"Niech mówią ci, którzy tam byli" | Augustów. Warszawa. Berlin | Spotkania ze świadkami historii połączone z pokazem filmów dokumentalnych o KL Auschwitz - Instytut Pileckiego

27 stycznia przypada 80. rocznica wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau, w którym od czerwca 1940 do stycznia 1945 zginęło około 1,1 miliona ludzi, z czego około 1 milion stanowili europejscy Żydzi.

Założony przez Niemców w maju 1940 roku na terytorium okupowanej Polski obóz KL Auschwitz początkowo, w związku z niemiecką polityką terroru, miał służyć jako miejsce przetrzymywania polskich więźniów politycznych. Z czasem KL Auschwitz przekształcił się w bardziej rozbudowany kompleks wielu obozów, pełniących różnorodne funkcje, stając się tym samym największym hitlerowskim ośrodkiem zagłady dla obywateli okupowanej przez Niemców Europy, głównie europejskich Żydów.

Pierwsze informacje na temat funkcjonowania obozu zostały przekazane przez Witolda Pileckiego w październiku 1940 roku. Pilecki wysłał informacje na temat warunków panujących w obozie korzystając z pośrednictwa więźnia Aleksandra Wielopolskiego wypuszczonego z obozu w październiku. Informacje od Wielopolskiego zostały przekazane Komendantowi Głównemu Związku Walki Zbrojnej generałowi Stefanowi Roweckiemu. Witold Pilecki znalazł się w Auschwitz po tym jak 19 września 1940 roku, w porozumieniu ze swoimi zwierzchnikami z polskiego podziemia, pozwolił Niemcom się aresztować, aby zebrać informacje o obozie i zorganizować w nim ruch oporu. Po ucieczce w kwietniu 1943 roku w napisanych przez siebie trzech raportach zawarł szczegółowe informacje o popełnianych tam przerażających zbrodniach.

– Auschwitz to nie tylko miejsce pamięci, ale także przestroga. To historia, która wciąż wymaga refleksji nad ludzką zdolnością do okrucieństwa oraz mechanizmami systemowego wykluczenia i dehumanizacji. To właśnie dzięki nieustannemu badaniu i reinterpretowaniu historii Auschwitz możliwe jest podtrzymanie pamięci o niej oraz – miejmy nadzieję – przeciwdziałanie podobnym tragediom w przyszłości. – mówi dr Agnieszka Witkowska-Krych z Instytutu Pileckiego. Obóz Auschwitz-Birkenau został wyzwolony 27 stycznia 1945 roku przez żołnierzy 60. Armii Pierwszego Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Data ta jest obchodzona jako Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. W styczniu 1945 roku Niemcy, zdając sobie sprawę z nadciągającej Armii Czerwonej, zaczęli likwidować obóz. Przeprowadzono wówczas tak zwane „marsze śmierci”, w których około 56 tysięcy więźniów zostało zmuszonych do ewakuacji w kierunku innych obozów na terenie III Rzeszy. Bardzo wiele osób zmarło wówczas z powodu zimna, głodu i wycieńczenia. W obozie pozostawiono około 7 tysięcy najbardziej osłabionych więźniów. Większość z nich była ciężko chora i w stanie krytycznego niedożywienia. Po wyzwoleniu ocalali więźniowie zostali otoczeni opieką przez Armię Czerwoną, Polski Czerwony Krzyż oraz miejscową ludność. W obozie utworzono prowizoryczny szpital, gdzie leczono najciężej chorych. Ci, którzy byli w stanie, po zakończeniu wojny wracali do swoich rodzinnych miejscowości. Niektórzy pozostali w Polsce, inni wyemigrowali, najczęściej do Izraela, Stanów Zjednoczonych czy innych krajów. W wielu przypadkach musieli zmierzyć się z traumą obozową, problemami zdrowotnymi i trudnymi warunkami życia powojennego. Wyzwolenie Auschwitz było zatem z jednej strony symbolicznym końcem jednego z najstraszniejszych rozdziałów w historii ludzkości, ale z drugiej dla wielu ocalonych stanowiło dopiero początek trudnej drogi do odzyskania godności, zdrowia i sensu życia. – dodaje badaczka.

