„Robić to, co trzeba” - relacja z pokazu filmu „Rachwałowa” w Instytucie Pileckiego - Instytut Pileckiego
16.03.2026 (PN)
„Robić to, co trzeba” - relacja z pokazu filmu „Rachwałowa” w Instytucie Pileckiego
W czwartek 5 marca w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się pokaz filmu dokumentalnego „Rachwałowa” w reżyserii Pauliny Ibek, z udziałem prawnuka Stanisławy Rachwał, Krzysztofa Wicentowicza. Rozmowę poprowadził Wojciech Saramonowicz - kierownik Działu Historii Mówionej i Produkcji Filmowych Instytutu Pileckiego.
Dokument stanowi zapis niezwykle trudnej, osobistej podróży Krzysztofa Wicentowicza, który na oczach widzów odkrywa dramatyczne losy swojej prababci, Stanisławy Rachwał.
Podczas dyskusji po projekcji Paulina Ibek przybliżyła kulisy powstawania filmu. Praca nad nim wymagała niemal rocznych poszukiwań rodziny bohaterki oraz poszukiwań w archiwach IPN, gdzie odkryto setki stron nieznanych wcześniej akt operacyjnych. Reżyserka zaznaczyła, że zależało jej na dekonstrukcji pomnikowej wizji postaci:
– Moim celem nie było zrobienie filmu o Stanisławie Rachwał, bohaterce, tylko o pani Stasi, a trochę babci Stasi, bo ta pani Stasia też się w jakiś sposób stała babcią Stasią, bo tak wyszło po prostu.
Wyjaśniła, że tworząc film starała się zrozumieć motywacje kobiety, która mimo posiadania dwóch nastoletnich córek, dwukrotnie decydowała się na ryzykowną działalność konspiracyjną, płacąc za to latami więzienia i wyrokiem śmierci.
Krzysztof Wicentowicz w rozmowie dzielił się poruszającymi refleksjami ze swoich wizyt w miejscach kaźni, takich jak Auschwitz-Birkenau czy Fordon, gdzie mógł stanąć w tych samych celach, w których przebywała jego przodkini. Wspominając babcię, mówił:
– Ona miała taką charyzmę, że pomimo tego, że byłem tak młody, pamiętam. Ale ten moment tego wybaczenia, tego przebaczam, cały czas mam w głowie i cały czas myślę o tym, co zrobić, żeby to jeszcze szerzej w świat poszło.
Ważnym punktem rozmów po filmie była jej niezwykła osobowość – siła i determinacja a także umiejętność przebaczania. Jej najwyższą miarą był akt wybaczenia udzielony przez Rachwał kierowniczce obozu dla kobiet Auschwitz-Birkenau w Brzezince i zbrodniarce wojennej Marii Mandl, z którą dzieliła po wojnie więzienną rzeczywistość.
Maria Mandl trafiła do krakowskiego więzienia na Montelupich jako oskarżona w procesie oświęcimskim. Jako główna nadzorczyni w Brzezince odpowiadała za śmierć tysięcy osób, osobiście dokonując selekcji do komór gazowych. Jej bezwzględność sprawiła, że zyskała przydomek „Bestii”. Po ekstradycji do Polski oczekiwała na wyrok śmierci w miejscu, w których komuniści więzili również polskich patriotów.
Stanisława Rachwał została uwięziona w ramach represji wymierzonych w żołnierzy podziemia niepodległościowego. Jako działaczka AK i WiN usłyszała od bezpieki sfabrykowane zarzuty szpiegostwa i próby obalenia ustroju. Ofiara i jej dawna oprawczyni spotkały się na jednym więziennym korytarzu.
Gdy dawna, okrutna komendantka z Birkenau z płaczem i pokorą wyznała: „Ich bitte um Verzeihung” (proszę o wybaczenie), polska więźniarka zdecydowała się na gest najwyższego przebaczenia. W odpowiedzi na ten akt miłosierdzia, skruszona zbrodniarka rzuciła się na kolana, całując ręce swojej ofiary i wypowiadając po polsku znaczące słowo „dziękuję”. Spotkanie to stało się fundamentem poruszającego świadectwa o triumfie godności i przebaczenia.
