Oświadczenie | Instytut Pileckiego w Nowym Jorku - Instytut Pileckiego
10.07.2026 (PT)
Oświadczenie | Instytut Pileckiego w Nowym Jorku
W związku z pojawiającymi się w przestrzeni publicznej informacjami dotyczącymi działalności oddziału Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku, przedstawiamy fakty i okoliczności wymagające wyjaśnienia.
Instytut Pileckiego uzyskał możliwość utworzenia oddziału w Stanach Zjednoczonych na podstawie nowelizacji ustawy o Instytucie Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, przyjętej przez Sejm RP 8 lipca 2021 r. (389 głosów za, 38 przeciw, 12 wstrzymujących się). W trakcie prac parlamentarnych podkreślano znaczenie stworzenia w Stanach Zjednoczonych instytucji zajmującej się promocją polskiej historii, działalnością naukową i edukacyjną — obszaru, w którym, jak wskazywano podczas debaty sejmowej, Polska dysponowała wówczas najsłabszym potencjałem polityki historycznej. Rozwiązanie to uzyskało szerokie, ponadpartyjne poparcie.
Na tej podstawie rozpoczęto organizację oddziału Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku.
Pojawiające się informacje dotyczące funkcjonowania oddziału w formule spółki prawa amerykańskiego nie powinny budzić kontrowersji. Nie jest to odrębna instytucja ani samodzielny podmiot realizujący własne cele. Jest to wyłącznie rozwiązanie organizacyjno-prawne wymagane przez amerykański system prawny, umożliwiające prowadzenie działalności przez zagraniczne instytucje publiczne.
W takiej formule funkcjonują liczne europejskie instytucje działające w Stanach Zjednoczonych, m.in. Niemiecki Instytut Historyczny oraz Goethe-Institut. Analogiczne rozwiązanie zastosowano również w przypadku Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, którego filia w Stanach Zjednoczonych powstała na tym samym szkielecie prawnym. Z tego względu spółki prawa amerykańskiego nie należy utożsamiać z odrębnym bytem organizacyjnym – jest ona jedynie instrumentem prawnym służącym realizacji ustawowych zadań Instytutu Pileckiego.
5 listopada 2024 r. funkcję dyrektora Instytutu Pileckiego objął prof. Krzysztof Ruchniewicz, rozpoczynając pięcioletnią kadencję. 29 sierpnia 2025 r. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Marta Cienkowska podjęła decyzję o jego odwołaniu, wskazując na błędy zarządcze oraz wadliwe zamierzenia programowe. Od 2 września 2025 r. obowiązki dyrektora Instytutu Pileckiego powierzono Karolowi Madajowi.
To właśnie w czasie prowadzonego przez nowe kierownictwo procesu porządkowania działalności Instytutu ujawniono szereg problemów dotyczących funkcjonowania oddziału w Nowym Jorku.
Należy podkreślić, że opisywane obecnie w mediach nieprawidłowości dotyczą okresu zarządzania Instytutem przez poprzednie kierownictwo — a więc czasu sprzed objęcia obowiązków przez Karola Madaja.
Umowa najmu ponad 3 tys. m² powierzchni pod nową siedzibę oddziału przy 92 Greenwich Street na Manhattanie została podpisana 4 listopada 2023 r. przez ówczesnego zastępcę dyrektora Instytutu, dr. Wojciecha Kozłowskiego, a zaakceptowana przez stronę amerykańską 6 grudnia 2023 r. Osiemnastomiesięczny termin na zakończenie remontu i rozpoczęcie działalności w nowej siedzibie zaczął biec 8 stycznia 2024 r., co wyznaczało datę graniczną na 8 lipca 2025 r. Warunki te były znane zarówno kierownictwu Instytutu, jak i Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
W grudniu 2024 r. — a więc miesiąc po objęciu funkcji przez prof. Ruchniewicza — zwrócono do budżetu państwa dotację w wysokości blisko 16 mln zł przeznaczoną na remont siedziby oddziału w Nowym Jorku. Środki zostały zwrócone, inwestycja została wstrzymana, a remont nie ruszył w terminie przewidzianym umową.
