Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie - Instytut Pileckiego

Gdzie leżały źródła błędnych ocen w polityce Niemiec wobec Rosji? Których ostrzeżeń nie chciano usłyszeć i dlaczego? Jakie wnioski z tej historii wynikają dziś dla Niemiec, Polski i Ukrainy oraz dla bezpieczeństwa Europy? Dlaczego tak długo ignorowano sygnały ostrzegawcze i głosy płynące m.in. z Polski i Ukrainy? Jaką rolę odegrały w tym interesy gospodarcze, kalkulacje polityczne?

O tych kwestiach rozmawiali Katja Gloger, Olaf Osica oraz Andriej Portnov, historyk z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego. Spotkanie odbyło się pod hasłem Rewizja niemieckiej polityki wschodniej w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę.

Punktem wyjścia dyskusji była książka Das Versagen. Eine investigative Geschichte der deutschen Russlandpolitik (tłum. Porażka. Śledcza historia niemieckiej polityki wobec Rosji), napisana wspólnie przez Katję Gloger i jej męża, Georga Mascolo. Publikacja ukazała się w Niemczech w 2025 roku i analizuje wieloletnie relacje niemiecko-rosyjskie, ignorowanie ostrzeżeń dotyczących polityki Władimira Putina oraz rolę interesów gospodarczych w kształtowaniu niemieckiej polityki wobec Moskwy.

Prorosyjskie sentymenty

Uczestnicy dyskusji analizowali źródła niemieckich złudzeń wobec Rosji, wskazując na splot uwarunkowań historycznych, kulturowych i gospodarczych. Zwrócili uwagę na swoistą „mitologizację” Rosji w niemieckiej wyobraźni oraz na utrwalone przekonanie, że oba państwa łączą szczególne więzi, czyniące z Rosji wyjątkowego partnera Niemiec.

Andriej Portnov zwrócił uwagę na głęboko zakorzeniony w niemieckiej kulturze politycznej i literaturze Russlandkomplex („kompleks Rosji”). Jego zdaniem wpływa on nie tylko na sposób interpretowania działań Moskwy, lecz także podtrzymuje sympatię części niemieckiego społeczeństwa do Rosji – mimo agresji na Ukrainę i nasilającej się rosyjskiej propagandy, przedstawiającej Niemcy jako wroga. Zdaniem historyka zjawiska tego nie da się wyjaśnić wyłącznie interesami gospodarczymi czy bieżącą polityką. Istotną rolę odgrywają również uwarunkowania kulturowe, literatura i szkolne narracje historyczne.

Sojusz Berlina i Moskwy jako warunek pokoju

Dyskutanci wskazywali na utrwalone w niemieckiej kulturze politycznej przekonanie, że bezpieczeństwa w Europie nie da się budować bez udziału Rosji.

Katja Gloger zauważyła, że w niemieckim społeczeństwie wciąż obecna jest wiara w to, iż porozumienie między Berlinem a Moskwą stanowi gwarancję pokoju nie tylko w Europie, lecz także na świecie. Niepokojące jest, jak podkreśliła, że narracja ta zyskuje na popularności pięć lat po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę i promuje ją m.in. coraz bardziej popularna, prawicowo-populistyczna AfD.

Podobne spostrzeżenia przedstawił Olaf Osica: To, co mocno różniło – i pytanie, czy dalej będzie różnić – politykę Niemiec i Polski, to przekonanie w Niemczech, że nie da się budować bezpieczeństwa w Europie bez Rosji. My w Polsce uważamy, że owszem, można to robić. Z naszego doświadczenia wynika, że po prostu musimy pewne rzeczy budować bez Rosji – stwierdził były dyrektor rady programowej Ośrodka Studiów Wschodnich.

Przekonanie niemieckich elit politycznych o braku alternatywy dla współpracy z Rosją, według Osicy, ujawniło się ze szczególną siłą po rosyjskim ataku na Gruzję w 2008 roku. Zdaniem analityka dążenie do utrzymywania relacji z Moskwą mimo jej agresywnej polityki wynikało w dużej mierze z chęci kontynuowania interesów gospodarczych oraz przeświadczenia o kluczowej roli Rosji w europejskiej architekturze bezpieczeństwa.

Polityczny racjonalizm?

Uczestnicy debaty wielokrotnie odwoływali się do projektu gazociągu Nord Stream 2 jako przykładu współpracy niemiecko-rosyjskiej, rozwijanej mimo aneksji Krymu przez Rosję w 2014 roku oraz sprzeciwu części europejskich partnerów, w tym Polski.

Katja Gloger podkreśliła, że Nord Stream 2 nie był wyłącznie przedsięwzięciem infrastrukturalnym, uzasadnianym potrzebą zapewnienia tanich i stabilnych dostaw gazu, lecz wiązał się również z określoną kalkulacją polityczną. W tym ujęciu kontynuowanie przez Niemcy realizacji projektu można było interpretować jako formę politycznej rekompensaty za udział Rosji w procesach mińskich. Gloger określiła tę logikę mianem swoistego politycznego handlu, w ramach którego dalsza współpraca energetyczna stawała się ceną za powstrzymanie eskalacji konfliktu zbrojnego rozpoczętego w 2014 roku.

Umiejętność samooszukiwania

Olaf Osica zauważył, że uzależnienie Niemiec od rosyjskiego gazu, jest szczególnie wymownym przykładem politycznego samooszukiwania się. Proces ten przebiegał wbrew zasadzie obecnej w niemieckiej polityce energetycznej, zgodnie z którą uzależnienie od jednego źródła dostaw na poziomie przekraczającym około 30 proc. powinno być traktowane jako zagrożenie strategiczne.

„Kanclerz Merkel, sprawiająca wrażenie polityczki bardzo pragmatycznej i traktującej rzeczywistość w sposób pozbawiony iluzji, prowadziła ten proces zupełnie na ślepo, doprowadzając do uzależnienia od rosyjskich zasobów bez realnej dywersyfikacji” – zauważył Osica.

Analityk wskazał dwa czynniki sprzyjające pogłębianiu tej zależności: silny wpływ niemieckiego biznesu na politykę (czego w Polsce często nie jesteśmy świadomi) oraz dążenie do pokazania za wszelką cenę, że Niemcy potrafią otworzyć nowy rozdział w relacjach z Rosją. Przekonanie, że współpraca gospodarcza automatycznie zapewni stabilność polityczną, doprowadziło ostatecznie do powstania poważnego problemu strategicznego. W przekonaniu Osicy, późniejsze wydarzenia pokazały, że odejście od rosyjskiego gazu było możliwe, a wcześniejszego uzależnienia można było uniknąć.

Andriej Portnov zwrócił z kolei uwagę na utrzymujące się w Niemczech trudności z pełnym uznaniem podmiotowości Ukrainy i jej prawa do samodzielnego decydowania o własnej przyszłości. Przypomniał w tym kontekście szczyt NATO w Bukareszcie w 2008 roku, podczas którego Ukrainie i Gruzji nie przyznano Planów Działań na rzecz Członkostwa (MAP).

Rozmowa objęła również niemiecko-rosyjską współpracę wojskową, m.in. projekt centrum szkolenia bojowego w rosyjskim Mulino. Dyskutanci zastanawiali się także, czy niemiecka klasa polityczna i społeczeństwo będą w stanie trwale rozpoznać i przezwyciężyć schematy myślenia, które doprowadziły do porażki.

Zapraszamy do obejrzenia całej rozmowy.

Fot. Ewelina Grzechnik / Instytut Pileckiego