Do redakcji tygodnika „Zorza” | Listy rodzin katyńskich online w Archiwum Instytutu Pileckiego - Instytut Pileckiego

10.04.2026 (PT)

Do redakcji tygodnika „Zorza” | Listy rodzin katyńskich online w Archiwum Instytutu Pileckiego

Z okazji 86. rocznicy Zbrodni Katyńskiej polecamy Państwa uwadze zbiór listów napisanych przez rodziny ofiar mordu katyńskiego na przełomie lat 80. i 90., które stanowiły odpowiedź na apel opublikowany w Rodzinnym Tygodniku Katolików „Zorza”, wzywający do pomocy w sporządzeniu wykazu zamordowanych. 112 z tych listów jest dostępnych online, w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego Zapisy Terroru.


Skalmierz, 26 kwietnia 1989 r.

Do: Tygodnika „Zorza”, Warszawa
Lista zaginionych

Dowiedziawszy się z prasy – „Słowa Powszechnego” i „Zorzy” – [o uzupełnianiu listy zaginionych], chciałbym dołożyć kilka słów o swym bracie Franciszku Szczupaku. Napisał jeden list z obozu z Ostaszkowa. Adres był napisany po rosyjsku.

Щупак Франц Игнатьевич
Город Осташков
Калининская обл.
Почтовый ящик № 37 CCCP

Nadmieniam, że napisałem kilka listów i poszukiwałem przez PCK [w] Warszawie, wszystko bez skutku. Kartoteka w PCK [w] Warszawie na Mokotowskiej jest założona na brata, Franciszka Szczupaka.

W liście brat nadmienił, że jest [tam] także Wiśniewski ze Stawu, także policjant, pochodził z Pomorza. Powiadomiłem jego rodzinę, [która] nie otrzymała od niego listu.

Nadmieniam, że policja z Leszna nie wróciła i, jak mi było wiadome, [policjanci ci] byli w wojskowych mundurach.

Listów od swego ojca, Jankowiaka z Leszna, i męża, Policzkiewicza z Garzyna pod Lesznem, nie otrzymała pani Władysława Policzkiewicz, zam. w Lesznie, z którą korespondowałem w czasie wojny i po wojnie.

To jest mi wiadome, chciałbym się [tym] z wami podzielić.

W. Szczupak

[PS.] Chciałbym się także dowiedzieć, czy jest możliwość odwiedzenia grobu [brata] i gdzie się można o to starać, bo w telewizji mówiono, [że] rodziny odwiedzają Katyń.

Osoba zaginiona w ZSRR:

1. Franciszek Szczupak, syn Ignacego i Marianny z d. Szafirowicz, ur. 3 września 1911 r. [w] Skalmierzu, pow. Kalisz, ostatnie miejsce zamieszkania: Leszno Wielkopolskie, woj. poznańskie, obóz internowania: Ostaszków.
4. Posterunek Policji Państwowej [w] Lesznie, kapral.
5. Prawdopodobnie pod Baranowiczami.
6. Nadszedł jeden list z datą 27 listopada 1939 r. z obozu Ostaszków.


112 listów dostępnych online w cyfrowym archiwum Instytutu Pileckiego 

List Pana W. Szczupaka jest jednym z wielu skierowanych do redakcji  Rodzinnego Tygodnika „Zorza” na przełomie lat 80. i 90., w odpowiedzi na apel o pomoc w sporządzeniu listy osób zamordowanych w Katyniu.

Instytut Pileckiego, dzięki uprzejmości Muzeum Katyńskiego, udostępnia w internetowej bazie świadectw „Zapisy Terroru” 112 takich listów (link). Znajdują się tam skany oryginalnych listów oraz ich transkrypcje na polski i tłumaczenia na angielski. Dodatkowo baza jest wyposażona w wyszukiwarkę pełnotekstową, co umożliwia odnalezienie dokumentów poprzez wskazaną treść (np. nazwiska, ulice, nazwy własne). 

Fragment jednego z listów, źródło: zapisyterroru.pl

Historię zbioru listów do redakcji tygodnika „Zorza” przybliża artykuł dr. Bartłomieja Bydonia, dostępny w całości w bazie Zapisy Terroru. Poniżej publikujemy jego fragment. 


