„Robić to, co trzeba” - relacja z pokazu filmu „Rachwałowa” w Instytucie Pileckiego - Instytut Pileckiego
16.03.2026 (PN)
„Robić to, co trzeba” - relacja z pokazu filmu „Rachwałowa” w Instytucie Pileckiego
W czwartek 5 marca w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się pokaz filmu dokumentalnego „Rachwałowa” w reżyserii Pauliny Ibek, z udziałem prawnuka Stanisławy Rachwał, Krzysztofa Wicentowicza. Rozmowę poprowadził Wojciech Saramonowicz - kierownik Działu Historii Mówionej i Produkcji Filmowych Instytutu Pileckiego.
Dokument stanowi zapis niezwykle trudnej, osobistej podróży Krzysztofa Wicentowicza, który na oczach widzów odkrywa dramatyczne losy swojej prababci, Stanisławy Rachwał.
Podczas dyskusji po projekcji Paulina Ibek przybliżyła kulisy powstawania filmu. Praca nad nim wymagała niemal rocznych poszukiwań rodziny bohaterki oraz poszukiwań w archiwach IPN, gdzie odkryto setki stron nieznanych wcześniej akt operacyjnych. Reżyserka zaznaczyła, że zależało jej na dekonstrukcji pomnikowej wizji postaci:
– Moim celem nie było zrobienie filmu o Stanisławie Rachwał, bohaterce, tylko o pani Stasi, a trochę babci Stasi, bo ta pani Stasia też się w jakiś sposób stała babcią Stasią, bo tak wyszło po prostu.
Wyjaśniła, że tworząc film starała się zrozumieć motywacje kobiety, która mimo posiadania dwóch nastoletnich córek, dwukrotnie decydowała się na ryzykowną działalność konspiracyjną, płacąc za to latami więzienia i wyrokiem śmierci.
Krzysztof Wicentowicz w rozmowie dzielił się poruszającymi refleksjami ze swoich wizyt w miejscach kaźni, takich jak Auschwitz-Birkenau czy Fordon, gdzie mógł stanąć w tych samych celach, w których przebywała jego przodkini. Wspominając babcię, mówił:
– Ona miała taką charyzmę, że pomimo tego, że byłem tak młody, pamiętam. Ale ten moment tego wybaczenia, tego przebaczam, cały czas mam w głowie i cały czas myślę o tym, co zrobić, żeby to jeszcze szerzej w świat poszło.
Ważnym punktem rozmów po filmie była jej niezwykła osobowość – siła i determinacja a także umiejętność przebaczania. Jej najwyższą miarą był akt wybaczenia udzielony przez Rachwał kierowniczce obozu dla kobiet Auschwitz-Birkenau w Brzezince i zbrodniarce wojennej Marii Mandl, z którą dzieliła po wojnie więzienną rzeczywistość.
Maria Mandl trafiła do krakowskiego więzienia na Montelupich jako oskarżona w procesie oświęcimskim. Jako główna nadzorczyni w Brzezince odpowiadała za śmierć tysięcy osób, osobiście dokonując selekcji do komór gazowych. Jej bezwzględność sprawiła, że zyskała przydomek „Bestii”. Po ekstradycji do Polski oczekiwała na wyrok śmierci w miejscu, w których komuniści więzili również polskich patriotów.
Stanisława Rachwał została uwięziona w ramach represji wymierzonych w żołnierzy podziemia niepodległościowego. Jako działaczka AK i WiN usłyszała od bezpieki sfabrykowane zarzuty szpiegostwa i próby obalenia ustroju. Ofiara i jej dawna oprawczyni spotkały się na jednym więziennym korytarzu.
Gdy dawna, okrutna komendantka z Birkenau z płaczem i pokorą wyznała: „Ich bitte um Verzeihung” (proszę o wybaczenie), polska więźniarka zdecydowała się na gest najwyższego przebaczenia. W odpowiedzi na ten akt miłosierdzia, skruszona zbrodniarka rzuciła się na kolana, całując ręce swojej ofiary i wypowiadając po polsku znaczące słowo „dziękuję”. Spotkanie to stało się fundamentem poruszającego świadectwa o triumfie godności i przebaczenia.
Ważnym głosem w rozmowie był narrator filmu, Jacek Rozenek, który zwrócił uwagę na etos pokolenia wychowanego w duchu przedwojennych wartości. Odnosząc się do postaci Witolda Pileckiego oraz losów własnego ojca, powiedział:
- Pani Stanisława nie uważała się za bohaterkę. Pilecki też się nie uważał, mój ojciec też nie. Mam nadzieję, że był jednak z tej kategorii. Ci ludzie się nie uważali za bohaterów. Oni uważali, że robią to, co trzeba. I to jest dla mnie najwyższy wymiar postępowania w takiej sytuacji.
O cyklu
Cykl filmowy „Historia w negatywie”, przygotowany przez Instytut Pileckiego, wyrasta bezpośrednio z jego misji badania i opowiadania o doświadczeniach XX wieku, szczególnie tych związanych z totalitaryzmami, przemocą wobec jednostki oraz próbami zachowania godności w skrajnych warunkach. To propozycja dla widzów, którzy chcą poznawać historię poza najbardziej znanymi tytułami i utartymi narracjami, poprzez filmy rzadko obecne w polskim obiegu kultury.
