Do zbiorów archiwum Instytutu Pileckiego trafił wyjątkowy dokument: niepublikowane dotąd i nieznane wspomnienia niemieckiego urzędnika, który podczas II wojny światowej pracował w administracji cywilnej Generalnego Gubernatorstwa.

Bezcenny materiał, liczący 132 strony maszynopisu, został przekazany przez prywatnego darczyńcę z zastrzeżeniem anonimowości zarówno jego samego, jak i autora relacji. Z tego względu ich personalia nie będą ujawniane. Materiały są obecnie opracowywane, ich analiza zostanie wkrótce opublikowana w postaci obszernego artykułu w recenzowanym czasopiśmie naukowym. Dokumenty będą w przyszłości udostępnione w czytelni Archiwum Instytutu Pileckiego w Warszawie.

Bardziej szczegółowe omówienie zawartości wspomnień (z cytatami) znajduje się w osobnym tekście tutaj (kliknij).

– Misja Instytutu, skoncentrowana przede wszystkim na dokumentowaniu doświadczeń ofiar totalitaryzmów i zachowaniu ich świadectw, znajduje istotne dopełnienie w pozyskiwaniu źródeł wytworzonych przez przedstawicieli aparatu okupacyjnego – mówi dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj. – Wspomnienia niemieckiego urzędnika z Generalnego Gubernatorstwa pokazują właśnie to: jak przemoc wobec ludności polskiej i żydowskiej została zorganizowana administracyjnie i oswojona przez tych, którzy ją stosowali. To rzadka perspektywa sprawcy, która wzmacnia edukacyjny i naukowy wymiar naszej działalności.

Zgodnie z wolą darczyńcy, zarówno jego dane osobowe oraz personalia autora wspomnień pozostaną nieujawnione. Nie zmniejsza to jednak wartości źródła. Wspomnienia pozwalają zajrzeć nie tyle do oficjalnej ideologii okupanta, ile do jego mentalnego świata: zobaczyć, jak poczucie cywilizacyjnej wyższości współistniało z uczestnictwem w rzeczywistości zbudowanej na grabieży, przemocy, terrorze, mordzie i daleko posuniętej moralnej obojętności. W tym sensie jest to dokument nie tylko okupacyjnej codzienności, ale również kolonialnej mentalności niemieckich urzędników funkcjonujących w Generalnym Gubernatorstwie.

– Gest przekazania tych wspomnień ma dla mnie szczególne znaczenie: to, że zrobił to prywatny niemiecki darczyńca, i to właśnie za pośrednictwem naszego berlińskiego oddziału – podkreśla dyrektor Karol Madaj. – Widzę w tym dowód, jak ważna jest stała obecność polskiej instytucji badawczo-edukacyjnej w Berlinie, jaką jest kierowany przez Hannę Radziejowską oddział Instytutu Pileckiego. Wierzę, że pamięć o niemieckiej okupacji Polski musi docierać także do Niemiec, nie jako oskarżenie, lecz jako zaproszenie do wspólnej pracy nad przeszłością. To, że ktoś dobrowolnie oddaje dokument niewygodny dla obrazu własnej narodowej oraz rodzinnej historii, świadczy według mnie o realnym zaufaniu do Instytutu jako instytucji naukowej: zaufaniu wyrażonym nie deklaracją, lecz czynem. Traktuję to jako dowód, że nasza działalność jest potrzebna, a kapitał społeczny, który budujemy od lat, przynosi kolejne efekty, tym razem w postaci pozyskania rzadkich źródeł dotyczących bolesnej historii II wojny światowej, do których inaczej nie mielibyśmy dostępu.

Materiały są obecnie opracowywane przez dr Joannę Nikel, historyczkę z Instytutu Pileckiego od lat specjalizującą się w badaniach nad niemiecką kadrą urzędniczą w Generalnym Gubernatorstwie oraz funkcjonowaniem niemieckiej administracji okupacyjnej na ziemiach polskich. Są one analizowane w szerszym kontekście źródłowym: ich treść jest konfrontowana m.in. z dokumentacją archiwalną dotyczącą autora, struktur administracyjnych, w których pracował, oraz realiów okupacyjnych opisywanych we wspomnieniach.

