Nagroda Pileckiego - Instytut Pileckiego

IDEA

Witold Pilecki jako patron nagrody literackiej – to myśl daleka od oczywistości. A jednak Rotmistrz był nie tylko żołnierzem, konspiratorem, bohaterem, człowiekiem czynu. Jego słynne raporty z Auschwitz-Birkenau dostarczają informacji o sytuacji w obozie, a zarazem – pisane żywym językiem – zawierają jej dogłębną analizę i proponują szerszą humanistyczną refleksję. Zdają relację z konkretnych wydarzeń – zbrodni, których podczas II wojny światowej dokonali Niemcy w okupowanej Polsce. Są jednocześnie świadectwem całej epoki.

Przyznając Międzynarodową Nagrodę im. Witolda Pileckiego, podkreślamy rolę uniwersalnego przesłania, które płynie z doświadczenia dwóch totalitaryzmów w XX wieku. Stawiamy na twórczość pisarską, która podtrzymuje wiarę w fundamentalne wartości: godność człowieka, dążenie do prawdy, gotowość do poświęceń, solidarność z prześladowanymi. Honorujemy oryginalne osiągnięcia naukowe, doceniamy także sztukę reportażu w najlepszym wydaniu. Interesują nas książki, za sprawą których pogłębiona refleksja trafia do szerokiego kręgu czytelników.

Nagroda ma charakter międzynarodowy. W poprzednich latach we wszystkich kategoriach były nagradzane książki, które ukazały się w językach polskim lub angielskim, od tego roku zachęcamy również do nadsyłania publikacji wydanych w językach niemieckim i francuskim – to absolutna nowość i unikatowa cecha Nagrody Pileckiego!

PARTNER

Partnerem nagrody jest Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. 

PIĄTA EDYCJA NAGRODY PILECKIEGO (2025)

KATEGORIE

a) Naukowa książka historyczna – najlepsza monografia lub synteza na temat doświadczenia krajów Europy Środkowo-Wschodniej konfrontacji z totalitaryzmem w XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem Polski. Przy ocenie zgłoszonych książek w tej kategorii w sposób szczególny doceniane będą dobra dokumentacja, oryginalne interpretacje oraz atrakcyjny przekaz. Pozycje zgłaszane w tej kategorii powinny być wydane w roku poprzedzającym edycję Konkursu w języku polskim, angielskim, niemieckim lub francuskim oraz opatrzone aparatem naukowym. Dopuszcza się zgłoszenia książek, których przekłady na polski, angielski, niemiecki lub francuski ukazały się w ciągu dwóch lat kalendarzowych poprzedzających edycję, o ile pierwsze wydanie w języku oryginalnym ukazało się nie wcześniej niż w 2018 roku. Nie będą brane pod uwagę zgłoszenia publikacji zbiorowych, które ukazały się w formie tomów pod redakcją. W przypadku innych książek wieloautorskich dopuszczalne jest zgłoszenie tytułu mającego maksymalnie dwóch współautorów.

b) Reportaż historyczny – książka, która oferuje czytelnikowi wciągającą opowieść o doświadczeniu krajów Europy Środkowo-Wschodniej konfrontacji z totalitaryzmem w XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem Polski. Oprócz klasycznych reportaży historycznych w tej kategorii mogą zostać zgłoszone biografie oraz wspomnienia i relacje świadków historii. Przy ocenie książek w tej kategorii w sposób szczególny doceniane będą szacunek do źródeł, dobra kompozycja i narracyjna wiarygodność. W przypadku innych książek wieloautorskich dopuszczalne jest zgłoszenie tytułu mającego maksymalnie dwóch współautorów. Pozycje zgłaszane w tej kategorii powinny być wydane w roku poprzedzającym edycję Konkursu w języku polskim, angielskim, niemieckim lub francuskim. Dopuszcza się zgłoszenia książek, których przekłady na polski, angielski, niemiecki lub francuski ukazały się w ciągu dwóch lat kalendarzowych poprzedzających edycję, o ile pierwsze wydanie w języku oryginalnym ukazało się nie wcześniej niż w 2018 roku.