Ważnym głosem w rozmowie był narrator filmu, Jacek Rozenek, który zwrócił uwagę na etos pokolenia wychowanego w duchu przedwojennych wartości. Odnosząc się do postaci Witolda Pileckiego oraz losów własnego ojca, powiedział:
- Pani Stanisława nie uważała się za bohaterkę. Pilecki też się nie uważał, mój ojciec też nie. Mam nadzieję, że był jednak z tej kategorii. Ci ludzie się nie uważali za bohaterów. Oni uważali, że robią to, co trzeba. I to jest dla mnie najwyższy wymiar postępowania w takiej sytuacji.
O cyklu
Cykl filmowy „Historia w negatywie”, przygotowany przez Instytut Pileckiego, wyrasta bezpośrednio z jego misji badania i opowiadania o doświadczeniach XX wieku, szczególnie tych związanych z totalitaryzmami, przemocą wobec jednostki oraz próbami zachowania godności w skrajnych warunkach. To propozycja dla widzów, którzy chcą poznawać historię poza najbardziej znanymi tytułami i utartymi narracjami, poprzez filmy rzadko obecne w polskim obiegu kultury.
Zobacz także
- Przetrwać noc za dnia. Pieśnią i Słowem ku pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej
Aktualności
Przetrwać noc za dnia. Pieśnią i Słowem ku pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej
Jak pamiętać o tych, których los wciąż pozostaje nie w pełni poznany? 4 września spotkamy się w Pokamedulskim Klasztorze w Wigrach, by poprzez słowo, muzykę i wspólną modlitwę oddać hołd Ofiarom Obławy Augustowskiej.
- Sowieckie dziedzictwo Azji Centralnej oczami polskich reportażystów
Aktualności
Sowieckie dziedzictwo Azji Centralnej oczami polskich reportażystów
W ostatnich latach nakładem Wydawnictwa Czarne ukazały się trzy wybitne reportaże mierzące się z sowieckim dziedzictwem Azji Centralnej. O tym, jak postsowieckie dziedzictwo wpływa na współczesny Kazachstan i Kirgistan, dlaczego ślady totalitaryzmów bywają nieoczywiste oraz czym ta historia inspiruje współczesnych reportażystów, porozmawiają autorzy książek: Wojciech Górecki, Joanna Czeczott, Emilia Sułek oraz krytyczka literacka Aurelia Szwajkowska (Uniwersytet Rzeszowski). Spotkanie poprowadzi dr Dmitrij Panto – historyk, który dzieciństwo i młodość spędził w północnym Kazachstanie.
- „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” - konferencja naukowa
Aktualności
„Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” - konferencja naukowa
Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” organizowana w dniach 2-4 września przez Instytut Pileckiego w Warszawie jest pierwszym w Polsce przedsięwzięciem podsumowującym interdyscyplinarne badania nad sowiecką Azją Centralną w XX wieku – regionem o wyjątkowo skomplikowanej historii totalitaryzmu, o dramatycznych doświadczeniach ludności poddawanej masowym represjom i przymusowym deportacjom, w tym ludności polskiej.
- Instytut Pileckiego uczcił pamięć obrońców Polski we wrześniu i październiku 1939 roku
Aktualności
Instytut Pileckiego uczcił pamięć obrońców Polski we wrześniu i październiku 1939 roku
W 87. rocznicę wybuchu II wojny światowej przedstawiciele Instytutu Pileckiego wzięli udział w uroczystościach upamiętniających obrońców Ojczyzny oraz cywilne ofiary niemieckiej agresji. Kwiaty złożono zarówno podczas ogólnopolskich obchodów na Westerplatte, jak i lokalnych miejscach pamięci w Warszawie.
