Oświadczenie | Instytut Pileckiego w Nowym Jorku - Instytut Pileckiego

W związku z pojawiającymi się w przestrzeni publicznej informacjami dotyczącymi działalności oddziału Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku, przedstawiamy fakty i okoliczności wymagające wyjaśnienia.

Instytut Pileckiego uzyskał możliwość utworzenia oddziału w Stanach Zjednoczonych na podstawie nowelizacji ustawy o Instytucie Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, przyjętej przez Sejm RP 8 lipca 2021 r. (389 głosów za, 38 przeciw, 12 wstrzymujących się). W trakcie prac parlamentarnych podkreślano znaczenie stworzenia w Stanach Zjednoczonych instytucji zajmującej się promocją polskiej historii, działalnością naukową i edukacyjną — obszaru, w którym, jak wskazywano podczas debaty sejmowej, Polska dysponowała wówczas najsłabszym potencjałem polityki historycznej. Rozwiązanie to uzyskało szerokie, ponadpartyjne poparcie.

Na tej podstawie rozpoczęto organizację oddziału Instytutu Pileckiego w Nowym Jorku.

Pojawiające się informacje dotyczące funkcjonowania oddziału w formule spółki prawa amerykańskiego nie powinny budzić kontrowersji. Nie jest to odrębna instytucja ani samodzielny podmiot realizujący własne cele. Jest to wyłącznie rozwiązanie organizacyjno-prawne wymagane przez amerykański system prawny, umożliwiające prowadzenie działalności przez zagraniczne instytucje publiczne.

W takiej formule funkcjonują liczne europejskie instytucje działające w Stanach Zjednoczonych, m.in. Niemiecki Instytut Historyczny oraz Goethe-Institut. Analogiczne rozwiązanie zastosowano również w przypadku Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, którego filia w Stanach Zjednoczonych powstała na tym samym szkielecie prawnym. Z tego względu spółki prawa amerykańskiego nie należy utożsamiać z odrębnym bytem organizacyjnym – jest ona jedynie instrumentem prawnym służącym realizacji ustawowych zadań Instytutu Pileckiego.

5 listopada 2024 r. funkcję dyrektora Instytutu Pileckiego objął prof. Krzysztof Ruchniewicz, rozpoczynając pięcioletnią kadencję. 29 sierpnia 2025 r. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Marta Cienkowska podjęła decyzję o jego odwołaniu, wskazując na błędy zarządcze oraz wadliwe zamierzenia programowe. Od 2 września 2025 r. obowiązki dyrektora Instytutu Pileckiego powierzono Karolowi Madajowi.

To właśnie w czasie prowadzonego przez nowe kierownictwo procesu porządkowania działalności Instytutu ujawniono szereg problemów dotyczących funkcjonowania oddziału w Nowym Jorku.

Należy podkreślić, że opisywane obecnie w mediach nieprawidłowości dotyczą okresu zarządzania Instytutem przez poprzednie kierownictwo — a więc czasu sprzed objęcia obowiązków przez Karola Madaja.

Umowa najmu ponad 3 tys. m² powierzchni pod nową siedzibę oddziału przy 92 Greenwich Street na Manhattanie została podpisana 4 listopada 2023 r. przez ówczesnego zastępcę dyrektora Instytutu, dr. Wojciecha Kozłowskiego, a zaakceptowana przez stronę amerykańską 6 grudnia 2023 r. Osiemnastomiesięczny termin na zakończenie remontu i rozpoczęcie działalności w nowej siedzibie zaczął biec 8 stycznia 2024 r., co wyznaczało datę graniczną na 8 lipca 2025 r. Warunki te były znane zarówno kierownictwu Instytutu, jak i Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

W grudniu 2024 r. — a więc miesiąc po objęciu funkcji przez prof. Ruchniewicza — zwrócono do budżetu państwa dotację w wysokości blisko 16 mln zł przeznaczoną na remont siedziby oddziału w Nowym Jorku. Środki zostały zwrócone, inwestycja została wstrzymana, a remont nie ruszył w terminie przewidzianym umową.

Dopiero w połowie 2025 r., kiedy zaczęły być naliczane konsekwencje finansowe wynikające z niewywiązania się z zapisów umowy, rozpoczęto działania zmierzające do rozwiązania powstałej sytuacji. Remont rozpoczęto w połowie sierpnia 2025 r., a zakończono w grudniu 2025 r. — o środki na jego dokończenie Instytut wystąpił dopiero pod koniec sierpnia 2025 r.

Skutkiem opóźnień było naliczenie kar umownych, które – zgodnie z obecnie posiadaną dokumentacją – wyniosły 608 tys. dolarów amerykańskich. Dodatkowo Instytut poniósł znaczące koszty obsługi prawnej, doradczej oraz negocjacyjnej związane z utrzymaniem funkcjonowania oddziału i zabezpieczeniem jego interesów.

Dopiero po objęciu obowiązków przez Karola Madaja możliwe było rozpoczęcie szczegółowej analizy dokumentacji oraz odtworzenie procesu podejmowanych wcześniej decyzji. W wyniku tych działań ujawniono szereg okoliczności, które stały się podstawą złożenia zawiadomienia do prokuratury.

Dotychczasowe ustalenia wskazują między innymi na: zobowiązania finansowe o wartości około 815 tys. dolarów podjęte bez pełnej dokumentacji i wymaganych zgód; poważne wątpliwości dotyczące sposobu zawarcia części porozumień regulujących rozliczenia z właścicielem nieruchomości;    zobowiązania przekraczające 100 tys. dolarów podejmowane bez zachowania wymaganych procedur korporacyjnych; liczne braki dokumentacji obejmujące umowy z kontrahentami, artystami i partnerami, brak części faktur oraz dokumentów uzasadniających ponoszone wydatki; brak lub niestosowanie procedur dotyczących wydatkowania środków publicznych i rozliczania kosztów działalności.

Instytut prowadzi obecnie kompleksowy proces naprawczy obejmujący audyt, uporządkowanie dokumentacji, wdrożenie nowych procedur zarządczych oraz przygotowanie nowego programu działalności oddziału w Stanach Zjednoczonych.

Do współpracy został zaproszony Jack Fairweather, uznany autor i badacz historii, którego prace w znaczącym stopniu przyczyniły się do popularyzacji postaci rotmistrza Witolda Pileckiego na świecie. Jego doświadczenie będzie ważnym elementem budowy nowego programu działalności oddziału.

O wszystkich ustaleniach na bieżąco informowane jest Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Działania naprawcze prowadzone są we współpracy z resortem i będą konsekwentnie realizowane.

Proces porządkowania sytuacji Instytutu trwa od wielu miesięcy. Dopiero szczegółowa analiza dokumentacji pozwoliła ujawnić pełną skalę konsekwencji wcześniejszych decyzji. Zamrożenie działalności oddziału w Nowym Jorku nie było pozbawione kosztów. Przeciwnie – wygenerowało znaczące obciążenia finansowe, które ponieśli polscy podatnicy.

Dlatego uważamy, że opinia publiczna ma prawo znać rzeczywisty przebieg wydarzeń. Transparentność, odpowiedzialność za środki publiczne oraz odbudowa zaufania do instytucji państwa są podstawowymi elementami demokratycznego państwa.

Historia nie jest dodatkiem do polityki państwa ani wyłącznie działalnością kulturalną. Współcześnie stanowi jeden z najważniejszych instrumentów budowania pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Wzmacnianie polskiej polityki pamięci, działań z zakresu soft power i w tym właśnie kontekście działalność Instytutu Pileckiego mają znaczenie strategiczne.