„Pamiętam (…) To było coś niezwykłego. Nad bramami wisiały biało-czerwone flagi" - Instytut Pileckiego

01.08.2024 (CZW)

„Pamiętam (…) To było coś niezwykłego. Nad bramami wisiały biało-czerwone flagi"

Powstanie Warszawskie - dla Polaków symbol wytrwałości i męstwa w walce o niepodległość.

W sierpniu i wrześniu 1944 r. Warszawa była polem – bezprecedensowej w dziejach II wojny światowej – bitwy między siłami polskiego podziemia a niemiecką machiną wojenną. 63 dni powstańczej walki, w tym bój na Woli i Starym Mieście w sierpniu oraz na Czerniakowie i Mokotowie we wrześniu, przeszły do legendy polskiego oręża.

Powstanie Warszawskie to największa operacja militarna Armii Krajowej i największa bitwa stoczona podczas II wojny światowej przez organizację podziemną z wojskami okupacyjnymi.

Zdjęcie ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego

Aleksander Wiechowski (ur. 1934 w Warszawie) mieszkał z rodziną w kamienicy przy Chmielnej 26. Powstanie Warszawskie spędził na Śródmieściu, m.in. roznosząc prasę powstańczą po okolicznych ulicach i barykadach. Opowiada o życiu codziennym powstańczej Warszawy z perspektywy 10-latka, bombardowaniach, opiece nad rannym żołnierzem niemieckim, powstańcach wychodzących z kanałów oraz o opuszczeniu miasta po kapitulacji.

Wybiegliśmy z domu na ulicę. I był ten cudowny moment. To było coś niezwykłego. Nad bramami wisiały biało-czerwone flagi – wspomina pierwsze dni Powstania Warszawskiego w relacji nagranej dla kanału „Świadkowie Epoki” Instytutu Pileckiego.

Ginęliśmy. Ginęli tacy wspaniali ludzie, odważni, mądrzy – opowiada Halina Jędrzejewska (ur. 1926 w Warszawie), ps. „Sławka”. Sanitariuszka w Zgrupowaniu Radosław. Opowiada historię znajomego chłopaka, sympatii swojej koleżanki, który w okupowanej Warszawie nagle zniknął pod pozorem handlu mięsem. Jej ojciec zdziwił się, że taki porządny chłopak, zamiast działać w konspiracji, zajmuje się kupnem i sprzedażą. W dniu wybuchu powstania Halina Jędrzejewska spotkała go jednak w oddziale powstańczym i dowiedziała się, że pod przykrywką handlu mięsem działał już dłuższy czas w podziemiu. Następnie Halina Jędrzejewska wspomina walki na Stawkach, m.in. jak zmusiła dwóch cywilów do transportu rannego kolegi. Udało się go zanieść do szpitala polowego, jednak wkrótce zmarł, a Halina Jędrzejewska była ostatnią rozmawiającą z nim osobą.


Powstanie Warszawskie w archiwach Instytutu Pileckiego

Świadectwa Pana Aleksandra Wiechowskiego i Pani Haliny Jędrzejewskiej są częścią cyfrowych zbiorów archiwalnych Instytutu Pileckieo.

Więcej relacji świadków Powstania znaleść można w archiwum historii mówionej Instytutu pt. „Świadkowie Epoki”. Ale nie tyko tam!

W stworzonej przez Instytut internetowej bazie „Zapisy Terroru”, która stanowi jeden z największych zbiorów świadectw ludności cywilnej okupowanej Europy, znajdą Państwo ponad tysiąc pisemnych relacji mieszkańców stolicy, którzy byli świadkami tamtych wydarzeń.

Dokumenty i relacje dotyczące Powstania Warszawskiego można też obejrzeć w Archiwum Pileckiego. Archiwum gromadzi i udostępnia archiwalia w wersji cyfrowej z całego świata (m. in. z Wielkiej Brytanii, USA, Australii, czy Szwajcarii. Tylko z niemieckich archiwów pozyskano 5 mln skanów). Archiwum Pileckiego jest jednym z czterech miejsc na świecie, które udostępnia dokumenty ONZ odsłaniające kulisy powstawania komisji ds. zbrodni niemieckich (United Nations War Crimes Commission – UNWCC), która stworzyła podstawy do procesów norymberskich. Jest to wyjątkowy zbiór składający się z blisko pół miliona stron dokumentów. Są to akty oskarżenia przeciwko zbrodniarzom wojennym lub osobom podejrzewanym o przestępstwa przeciwko prawom narodów (w tym na temat von dem Bacha-Zelewskiego), a także relacje świadków, protokoły, sprawozdania i różnego rodzaju materiały pomocnicze.

Baza ZapisyTerroru.pl

Archiwum historii mówionej „Świadkowie Epoki”

Archiwum Instytutu Pileckiego

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.