Zobacz także
- „Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
Aktualności
„Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
W najnowszym numerze magazynu historycznego „Mówią Wieki” (nr 6/2026), w całości poświęconym Obławie Augustowskiej – największej zbrodni popełnionej na Polakach po II wojnie światowej, Karol Madaj, p.o. dyrektora Instytutu Pileckiego, opowiedział o misji Instytutu Pileckiego i otwartego w lipcu 2025 roku Domu Pamięci Obławy Augustowskiej.
- Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
Aktualności
Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
6 sierpnia – w 82. rocznicę Rzezi Woli, w Instytucie Pileckiego odbyło się siódme spotkanie cyklu „Berlin w Warszawie”. Debata poświęcona była jednemu z najbardziej bolesnych przykładów powojennej bezkarności – historii Heinza Reinefartha, byłego generała Waffen-SS i jednego z dowódców odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione podczas tłumienia Powstania Warszawskiego, w tym masakrę ludności cywilnej na warszawskiej Woli.
- Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
Aktualności
Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
5 sierpnia 2026 roku odbyły się uroczystości upamiętniające 82. rocznicę Rzezi Woli. W wydarzeniu wzięło udział kierownictwo Instytutu Pileckiego.
- Rewolucja strachu i nadziei: Polskie społeczeństwo po II wojnie światowej
Aktualności
Rewolucja strachu i nadziei: Polskie społeczeństwo po II wojnie światowej
Zobacz zapis debaty pt. „Rewolucja strachu i nadziei – polskie społeczeństwo po II wojnie światowej” o życiu i nastrojach Polaków w latach 40. i 50. XX wieku.
- Hołd Bohaterom 1944 roku!
Aktualności
Hołd Bohaterom 1944 roku!
1 sierpnia, w sobotnie popołudnie, w rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego Dyrekcja Instytutu Pileckiego uczestniczyła w państwowych uroczystościach, które odbyły się przy Pomniku Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej, nieopodal Sejmu RP oraz przy Pomniku Polegli Niepokonani na Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli.
- Instytut Pileckiego uczcił pamięć ofiar obozu zagłady w Treblince
Aktualności
Instytut Pileckiego uczcił pamięć ofiar obozu zagłady w Treblince
W niedzielę 2 sierpnia odbyły się obchody 83. rocznicy buntu więźniów w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Treblinka II, zorganizowane przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma we współpracy z Muzeum Treblinka. W uroczystości upamiętniającej ofiary uczestniczył Łukasz Mieszkowski, Zastępca Dyrektora Instytutu Pileckiego ds. historii w przestrzeni publicznej.
- Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego
Aktualności
Malowany raport z Powstania Warszawskiego | Wernisaż wystawy akwarel i rysunków Waleriana Bieleckiego
28 lipca w siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się wernisaż wystawy prezentującej po raz pierwszy w Warszawie mało znane akwarele i rysunki dokumentujące Powstanie Warszawskie. Ich autorem był Walerian Bielecki ps. „Inżynier Jan” – żołnierz Zgrupowania „Krybar”, architekt i konstruktor słynnego samochodu pancernego „Kubuś”.
- Spotkanie z Powstańcami Warszawskimi
Aktualności
Spotkanie z Powstańcami Warszawskimi
Z okazji przypadającej 1 sierpnia rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego odbyło się spotkanie z Bohaterami tamtego zrywu.
- Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”
Aktualności
Co wiedzieli Niemcy? – o świadomości zbrodni i mechanizmach wyparcia. 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”
Czy można żyć tuż obok miejsca masowej zagłady i nie wiedzieć, co się dzieje? Co oznacza „wiedzieć” – widzieć, słyszeć, domyślać się, a może świadomie wypierać rzeczywistość? Wokół tych pytań koncentrowało się kolejne spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”, które odbyło się w siedzibie Instytucie Pileckiego.
- Konferencja naukowa ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w.” [fotorelacja]
Aktualności
Konferencja naukowa ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w.” [fotorelacja]
Druga konferencja naukowa z cyku ,,Opozycyjne formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX w. – Polska na europejskim tle porównawczym (1919–1989)” zgromadziła przedstawicieli różnych dyscyplin nauk humanistycznych i społecznych, reprezentujących wiele ośrodków badawczych z Polski i zagranicy.
- Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Aktualności
Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Ukraińska pamięć państwowa zabrnęła w ślepy zaułek, co podyktowane było nie do końca refleksyjnym podejściem do wybranych kart przeszłości własnego narodu. Niestety, jak zwykle w podobnych sytuacjach, kiedy historia zostaje zakładnikiem polityki, rachunek za to przyjdzie jednak zapłacić nie politykom, a państwu ukraińskiemu i jego społeczności – ocenił profesor Instytutu Pileckiego, dr. hab. Damian Markowski.
- Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Aktualności
Odpowiedzialność za zbrodnie wojenne. Nowa książka ekspertki Pileckiego
Nakładem wydawnictwa Brill ukazała się monografia dr. Dominiki Uczkiewicz (Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami) pt. „Accountability for War Crimes in the Policy of the Polish Government-in-Exile. A Legal and Historical Analysis”, jako 85. tom serii Studies in the History of International Law (Legal History Library).