitaryzmami, przemocą wobec jednostki oraz próbami zachowania godności w skrajnych warunkach. To propozycja dla widzów, którzy chcą poznawać historię poza najbardziej znanymi tytułami i utartymi narracjami, poprzez filmy rzadko obecne w polskim obiegu kultury.
Zobacz także
- Wystawa SPLOTY Instytutu Pileckiego otwarta w Muzeum Architektury we Wrocławiu!
Aktualności
Wystawa SPLOTY Instytutu Pileckiego otwarta w Muzeum Architektury we Wrocławiu!
25 czerwca odbył się wernisaż wystawy „Sploty. Barbara Brukalska, Helena Syrkus i sieci modernizmu” powstałej w ramach programu Exercising Modernity Instytutu Pileckiego w Berlinie. Ekspozycję będzie można oglądać do 4 października.
- Stanowisko Instytutu Pileckiego w sprawie publikacji Wirtualnej Polski
Aktualności
Stanowisko Instytutu Pileckiego w sprawie publikacji Wirtualnej Polski
Dotyczy artykułu pod redakcją Szymona Jadczaka opublikowanego na portalu Wirtualna Polska pt. „Pracował dla ludzi Putina, zatrudnił go instytut podległy polskiemu rządowi”.
- Martyna Wojtkowska z Instytutu Pileckiego laureatką Audionomia Award 2026
Aktualności
Martyna Wojtkowska z Instytutu Pileckiego laureatką Audionomia Award 2026
Martyna Wojtkowska została laureatką w kategorii Nadzieja Audionomii za audioserial „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” – wspólnego projektu Studia Reportażu i Instytutu Pileckiego.
- Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Aktualności
Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Jakie znaczenie będzie miał Dom Polsko-Niemiecki powstający w Berlinie? Czy stanie się miejscem upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej, przestrzenią dialogu i edukacji, a może symbolem zmiany w niemieckiej kulturze pamięci? O tych kwestiach dyskutowano podczas debaty „Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – wspólna pamięć czy spór o pamięć?”. Po dyskusji wystąpił Ola Błachno Oktet, prezentując utwory z albumu „Warschauer Strasse”.
- Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Aktualności
Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie
Jakie znaczenie będzie miał Dom Polsko-Niemiecki powstający w Berlinie? Czy stanie się miejscem upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej, przestrzenią dialogu i edukacji, a może symbolem zmiany w niemieckiej kulturze pamięci? O tych kwestiach dyskutowano 19 czerwca podczas debaty „Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – wspólna pamięć czy spór o pamięć?”.
- Czerwiec ’76 | Dr Paweł Sasanka
Aktualności
Czerwiec ’76 | Dr Paweł Sasanka
Czerwiec ’76 to historia rewolty robotniczej i brutalnych represji, ale także kolejny dowód na niereformowalność systemu komunistycznego. To historia ekipy Gierka i Jaroszewicza, która bała się powtórki krwawego scenariusza z Grudnia 1970 roku. Przygotowując podwyżki cen żywności, za wszelką cenę próbowali oni uniknąć błędów swoich poprzedników, a jednocześnie swoją arogancją sprowokowali kolejny masowy protest robotników. Paradoksalnie, uruchamiając machinę odwetu władza mimowolnie przyczyniła się do zainicjowania spontanicznej pomocy dla prześladowanych, która dała początek zorganizowanej opozycji. Po pięćdziesięciu latach, historia ta wciąż zasługuje na przypominanie i ponowne odczytywanie.
- Letnie rozmowy filmowe | Lato 2026 w Galerii Instytutu Pileckiego w Domu Bez Kantów
Aktualności
Letnie rozmowy filmowe | Lato 2026 w Galerii Instytutu Pileckiego w Domu Bez Kantów
Zapraszamy na pokazy filmowe w Galerii Instytutu Pileckiego. W programie znalazły się m.in. historia odkrycia obrazu El Greca w Kosowie Lackim, opowieści o losach więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych, działalności rotmistrza Witolda Pileckiego, szlaku Armii Andersa, czy procesach norymberskich. Nie zabraknie także historii zwykłych ludzi, których odwaga, determinacja i wybory moralne na zawsze wpisały się w dzieje Polski.
- Komunikat
Aktualności
Komunikat
Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, jedyny udziałowiec spółki Pilecki Institute (USA), Inc., oświadcza, że Zarząd Spółki z dniem 18 czerwca 2026 r. powołał na tymczasowe stanowisko Prezesa Zarządu (CEO) spółki Pilecki Institute (USA), Inc. Jacka Fairweathera. Jego zadaniem będzie rozszerzenie strategii programowej związanej z misją statutową oddziału IP w Nowym Jorku.
- Hanna Radziejowska w „Die Welt”: „nowa polityka pamięci wymaga nowej Ostpolitik"
Aktualności
Hanna Radziejowska w „Die Welt”: „nowa polityka pamięci wymaga nowej Ostpolitik"
Hanna Radziejowska udzieliła wywiadu pt. „Der deutsche Blick nach Osten ist voller Erinnerungslücken” [tłum. „Niemieckie spojrzenie na Wschód jest pełne białych plam”] dla niemieckiego dziennika „Die Welt”. W rozmowie z Philippem Fritzem tłumaczy, dlaczego w Niemczech dochodzi dziś do prawdziwego przełomu w myśleniu o historii – i co ma z tym wspólnego Rosja.
- Swiatłana Cichanouska w Instytucie Pileckiego w Warszawie
Aktualności
Swiatłana Cichanouska w Instytucie Pileckiego w Warszawie
19 czerwca w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego odbyło się spotkanie dyrekcji Instytutu, w składzie p.o. dyrektora, Karol Madaj, p.o. zastępcy dyrektora ds. naukowych, Krystian Wiciarz oraz zastępca dyrektora ds. historii w przestrzeni publicznej, Łukasz Mieszkowski, z oficjalną delegacją białoruskiej opozycji demokratycznej na uchodźstwie pod przewodnictwem Swiatłany Cichanouskiej.
- O Stefanii Wilczyńskiej, jej wyborach i odpowiedzialności. Fotorelacja z wykładu dr Agnieszki Witkowskiej-Krych i koncertu harfowego
Aktualności
O Stefanii Wilczyńskiej, jej wyborach i odpowiedzialności. Fotorelacja z wykładu dr Agnieszki Witkowskiej-Krych i koncertu harfowego
Za nami kolejne spotkanie z cyklu „Blask i Ból”, które zgromadziło uczestników wokół niezwykłej historii i pięknej muzyki.
- [Wideo] Archiwa jako źródło danych dla nowych technologii – spotkanie z cyklu „Twierdza Archiwum”
Aktualności
[Wideo] Archiwa jako źródło danych dla nowych technologii – spotkanie z cyklu „Twierdza Archiwum”
Uczestnicy spotkania dyskutowali o szansach i zagrożeniach związanych z dostępem sztucznej inteligencji do zasobów archiwalnych. Rozmowa koncentrowała się wokół trzech kluczowych pojęć: pamięci, prawa i przyszłości.