c) Nagroda specjalna – książka, która niesie świadectwo zbrodniczych działań systemów totalitarnych i autorytarnych we współczesnym świecie, jest opowieścią o dramatycznym losie ludności dotkniętej wojnami i konfliktami zbrojnymi (reportaż wojenny), piętnuje przypadki intencjonalnego i uporczywego łamania praw człowieka. Wydarzenia ostatnich lat, zwłaszcza u naszego wschodniego sąsiada, w Ukrainie, uświadamiają nam, że mimo wysiłków wielu osób i organizacji, włożonych po II wojnie światowej w kształtowanie świadomości obywatelskiej i prawa międzynarodowego, zbrodnie na ludności cywilnej, łamanie międzynarodowego prawa karnego oraz zwyczajów wojennych nie należą do przeszłości. Agresja rosyjska w 2014 i rozpoczęcie pełnoskalowej wojny w 2022 roku są dowodem na to, że misja Witolda Pileckiego polegająca na dokumentowaniu zła jest nadal aktualna, a pisanie o tym i piętnowanie sprawców w przestrzeni publicznej jest konieczne. Przy ocenie książek w tej kategorii w sposób szczególny doceniani będą autorzy, którzy mają wrażliwość na krzywdy drugiego człowieka oraz odwagę pisania o nich, są przy tym rzetelni, wiarygodni i starają się oddawać głos ofiarom. W przypadku książek wieloautorskich dopuszczalne jest zgłoszenie tytułu mającego maksymalnie dwóch współautorów. Pozycje zgłaszane w tej kategorii powinny być wydane w roku poprzedzającym edycję Konkursu w języku polskim, angielskim, niemieckim lub francuskim. Dopuszcza się zgłoszenia książek, których przekłady na polski, angielski, niemiecki lub francuski ukazały się w ciągu dwóch lat kalendarzowych poprzedzających edycję, o ile pierwsze wydanie w języku oryginalnym ukazało się nie wcześniej niż w 2018 roku.

Przyznanie nagrody specjalnej w tej edycji jest możliwe dzięki wsparciu finansowemu prywatnego fundatora.

KAPITUŁA NAGRODY

Dr Piotr Cywiński – dyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, partnera Konkursu o Międzynarodową Nagrodę im. Witolda Pileckiego. Historyk, doktor nauk humanistycznych, działacz społeczny, współtwórca i prezes Fundacji Auschwitz-Birkenau. Uczestnik dialogu polsko-żydowskiego i chrześcijańsko-żydowskiego. Współtwórca i przewodniczący Rady Instytutu Auschwitz-Birkenau, główny ekspert Centrum Badań nad Ekonomiką Miejsc Pamięci na Uniwersytecie SWPS, współtwórca i prezes Towarzystwa Zarządzania Miejscami Pamięci. W latach 2010–2016 członek Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2012–2017 członek Rady Powierniczej Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, 2017–2021 przewodniczący Rady Programowej Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie, przewodniczący Rady Muzeum Miejsce Pamięci KL Płaszów, członek Rady Muzeum przy Muzeum – Dom Rodziny Pileckich. Autor wielu publikacji, m.in. Epitafium… i inne spisane niepokoje (2012); Zagłada w pamięci więźniów Sonderkommando (2015); Marsz śmierci w pamięci ewakuowanych więźniów Auschwitz (2016); Rampa w pamięci Żydów deportowanych do Auschwitz (2016); Auschwitz. Monografia Człowieka (2021).

Prof. Padraic Kenney – amerykański historyk, badacz najnowszych dziejów Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polski. Profesor oraz prodziekan ds. nauk społecznych i historycznych oraz studiów podyplomowych na Wydziale Sztuk i Nauk Uniwersytetu Indiany. W latach 2018–2020 pełnił funkcję dyrektora Collins Living-Learning Center. Wcześniej profesor historii na Uniwersytecie Kolorado w Boulder. Prezes Stowarzyszenia Studiów Słowiańskich, Wschodnioeuropejskich i Eurazjatyckich (ASEEES). Częsty współpracownik polskiego tygodnika „Kultura Liberalna”. Jego eseje ukazywały się w „The New York Times”, „The Boston Globe” i „The Denver Post”. Autor wielu publikacji, m.in. Rebuilding Poland: Workers and Communists, 1945–1950 (1997); A Carnival of Revolution: Central Europe, 1989 (2002); Transnational Moments of Change: Europe 1945, 1968, 1989 (2004); The Burdens of Freedom: Eastern Europe Since 1989 (2006); Dance in Chains: Political Imprisonment in the Modern World (2017).

Krzysztof Kosior – przedstawiciel rodziny patrona Nagrody: prawnuk Witolda Pileckiego. Uczestnik licznych akcji społecznych oraz edukacyjnych, w szczególności skierowanych do młodzieży.

Dr hab. Damian Markowski – pełnomocnik dyrektora Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego ds. naukowych, przedstawiciel organizatora Konkursu o Międzynarodową Nagrodę im. Witolda Pileckiego. Historyk i sowietolog. Doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii na Wydziale Historycznym UW, stopień doktora habilitowanego w dziedzinie nauk humanistycznych, dyscyplina historia, uzyskał w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Pracował m.in. w Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, MKiDN, IPN. Od 2022 r. pracownik Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego. W latach 2014–2017 kierownik merytoryczny projektu poszukiwania mogił żołnierzy polskich poległych w 1939 r. pod Lwowem o nazwie „Strażnicy Narodowej Pamięci”. W kręgu jego zainteresowań badawczych znajdują się takie zagadnienia jak historia dawnych ziem wschodnich II Rzeczypospolitej, ze szczególnym uwzględnieniem pierwszej połowy XX w. i zagadnień natury politycznej i gospodarczej, historia Rosji i ZSRS, proces sowietyzacji Europy Wschodniej podczas rządów Josifa Stalina, polityka pamięci państw europejskich oraz stosunki polsko-ukraińskie. Jest autorem wielu publikacji naukowych i popularnonaukowych, wydawanych także w języku niemieckim i angielskim, m.in. W cieniu Wołynia. „Antypolska akcja” OUN i UPA w Galicji Wschodniej 1943–1945 (2023), Zwei Aufstände. Die Schlacht um Lemberg 1918 (2021) i Lwów or L’viv? Two Uprisings in 1918 (2021). Od 2024 r. pracuje w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego.