Dopiero w połowie 2025 r., kiedy zaczęły być naliczane konsekwencje finansowe wynikające z niewywiązania się z zapisów umowy, rozpoczęto działania zmierzające do rozwiązania powstałej sytuacji. Remont rozpoczęto w połowie sierpnia 2025 r., a zakończono w grudniu 2025 r. — o środki na jego dokończenie Instytut wystąpił dopiero pod koniec sierpnia 2025 r.
Skutkiem opóźnień było naliczenie kar umownych, które – zgodnie z obecnie posiadaną dokumentacją – wyniosły 608 tys. dolarów amerykańskich. Dodatkowo Instytut poniósł znaczące koszty obsługi prawnej, doradczej oraz negocjacyjnej związane z utrzymaniem funkcjonowania oddziału i zabezpieczeniem jego interesów.
Dopiero po objęciu obowiązków przez Karola Madaja możliwe było rozpoczęcie szczegółowej analizy dokumentacji oraz odtworzenie procesu podejmowanych wcześniej decyzji. W wyniku tych działań ujawniono szereg okoliczności, które stały się podstawą złożenia zawiadomienia do prokuratury.
Dotychczasowe ustalenia wskazują między innymi na: zobowiązania finansowe o wartości około 815 tys. dolarów podjęte bez pełnej dokumentacji i wymaganych zgód; poważne wątpliwości dotyczące sposobu zawarcia części porozumień regulujących rozliczenia z właścicielem nieruchomości; zobowiązania przekraczające 100 tys. dolarów podejmowane bez zachowania wymaganych procedur korporacyjnych; liczne braki dokumentacji obejmujące umowy z kontrahentami, artystami i partnerami, brak części faktur oraz dokumentów uzasadniających ponoszone wydatki; brak lub niestosowanie procedur dotyczących wydatkowania środków publicznych i rozliczania kosztów działalności.
Instytut prowadzi obecnie kompleksowy proces naprawczy obejmujący audyt, uporządkowanie dokumentacji, wdrożenie nowych procedur zarządczych oraz przygotowanie nowego programu działalności oddziału w Stanach Zjednoczonych.
Do współpracy został zaproszony Jack Fairweather, uznany autor i badacz historii, którego prace w znaczącym stopniu przyczyniły się do popularyzacji postaci rotmistrza Witolda Pileckiego na świecie. Jego doświadczenie będzie ważnym elementem budowy nowego programu działalności oddziału.
O wszystkich ustaleniach na bieżąco informowane jest Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Działania naprawcze prowadzone są we współpracy z resortem i będą konsekwentnie realizowane.
Proces porządkowania sytuacji Instytutu trwa od wielu miesięcy. Dopiero szczegółowa analiza dokumentacji pozwoliła ujawnić pełną skalę konsekwencji wcześniejszych decyzji. Zamrożenie działalności oddziału w Nowym Jorku nie było pozbawione kosztów. Przeciwnie – wygenerowało znaczące obciążenia finansowe, które ponieśli polscy podatnicy.
Dlatego uważamy, że opinia publiczna ma prawo znać rzeczywisty przebieg wydarzeń. Transparentność, odpowiedzialność za środki publiczne oraz odbudowa zaufania do instytucji państwa są podstawowymi elementami demokratycznego państwa.
Historia nie jest dodatkiem do polityki państwa ani wyłącznie działalnością kulturalną. Współcześnie stanowi jeden z najważniejszych instrumentów budowania pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Wzmacnianie polskiej polityki pamięci, działań z zakresu soft power i w tym właśnie kontekście działalność Instytutu Pileckiego mają znaczenie strategiczne.
Zobacz także
- Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Aktualności
Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.
- 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
Aktualności
86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.
- Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
Aktualności
Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.
- Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
Aktualności
Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).
- Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
Aktualności
Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.
- Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
Aktualności
Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.
- Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
Aktualności
Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.
- Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
Aktualności
Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.
- Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Aktualności
Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski.
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.
- Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
Aktualności
Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
W związku z powracającą w przestrzeni publicznej dyskusją na temat batalionu „Nachtigall”, dr hab. Tomasz Chinciński, profesor Instytutu Pileckiego, przypomina kluczowe fakty ustalone przez historyków.