– Wspomnienia, które trafiły do naszych zbiorów, są dokumentem bez precedensu, rzadkiego rodzaju, a ich siła tkwi w zwyczajności. Ich autor nie był ideologicznym fanatykiem ani wysokim funkcjonariuszem systemu. Był młodym, dobrze wykształconym urzędnikiem, który świadomie, nie z przymusu, wybrał pracę w administracji cywilnej Generalnego Gubernatorstwa. I właśnie ta świadomość wyboru nadaje jego relacji szczególną wartość źródłową – mówi dr Joanna Nikel z Instytutu Pileckiego. – Wyłaniający się z tych wspomnień obraz rozbija nazistowską propagandową figurę niemieckiego urzędnika jako zdyscyplinowanego Kulturträgera, niosącego niemiecki porządek na rzekomo zacofany Wschód. Zamiast tego widzimy środowisko niemieckich okupantów, w którym pijaństwo, rozwiązłość, korupcja i szerokie czerpanie korzyści z zajmowanego stanowiska są elementem codzienności, a nie wyjątkiem od reguły. Mamy do czynienia z narracją, w której wiedza o masowym mordzie Żydów nie zakłóca w żaden zasadniczy sposób toku codzienności autora. Nie towarzyszy jej ani rozpacz, ani moralny niepokój, jedynie kontynuacja biurowej rutyny, życia towarzyskiego, drobnych przyjemności – dodaje dr Joanna Nikel. – Podobnie przedstawiany jest los ludności polskiej: autor widzi nędzę, dzieci żyjące w skrajnym niedostatku, degradację materialną – dostrzega ją, lecz zasadniczo nie problematyzuje własnego miejsca w systemie, który tę rzeczywistość współtworzył. Wręcz przeciwnie – czerpie z niego.

Dokument zachował się w formie 132-stronicowego maszynopisu liczącego 17 rozdziałów, sporządzonego już po zakończeniu wojny. Wspomnienia koncentrują się na kilkumiesięcznym pobycie autora w Generalnym Gubernatorstwie, przede wszystkim na terenie dystryktu radomskiego. Dzięki dodatkowym kwerendom przeprowadzonym m.in. w Bundesarchiv i Landesarchiv Nordrhein-Westfalen przez dr Joannę Nikel i Rafała Rucińskiego udało się precyzyjnie ustalić, że autor przebywał w Generalnym Gubernatorstwie od października 1943 r. do czerwca 1944 r.

Rezultatem tych badań będzie artykuł naukowy, który w najbliższym czasie zostanie opublikowany w recenzowanym czasopiśmie naukowym, a następnie udostępniony w formule otwartego dostępu. Ze względu na procedurę recenzyjną publikacji można spodziewać się najprawdopodobniej na początku przyszłego roku.

– Primo Levi pisał, że prawdziwych potworów w systemie zbrodni było niewielu, ale to nie oni stanowili jego największe zagrożenie – groźniejsi byli zwyczajni ludzie, gotowi bez sprzeciwu wykonywać powierzone zadania – komentuje dr Joanna Nikel. – Podobna intuicja pobrzmiewa w tezie Hannah Arendt o banalności zła, sformułowanej po procesie Eichmanna: zła, które nie wymaga demonicznej motywacji, lecz rodzi się z braku refleksji, z bezmyślnego wykonywania funkcji w biurokratycznej machinie.

– I właśnie dlatego wspomnienia te są tak ważne – dodaje badaczka – pokazują, że niemiecki porządek okupacyjny w Polsce tworzyli i podtrzymywali nie tylko ideologiczni fanatycy i bezpośredni sprawcy terroru, lecz także zwyczajni Niemcy: urzędnicy i pracownicy instytucji okupacyjnych, którzy nauczyli się traktować przemoc, nierówność i własne uprzywilejowanie jako normalne warunki swojego codziennego życia.

Pozyskane źródło ma kluczowe znaczenie dla badań nad Generalnym Gubernatorstwem jako przestrzenią kolonialną. Szczególnie interesujące jest zderzenie głęboko zakorzenionego przekonania autora o niemieckiej wyższości cywilizacyjnej z rzeczywistymi praktykami okupantów, opartymi, czego dowodzą wspomnienia, na ich najniższych i najbardziej prymitywnych instynktach: chciwości, zachłanności, oportunizmie, potrzebie dominacji, pogardzie wobec słabszych, brutalności i zobojętnieniu na cudze cierpienie. W tym sensie źródło pozwala uchwycić coś, co w dokumentach instytucjonalnych jest znacznie trudniejsze do zobaczenia: codzienny wymiar okupacyjnego panowania oraz psychologiczne mechanizmy, które pozwalały jego uczestnikom funkcjonować w świecie przemocy, grabieży i masowej zbrodni, nie postrzegając samych siebie jako sprawców.

Zdjęcie z zasobów Narodowego Archiwum Cyfrowego (NAC) 3/2/0/-/4714, opis: Gubernator Hans Frank na granicy Generalnego Gubernatorstwa.