Aneta Prymaka-Oniszk – dziennikarka i publicystka, pisała dla „Gazety Wyborczej”, „Polityki”, „National Geographic”, a także kwartalnika „Karta”. Autorka licznych publikacji, m.in. Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy (2016); Wędrująca księga (2023); Kamienie musiały polecieć. Wymazywana przeszłość Podlasia (2024). Jej książki koncentrują się wokół problematyki pamięci, tożsamości i pogranicza. Za swoje pisarstwo była wielokrotnie doceniana: otrzymała Nagrodę Literacką Prezydenta Miasta Białegostoku im. Wiesława Kazaneckiego, Warszawską Premierę Literacką i Nagrodę Czytelników Grand Press Reporterska Książka Roku, nominowana do Nagrody Literackiej m.st. Warszawy oraz Nagród Historycznych Polityki i dwukrotnie do Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego za reportaż literacki.

Prof. Pierre-Frédéric Weber – historyk, doktor germanistyki (New Sorbonne University Paris III), doktor habilitowany nauk humanistycznych w zakresie historii. W latach 2007–2017 profesor wizytujący, a następnie adiunkt na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Szczecińskiego, obecnie profesor nadzwyczajny, a od 2021 r. zastępca dyrektora Instytutu Historii Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Szczecińskiego. Członek Rady Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego oraz Grupy Kopernika, skupiającej ekspertów niemiecko-polskich. Jego zainteresowania badawcze obejmują stosunki Niemiec z krajami Europy Środkowej po 1945 r., stosunki polsko-francuskie, stosunki francusko-niemiecko-polskie od 1945 do 1989/1990 r. i współcześnie; procesy normalizacyjne Wschód–Zachód, emocje w stosunkach międzynarodowych, stosunki międzynarodowe w regionie Morza Bałtyckiego. Autor licznych publikacji, m.in.: Trójkąt RFA-RDA-Pologne (1961–1975). Guerre froide et normalization des rapports germano-polonais (2007); Timor Teutonorum. Angst vor Deutschland seit 1945: eine europäische Emotion im Wandel (2015); Strach graniczny w regionie Morza Bałtyckiego od 1918 r. (2025).

Dr Kazimierz Wóycicki – publicysta, historyk, politolog i filozof. Pracował w miesięczniku „Więź” (1974–1980), był współpracownikiem i autorem wydawnictw tzw. drugiego obiegu, internowany w stanie wojennym. Dziennikarz BBC w latach 1986–1987, redaktor naczelny dziennika „Życie Warszawy” w latach 1990–1993. Był dyrektorem Instytutu Polskiego w Düsseldorfie (1996–1999) i Instytutu Polskiego w Lipsku (2000–2004), dyrektorem oddziału szczecińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (2004–2008), doradcą ministra w Urzędzie ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych Janusza Krupskiego (2008–2011), szefem zespołu doradców społecznych przy Sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych (2009–2011). Wykładowca uniwersytecki, obecnie w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego. Przewodniczący Stowarzyszenia Przyjaciół Muzeum Historii Polski. Członek polskiego PEN-Clubu. Dyrektor Akademii Europejskiej Fundacji „Krzyżowa”.

ZWYCIĘZCY

Autorzy najlepszych książek nagrodzeni w dwóch pierwszych kategoriach otrzymają nagrodę w wysokości 46 850 zł brutto, a w trzeciej kategorii 45 000 zł brutto, oraz okolicznościową statuetkę. W każdej z trzech kategorii przewidywane jest także wyróżnienie z nagrodą w wysokości 5000 zł brutto. Nagrody zostaną wręczone podczas uroczystej gali pod koniec 2025 roku. 

W poprzedniej edycji konkursu Nagrodę Pileckiego otrzymali Grzegorz Hryciuk, Kalina Błażejowska i Christopher Miller.

Laureaci.

Gala Nagrody Pileckiego 2025
Gala Nagrody Pileckiego 2024.
Gala Nagrody Pileckiego 2023.
Gala Nagrody Pileckiego 2022.
Gala Nagrody Pileckiego 2021.

Do pobrania