„Robić to, co trzeba” - relacja z pokazu filmu „Rachwałowa” w Instytucie Pileckiego - Instytut Pileckiego
16.03.2026 (PN)
„Robić to, co trzeba” - relacja z pokazu filmu „Rachwałowa” w Instytucie Pileckiego
W czwartek 5 marca w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego odbył się pokaz filmu dokumentalnego „Rachwałowa” w reżyserii Pauliny Ibek, z udziałem prawnuka Stanisławy Rachwał, Krzysztofa Wicentowicza. Rozmowę poprowadził Wojciech Saramonowicz - kierownik Działu Historii Mówionej i Produkcji Filmowych Instytutu Pileckiego.
Dokument stanowi zapis niezwykle trudnej, osobistej podróży Krzysztofa Wicentowicza, który na oczach widzów odkrywa dramatyczne losy swojej prababci, Stanisławy Rachwał.
Podczas dyskusji po projekcji Paulina Ibek przybliżyła kulisy powstawania filmu. Praca nad nim wymagała niemal rocznych poszukiwań rodziny bohaterki oraz poszukiwań w archiwach IPN, gdzie odkryto setki stron nieznanych wcześniej akt operacyjnych. Reżyserka zaznaczyła, że zależało jej na dekonstrukcji pomnikowej wizji postaci:
– Moim celem nie było zrobienie filmu o Stanisławie Rachwał, bohaterce, tylko o pani Stasi, a trochę babci Stasi, bo ta pani Stasia też się w jakiś sposób stała babcią Stasią, bo tak wyszło po prostu.
Wyjaśniła, że tworząc film starała się zrozumieć motywacje kobiety, która mimo posiadania dwóch nastoletnich córek, dwukrotnie decydowała się na ryzykowną działalność konspiracyjną, płacąc za to latami więzienia i wyrokiem śmierci.
Krzysztof Wicentowicz w rozmowie dzielił się poruszającymi refleksjami ze swoich wizyt w miejscach kaźni, takich jak Auschwitz-Birkenau czy Fordon, gdzie mógł stanąć w tych samych celach, w których przebywała jego przodkini. Wspominając babcię, mówił:
– Ona miała taką charyzmę, że pomimo tego, że byłem tak młody, pamiętam. Ale ten moment tego wybaczenia, tego przebaczam, cały czas mam w głowie i cały czas myślę o tym, co zrobić, żeby to jeszcze szerzej w świat poszło.
Ważnym punktem rozmów po filmie była jej niezwykła osobowość – siła i determinacja a także umiejętność przebaczania. Jej najwyższą miarą był akt wybaczenia udzielony przez Rachwał kierowniczce obozu dla kobiet Auschwitz-Birkenau w Brzezince i zbrodniarce wojennej Marii Mandl, z którą dzieliła po wojnie więzienną rzeczywistość.
Maria Mandl trafiła do krakowskiego więzienia na Montelupich jako oskarżona w procesie oświęcimskim. Jako główna nadzorczyni w Brzezince odpowiadała za śmierć tysięcy osób, osobiście dokonując selekcji do komór gazowych. Jej bezwzględność sprawiła, że zyskała przydomek „Bestii”. Po ekstradycji do Polski oczekiwała na wyrok śmierci w miejscu, w których komuniści więzili również polskich patriotów.
Stanisława Rachwał została uwięziona w ramach represji wymierzonych w żołnierzy podziemia niepodległościowego. Jako działaczka AK i WiN usłyszała od bezpieki sfabrykowane zarzuty szpiegostwa i próby obalenia ustroju. Ofiara i jej dawna oprawczyni spotkały się na jednym więziennym korytarzu.
Gdy dawna, okrutna komendantka z Birkenau z płaczem i pokorą wyznała: „Ich bitte um Verzeihung” (proszę o wybaczenie), polska więźniarka zdecydowała się na gest najwyższego przebaczenia. W odpowiedzi na ten akt miłosierdzia, skruszona zbrodniarka rzuciła się na kolana, całując ręce swojej ofiary i wypowiadając po polsku znaczące słowo „dziękuję”. Spotkanie to stało się fundamentem poruszającego świadectwa o triumfie godności i przebaczenia.
Ważnym głosem w rozmowie był narrator filmu, Jacek Rozenek, który zwrócił uwagę na etos pokolenia wychowanego w duchu przedwojennych wartości. Odnosząc się do postaci Witolda Pileckiego oraz losów własnego ojca, powiedział:
- Pani Stanisława nie uważała się za bohaterkę. Pilecki też się nie uważał, mój ojciec też nie. Mam nadzieję, że był jednak z tej kategorii. Ci ludzie się nie uważali za bohaterów. Oni uważali, że robią to, co trzeba. I to jest dla mnie najwyższy wymiar postępowania w takiej sytuacji.
O cyklu
Cykl filmowy „Historia w negatywie”, przygotowany przez Instytut Pileckiego, wyrasta bezpośrednio z jego misji badania i opowiadania o doświadczeniach XX wieku, szczególnie tych związanych z totalitaryzmami, przemocą wobec jednostki oraz próbami zachowania godności w skrajnych warunkach. To propozycja dla widzów, którzy chcą poznawać historię poza najbardziej znanymi tytułami i utartymi narracjami, poprzez filmy rzadko obecne w polskim obiegu kultury.
Zobacz także
- Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie
Aktualności
Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie
Jakie były źródła błędnych ocen w polityce Niemiec wobec Rosji? Których ostrzeżeń nie chciano usłyszeć i dlaczego? Jakie wnioski z tej historii wynikają dziś dla Niemiec, Polski i Ukrainy oraz dla bezpieczeństwa Europy? Dlaczego tak długo ignorowano sygnały ostrzegawcze i głosy płynące m.in. z Polski i Ukrainy? Jaką rolę odegrały w tym interesy gospodarcze, kalkulacje polityczne?