- Instytut Pileckiego na Jesiennych Targach Książki w Warszawie
Aktualności
Instytut Pileckiego na Jesiennych Targach Książki w Warszawie
Zachęcamy do odwiedzenia stoiska Instytutu Pileckiego na Jesiennych Targach Książki w Warszawie! Będzie to znakomita okazja do zapoznania się z naszą ofertą wydawniczą.
- „Foametea. Wielki Głód w sowieckiej Mołdawii 1946–1947” - otwarcie wystawy
Aktualności
„Foametea. Wielki Głód w sowieckiej Mołdawii 1946–1947” - otwarcie wystawy
W piątek, 28 sierpnia, w rocznicę śmierci Rafała Lemkina i tuż po 35. rocznicy odzyskania niepodległości przez Mołdawię Instytut Pileckiego, wspólnie z Centrum Mieroszewskiego, otworzył na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie wystawę „Foametea. Wielki Głód w sowieckiej Mołdawii 1946–1947”.
- Karol Madaj dyrektorem Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego
Aktualności
Karol Madaj dyrektorem Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego
Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, powołała Karola Madaja na stanowisko dyrektora Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego w Warszawie. Pięcioletnia kadencja dyrektora rozpocznie się 30 sierpnia br.
- Atak hakerski na strony Instytutu Pileckiego w Warszawie, Berlinie i Augustowie
Aktualności
Atak hakerski na strony Instytutu Pileckiego w Warszawie, Berlinie i Augustowie
Szanowni Państwo, w związku z poważnym atakiem hakerskim, w nocy z 13 na 14 sierpnia, na stronę internetową Instytutu oraz oddziałów w Berlinie i Augustowie informujemy, że na stronach Instytutu, opublikowane zostały materiały noszące znamiona rosyjskiej propagandy i dezinformacji. Treści te wymierzone były w polską historię i wzmacniały narracje antyukraińskie.
- Rocznica zwycięstwa Polaków nad Armią Czerwoną i Święto Wojska Polskiego
Aktualności
Rocznica zwycięstwa Polaków nad Armią Czerwoną i Święto Wojska Polskiego
To jedno z kluczowych militarnych starć w dziejach świata! 15 sierpnia obchodzimy rocznicę Bitwy Warszawskiej, określanej też zwyczajowo „Cudem nad Wisłą”. To również Święto Wojska Polskiego.
- „Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
Aktualności
„Żadnego ludobójstwa nie można postrzegać jako tematu wyłącznie lokalnego” – Karol Madaj o Obławie Augustowskiej dla „Mówią Wieki”
W najnowszym numerze magazynu historycznego „Mówią Wieki” (nr 6/2026), w całości poświęconym Obławie Augustowskiej – największej zbrodni popełnionej na Polakach po II wojnie światowej, Karol Madaj, p.o. dyrektora Instytutu Pileckiego, opowiedział o misji Instytutu Pileckiego i otwartego w lipcu 2025 roku Domu Pamięci Obławy Augustowskiej.
- Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
Aktualności
Sprawa Reinefartha. Jak sprawca Rzezi Woli uniknął kary? | Siódme spotkanie „Berlin w Warszawie” [wideo i foto]
6 sierpnia – w 82. rocznicę Rzezi Woli, w Instytucie Pileckiego odbyło się siódme spotkanie cyklu „Berlin w Warszawie”. Debata poświęcona była jednemu z najbardziej bolesnych przykładów powojennej bezkarności – historii Heinza Reinefartha, byłego generała Waffen-SS i jednego z dowódców odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione podczas tłumienia Powstania Warszawskiego, w tym masakrę ludności cywilnej na warszawskiej Woli.
- Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
Aktualności
Obchody 82. rocznicy Rzezi Woli
5 sierpnia 2026 roku odbyły się uroczystości upamiętniające 82. rocznicę Rzezi Woli. W wydarzeniu wzięło udział kierownictwo Instytutu Pileckiego.