„Rodzinny Tygodnik Katolików a kwestia mordu katyńskiego"
Dr. Bartłomiej Bydoń
(fragment artykułu)

Zmagania o prawdę

Poszukiwaniu prawdy przez dziesięciolecia towarzyszyła nie tylko nieustająca chęć wyjaśnienia tego potwornego mordu, lecz także nadzieja na odkrycie wszystkich miejsc pochówku i ewentualna identyfikacja zwłok. Pamięć, którą po latach przywracały rodziny ofiar, wymagała odwagi osobistej, ponieważ przez cały okres funkcjonowania Polski Ludowej zbrodnia katyńska była nie tylko podważana, ale wręcz negowana. Zapoczątkowane przez Sowietów „kłamstwo katyńskie” stanowiło bowiem oficjalną wykładnię historii – rodziny ofiar nie miały szans na walkę z wszechwładnym NKWD, Urzędem Bezpieczeństwa, a następnie Służbą Bezpieczeństwa Polski Ludowej. Mimo szykan, zastraszania i prześladowania wśród potomków osób zamordowanych w Katyniu znaleźli się tacy, którzy wytrwale dążyli do ustalenia prawdy. Dzięki ich staraniom możemy dziś – przynajmniej częściowo – odtworzyć losy ofiar zbrodni w lesie katyńskim.

W zbiorach Muzeum Katyńskiego – Oddziału Martyrologicznego Muzeum Wojska Polskiego znajduje się część spuścizny po wybitnym badaczu dziejów Polski inż. Jędrzeju Tucholskim (1932–2012), który mimo że nie był zawodowym historykiem, pozostawił po sobie ważne publikacje, takie jak: Cichociemni 1941–1945: sylwetki spadochroniarzy, Spadochronowa opowieść, czyli o żołnierzach generała Sosabowskiego i cichociemnych czy też Cichociemni i spadochroniarze 1941–1956. Chociaż zainteresowania Jędrzeja Tucholskiego ogniskowały się wokół problematyki cichociemnych, jako potomek zamordowanego w Katyniu por. rez. doc. dr. hab. Tadeusza Tucholskiego (1898–1940) nie pozostawał bierny w ustalaniu faktów dotyczących zbrodni katyńskiej. W 1989 r. doszło w Polsce do przełomu w tej kwestii – komunistyczne władze, nie mogąc już dłużej podtrzymywać kłamstwa, podjęły działania, by kosztem jak najmniejszych strat i ustępstw politycznych upublicznić informację o Katyniu.

W tym kontekście działalność Jędrzeja Tucholskiego staje się niezwykle istotna. Pod koniec lat 80. XX w. miał on bowiem możliwość opublikowania na łamach Rodzinnego Tygodnika Katolików „Zorza” listy katyńskiej. Pracę nad jednym z największych dzieł swojego życia opisywał tak: „Przystępując zatem w zgoła odmiennych warunkach, niż przed laty, do kontynuacji w Polsce pracy zainicjowanej przez mjr. Moszyńskiego, należało poddać jego wykaz skrupulatnej weryfikacji, dążąc przy tym do jak najpełniejszego skompletowania informacji o figurujących w nim ofiarach. Przede wszystkim jednak skoncentrować wysiłki na ustaleniu niezidentyfikowanych nazwisk. […] Ustalono następujący tryb postępowania. Po pierwsze – przystąpić do druku listy katyńskiej w prasie, odcinkami. Wybór padł na Rodzinny Tygodnik Katolików „Zorzę”. Po drugie – równolegle z rozpoczęciem druku listy wystosować do rodzin katyńskich apel o nadsyłanie uzupełnień o swoich bliskich, a następnie systematycznie apel ten ponawiać. Z pomocą pospieszyło Polskie Radio w programach I i III, Telewizja oraz około 40 gazet: dzienników i tygodników, nie wyłączając prasy polonijnej w USA, W. Brytanii i Kanadzie. Jedynie parę tytułów krajowych okazało niebywałą obojętność w tej tak istotnej sprawie. Po trzecie – opracować ankietę, by ułatwić zadanie przyszłym respondentom i uzyskać jednolite odpowiedzi. Ankieta została rozpowszechniona przy apelu”.

Apel do społeczeństwa

Przedsięwzięcie zapoczątkowane przez Jędrzeja Tucholskiego było przyczynkiem do znacznie szerszej i poważniejszej akcji, która przemieniła się w ogólnopolską zbiórkę informacji o ofiarach zbrodni sowieckich. Apel o uzupełnienie biogramów oraz przekazywanie materiałów, z którym Jędrzej Tucholski zwracał się do rodzin pomordowanych, przyniósł nadspodziewany efekt. Redakcja „Zorzy” otrzymywała tysiące listów. Oprócz tych odnoszących się do bezpośrednich ofiar szeroko pojmowanych zbrodni sowieckich, część korespondencji stanowiła zapis wspomnień i relacji, co zapoczątkowało proces tworzenia ich archiwum. Ze względu na potrzebę systematycznego porządkowania i jednoczesnego segregowania napływających danych Jędrzej Tucholski zawarł w ankiecie następujące pytania:

  1. Dane osobowe (nazwisko, imię, data i miejsce urodzenia).
  2. Dane wojskowe (stopień wojskowy, rodzaj broni, rezerwista czy zawodowy, gdzie zmobilizowany – jednostka, jakie stanowisko wojskowe, przebieg kampanii wrześniowej, kiedy wzięty do niewoli lub aresztowany, z którego obozu przychodziły listy).
  3. Czy był na liście niemieckiej/w gazetach wydawanych przez Niemców?
  4. Kiedy przyszła ostatnia kartka/list?
  5. Dane cywilne (wykształcenie, zawód, gdzie pracował, miejsce zamieszkania).
  6. Nazwisko, imię, adres, telefon osoby zgłaszającej.