- Konferencja „Laboratoria innowacji. AI w archiwach” | Fotorelacja
Aktualności
Konferencja „Laboratoria innowacji. AI w archiwach” | Fotorelacja
30 września 2026 roku – w Dniu Archiwisty – w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82 odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa „Laboratoria innowacji. AI w archiwach”.
- Jubileusz 10-lecia Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
Aktualności
Jubileusz 10-lecia Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
8 października w ogrodzie Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej odbyło się wyjątkowe wydarzenie – jubileusz 10-lecia działalności instytucji.
- Festiwal „Wolskie Ostańce”
Aktualności
Festiwal „Wolskie Ostańce”
Co zostaje z miasta, które nieustannie się zmienia? Co trwa mimo wyburzeń, nowych inwestycji i zacierania śladów pamięci? I kim są współcześni „ostańcy”? Festiwal „Wolskie Ostańce” to wielowymiarowe wydarzenie poświęcone relacji między miastem, pamięcią i ludźmi.
- Reportaż Instytutu Pileckiego wyróżniony na 18. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym NNW
Aktualności
Reportaż Instytutu Pileckiego wyróżniony na 18. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym NNW
Dokument „Jedna wskazówka” o Obławie Augustowskiej, autorstwa Martyny Wojtkowskiej z Instytutu Pileckiego, otrzymał pierwsze wyróżnienie podczas 18. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego NNW w Gdyni.
- „Spotkanie z Patronem” w Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
Aktualności
„Spotkanie z Patronem” w Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
6 października pracownicy Instytutu Pileckiego brali udział w „Spotkaniu z Patronem” organizowanym przez Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej.
- „Świadek” – Seweryna Szmaglewska w drugim odcinku „Sali 600” | Przedpremierowy odsłuch na dachu Instytutu Pileckiego
Aktualności
„Świadek” – Seweryna Szmaglewska w drugim odcinku „Sali 600” | Przedpremierowy odsłuch na dachu Instytutu Pileckiego
1 października na dachu Instytutu Pileckiego odbył się przedpremierowy odsłuch drugiego odcinka audioserialu „Sala 600. Świadkowie Norymbergi”, poświęconego Sewerynie Szmaglewskiej – pisarce, byłej więźniarce Auschwitz-Birkenau i świadkowi przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Spotkanie zorganizowano w związku z 80. rocznicą zakończenia głównego procesu norymberskiego.
- Dlaczego okupacja Polski pozostaje w Niemczech tematem nieobecnym? | Relacja z ósmego spotkania cyklu „Berlin w Warszawie”
Aktualności
Dlaczego okupacja Polski pozostaje w Niemczech tematem nieobecnym? | Relacja z ósmego spotkania cyklu „Berlin w Warszawie”
24 września w Instytucie Pileckiego odbyło się ósme spotkanie z udziałem polskich i niemieckich ekspertów, zorganizowane w ramach cyklu „Berlin w Warszawie”. Tematem rozmowy była pamięć o Powstaniu Warszawskim w niemieckiej kulturze pamięci.
- Niepublikowane wcześniej niemieckie archiwalia z francuskiego ECPAD w Instytucie Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego
Aktualności
Niepublikowane wcześniej niemieckie archiwalia z francuskiego ECPAD w Instytucie Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego
Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego oraz Muzeum Powstania Warszawskiego podpisały strategiczne, trójstronne porozumienie o współpracy z francuskim wojskowym archiwum audiowizualnym ECPAD (Établissement de Communication et de Production Audiovisuelle de la Défense/ Centrum Komunikacji i Produkcji Audiowizualnej Departamentu Obrony) z siedzibą w Ivry-sur-Seine we Francji. Porozumienie udostępnia polskim instytucjom unikalne, dotąd nieznane w Polsce fotografie z czasów II wojny światowej, otwiera dostęp do ogromnych zasobów francuskiego archiwum i rozpoczyna współpracę o dużym znaczeniu dla badań nad polską historią.
- Michał Kosiorek objął stanowisko Zastępcy Dyrektora ds. Historii w Przestrzeni Publicznej
Aktualności
Michał Kosiorek objął stanowisko Zastępcy Dyrektora ds. Historii w Przestrzeni Publicznej
Nowy dyrektor będzie sprawował nadzór nad Działem Wystaw, Działem Historii Mówionej i Produkcji Filmowych, Działem Serwisów Streamingowych i Podcastów, Działem Edukacji, Działem Upamiętnień oraz Galerią Instytutu Pileckiego w Domu Bez Kantów.
- Cykl spotkań SZLAKI OCALENIA. ŚLADEM ODWAGI I BRATERSTWA
Aktualności
Cykl spotkań SZLAKI OCALENIA. ŚLADEM ODWAGI I BRATERSTWA
Cykl poświęcony osobom odznaczonym medalem Virtus et Fraternitas za to, że pomagały Polakom, stawały w ich obronie lub pielęgnowały pamięć o nich w najtrudniejszych momentach historii. Spotkaniom będą towarzyszyć koncerty muzyki klasycznej.
- „Rosja powraca do sowieckich narracji” – relacja z debaty o sowieckiej dezinformacji wokół 17 września 1939 roku
Aktualności
„Rosja powraca do sowieckich narracji” – relacja z debaty o sowieckiej dezinformacji wokół 17 września 1939 roku
W rocznicę sowieckiej agresji 17 września 1939 roku w Instytucie Pileckiego odbyła się debata ekspercka poświęcona mechanizmom propagandowym towarzyszącym zbrojnej napaści Związku Sowieckiego na Polskę oraz ich współczesnym kontynuacjom w polityce Federacji Rosyjskiej.