Relacja z debaty o Domu Polsko-Niemieckim [wideo] | Berlin w Warszawie - Instytut Pileckiego

Jakie znaczenie będzie miał Dom Polsko-Niemiecki powstający w Berlinie? Czy stanie się miejscem upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej, przestrzenią dialogu i edukacji, a może symbolem zmiany w niemieckiej kulturze pamięci? O tych kwestiach dyskutowano podczas debaty „Dom Polsko-Niemiecki w Berlinie: pomnik, muzeum, centrum dialogu – wspólna pamięć czy spór o pamięć?”. Po dyskusji wystąpił Ola Błachno Oktet, prezentując utwory z albumu „Warschauer Strasse”.

W spotkaniu wzięli udział: dr hab. Paweł Zarychta – prof. UJ, germanista i literaturoznawca (pracownik Instytutu Germanistyki i Nordystyki Uniwersytetu Jagiellońskiego) oraz Robert Parzer – badacz zbrodni narodowego socjalizmu w Niemczech i w okupowanej Polsce (pracownik naukowy w Fundacji Pomnik Zamordowanych Żydów Europy w Berlinie). Rozmowę prowadziła dr. Joanna Nikel z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego.

Gość specjalny

Na początku spotkania głos zabrał Ambasador Niemiec Miguel Berger, który
podkreślił znaczenie dialogu polsko-niemieckiego oraz działań na rzecz
upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej. Wyraził przekonanie, że projekt Domu Polsko-Niemieckiego zostanie sprawnie zrealizowany, a jednocześnie zachęcał do dalszej dyskusji na temat jego znaczenia dla relacji polsko-niemieckich.

Ambasador zaznaczył też, że choć pamięć o przeszłości pozostaje ważna, równie istotne jest wspólne patrzenie w przyszłość. W tym kontekście wskazał na rozwijającą się współpracę polsko-niemiecką w dziedzinie bezpieczeństwa i obronności, podkreślając, że wzmacnia ona bezpieczeństwo obu państw wobec współczesnych wyzwań.

Dom Polsko-Niemiecki i asymetrie przedsięwzięcia

Na początku swojej wypowiedzi dr hab. Paweł Zarychta zaznaczył, że popiera zarówno ideę budowy pomnika polskich ofiar niemieckiej okupacji, jak i powstanie Domu Polsko-Niemieckiego w Berlinie. – Dobrze jest, jeśli sąsiedzi interesują się sąsiadami, dobrze, jeśli sąsiedzi wzajemnie się wymieniają wiedzą, poglądami, ale też krytycznie dyskutują ze sobą. Jednocześnie zaznaczył, że choć Dom Polsko-Niemiecki jest projektem realizowanym przez państwo niemieckie, co wiąże się z określonymi ograniczeniami formalnymi, to warto byłoby silniej włączyć w jego tworzenie również instytucje państwa polskiego. – Dobrze by było, żeby polska perspektywa była zdecydowanie mocniej uwzględniana, żeby polskie instytucje były angażowane realnie w ten projekt – zaznaczył.

Zdaniem Roberta Parzera – historyka zajmującego się zbrodniami narodowego socjalizmu, od marca 2023 roku pracownika naukowego Fundacji Pomnik Zamordowanych Żydów Europy w Berlinie – kwestia przyszłego kształtu instytucjonalnego Domu Polsko-Niemieckiego pozostaje otwarta.

– Wiele kwestii pozostaje otwartych – jak będą wyglądać struktury domu, kwestie rady doradczej, kuratorium. Że będzie ono obsadzone parytetowo – po równo Polakami i Niemcami – jest dla mnie czymś oczywistym. Nie wyobrażam sobie tego inaczej. Jednocześnie proszę mieć na uwadze, że jest to projekt, który Republika Federalna Niemiec realizuje w Niemczech, za niemieckie pieniądze. Pewna asymetria jest tu nie do uniknięcia”.

Moralne zobowiązanie

Odnosząc się do często pojawiającego się w debacie publicznej pojęcia „gestu”, Zarychta postulował odejście od narracji przedstawiającej upamiętnienie polskich ofiar jako dobrowolny gest Niemiec wobec Polski, wskazując, że takie ujęcie może wpisywać się w wyższościowe traktowanie partnera. Jego zdaniem przypominanie o zbrodniach nazistowskich i ich ofiarach nie powinno być postrzegane jako akt dobrej woli, lecz jako moralne zobowiązanie. – Obowiązek ma nie tylko wymiar praktyczny, lecz także moralny – podkreślił. – Mamy obowiązek pamiętać, mamy obowiązek przypominać o tych zbrodniach. To nie jest kwestia wyboru, to nie jest kwestia arbitralnej decyzji, tylko to jest właśnie kwestia moralnego obowiązku – zaznaczył.

Oczekiwania wobec domu polsko-niemieckiego

Zarychta podkreślił, że w Domu Polsko-Niemieckim najważniejsi powinni być ludzie – przede wszystkim odwiedzający, zwłaszcza młodzież i wycieczki szkolne. Wśród konkretnych tematów, które – jego zdaniem – powinny zostać uwzględnione w takiej instytucji, wymienia przede wszystkim eksterminację polskiej inteligencji po 1939 roku, martyrologię polskiej wsi – często pomijaną w narracji historycznej oraz temat tzw. „drugiej winy”, rozumianej nie jako odpowiedzialność zbiorowa, lecz jako problem bezkarności wielu sprawców zbrodni nazistowskich po II wojnie światowej. Podkreślił, że celem prezentowania tych treści nie powinno być oskarżanie współczesnych Niemców ani budowanie poczucia moralnej wyższości, lecz zapobieganie powtórzeniu podobnych zbrodni w przyszłości – w duchu refleksji Adorno i Habermasa.

Robert Parzer za kluczowe zadanie Domu uznał opowiedzenie „drugiej strony medalu" – historii, która stoi w sprzeczności z pamięcią wciąż obecną w wielu niemieckich rodzinach. „Dla wielu jest to totalne zaskoczenie. Dostęp do kartotek członkowskich NSDAP otwiera zupełnie nowy rozdział w rodzinnej pamięci wielu Niemców".

Muzyczne podsumowanie półmetka cyklu „Berlin w Warszawie”

Wieczór zamknął koncert Ola Błachno Oktet – muzyczne podsumowanie połowy całego cyklu. Zespół wystąpił w składzie: Aga Derlak, Michał Aftyka, Patryk Dobosz oraz kwartet smyczkowy: Marta Piórkowska, Agata Myagmarsuren, Joanna Ławcewicz-Matysiak i Katarzyna Stasiewicz.

Zapraszamy do obejrzenia relacji wideo ze spotkania.