Korespondencja, która napłynęła do redakcji „Zorzy” w odpowiedzi na apel, przerosła najśmielsze oczekiwania. Obejmowała wypełnione ankiety, wspomnienia o najbliższych, kopie dokumentów (listów, kartek pocztowych i zdjęć) oraz prośby o informację na temat poszukiwanych. Od 29 stycznia do listopada 1989 r. do redakcji „Zorzy” oraz wspierającego akcję „Expresu Wieczornego” wpłynęło kilka tysięcy odpowiedzi na ankietę. Równocześnie nadchodziły listy nawiązujące do wcześniejszej korespondencji, sprostowania (np. dat urodzenia czy nazwisk), dosyłane też były dodatkowe dokumenty.

Na apel Jędrzeja Tucholskiego zareagowały zarówno rodziny zamordowanych, jak też osoby trzecie prowadzące własne badania i poszukiwania. Jak wspominał Jędrzej Tucholski: „Odpowiedziały również instytucje, środowiska zawodowe, kombatanckie i «Rodzin Katyńskich», które również gromadziły materiały dotyczące pomordowanych byłych pracowników, kolegów, towarzyszy broni czy bliskich. Znaczna część wyższych uczelni nadesłała wykazy swoich wychowanków oraz kadry naukowej”.

15 listopada 1989 r. postanowiono zakończyć zbieranie odpowiedzi na ankietę i zgromadzony materiał przekazać do druku w postaci książki Mord w Katyniu. Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. Lista ofiar. Decyzja ta nie wstrzymała jednak strumienia płynącej do redakcji „Zorzy” korespondencji, której część zaczęła dotyczyć nie tylko bezpośrednio ankiety, lecz także możliwości uzyskania zapowiadanej publikacji, która ukazała się w 1991 r.

Na podstawie zebranych materiałów, m.in. dzięki akcji redakcji „Zorzy”, we wspomnianym wydawnictwie udało się zidentyfikować ponad 13,5 tys. nazwisk osób rozstrzelanych w Katyniu. Mimo potknięć, wynikających z różnego zapisu nazwisk, dat czy imion, benedyktyńska praca zespołu Jędrzeja Tucholskiego pokazała światu nie tylko postęp w dziedzinie badań nad zbrodniami sowieckimi dokonanymi na obywatelach Rzeczypospolitej –przede wszystkim po raz pierwszy w Polsce przedstawiono listy wywozowe zawierające nazwiska osób, których rodziny kontaktowały się z redakcją „Zorzy”.

Jędrzej Tucholski był współzałożycielem powołanego w 1989 r. Komitetu Historycznego Badania Zbrodni Katyńskiej (przekształconego rok później w Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej). Był uczestnikiem ekshumacji prowadzonych w Charkowie i Miednoje (1991) oraz Katyniu (1994). Działał w Komitecie Organizacyjnym Federacji Rodzin Katyńskich, Stowarzyszeniu Rodzina Katyńska w Warszawie oraz Zarządzie Polskiej Fundacji Katyńskiej.

Bibliografia

Tarczyński Marek, Tucholski Jędrzej, Z metodyki i organizacji badań nad wykazami imiennymi i życiorysami katyńczyków, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1989, nr 2.

Tucholski Jędrzej, Mord w Katyniu. Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. Lista ofiar, Warszawa 1991.

Tucholski Jędrzej, Z problematyki badań nad katyńską listą strat, „Zeszyty Katyńskie” 1990, nr 1: Katyń – problemy i zagadki.

Dr Bartłomiej Bydoń – historyk Muzeum Katyńskiego – Oddziału Martyrologicznego Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Jego zainteresowania badawcze dotyczą dziejów oręża polskiego, totalitaryzmów europejskich oraz techniki wojskowej. Opublikował m.in. Wojsko Polskie w Afganistanie. Doświadczania i perspektywy (red.), U boku dowódcy AK. Wspomnienia generałowej Komorowskiej (red.).

Cały artykuł B. Bydonia pod linkiem - kliknij. 

Fotografia na górze strony: skan listu Pani Haliny Piekarskiej (cały dokument w bazie "Zapisy Terroru" pod linkiem tutaj).

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.