27 stycznia obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu (ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2005 roku). Z tej okazji Instytut Pileckiego przygotował krótki film dokumentalny „Niech mówią ci, którzy tam byli – 80. rocznica wyzwolenia KL Auschwitz-Birkenau”, zrealizowany na podstawie materiałów z Archiwum Instytutu - a także cykl wydarzeń z udziałem ocalonych, świadków oraz badaczy.

24 stycznia - filia Instytutu Pileckiego w Augustowie

Spotkanie z Mirosławą Kamińską (95 l.), mieszkanką Augustowa (córką nauczyciela Huberta Kamińskiego, która była świadkiem zniszczenia synagogi w Augustowie i która pamięta augustowskie getto i osoby w nim przetrzymywane) oraz pokaz filmów: „Ku Zagładzie"  i „Nie wolno było płakać" (produkcje IP).

Godz. 11:00, kino Iskra, ul. 3 Maja 38, 16-300 Augustów, wstęp wolny

25 stycznia - oddział Instytutu Pileckiego w Berlinie

Pokaz filmu „ Świadkowie Epoki. Ku Zagładzie” oraz prezentacja projektu edukacyjnego VR „The Reich of Ashes” (Joanna Popińska)

Godz. 14:00, Pariser Platz 4a, Berlin, wstęp wolny

29 stycznia

Wykład „Fritz Bauer and the Cold War Battle to Remember Auschwitz” Jacka Fairweathera, brytyjskiego dziennikarza i korespondenta wojennego, autora książki “Ochotnik. Prawdziwa historia tajnej misji Witolda Pileckiego (wyd. Instytut Pileckiego)

Godz. 18:30, Pariser Platz 4a, Berlin, wstęp wolny

30 stycznia

Oprowadzanie kuratorskie z udziałem Jacka Fairweathera po wystawie stałej o Witoldzie Pileckim (opis wystawy pod linkiem IP)

Godz. 17.00, Pariser Platz 4a, Berlin, wstęp wolny

27 stycznia IP w Warszawie

Głównym punktem wydarzenia będą wspomnienia pani Elżbiety Ficowskiej (83 lata), świadka historii i ofiary Holocaustu, która jako dziecko przebywała w getcie. Dzięki inicjatywie Ireny Sendlerowej została uratowana – wywieziono ją z getta w drewnianej skrzynce ukrytej na wozie z cegłami, przenosząc na tzw. aryjską stronę miasta. Spotkanie z panią Ficowską będzie okazją do rozmowy z młodzieżą warszawskich szkół, połączonej z projekcją filmów dokumentalnych.

Program spotkania:

• Pokaz filmu „Świadkowie Epoki. Ku Zagładzie”(40min.), reż. M. Miziołek, W. Saramonowicz
• Rozmowa z p. Elżbietą Ficowską – ocalałą z Zagłady dzięki Irenie Sendlerowej
• Pokaz filmu „Historia Ireny Sendlerowej" oraz rozmowa z reż. Andrzejem Wolfem

Godzina 11.00, Kinoteka, Plac Defilad 1, wstęp wolny

Od 2018 roku Instytut Pileckiego rejestruje wspomnienia osób, które przeżyły II wojnę światową, a także tych, które pamiętają czasy powojenne. Świadkowie Epoki (link na YT)  to zapis relacji i świadectw dokumentujący doświadczenia kobiet, mężczyzn i dzieci pochodzących z różnych środowisk społecznych, grup religijnych i etnicznych, wtłoczonych w przerażającą okupacyjną rzeczywistość. Nieustannie tworzone archiwum historii mówionej zawiera dziesiątki tysięcy godzin wspomnień, które dostępne są na kanale YouTube, a także w archiwum cyfrowym Instytutu Pileckiego. O swoich przeżyciach opowiadają żołnierze wszystkich frontów, cywile, więźniowie polityczni, obozów koncentracyjnych, pracy przymusowej i łagrów, świadkowie zbrodni popełnianych z pobudek nacjonalistycznych i zbrodni wojennych, Sprawiedliwi i Ocaleni, obywatele polscy, Polacy o innej przynależności państwowej, a także obywatele innych krajów.

Świadkowie Epoki to 2,5 tys. nagrań, z czego blisko 100 dotyczy Auschwitz.

Więcej materiałów w: Archiwum Instytutu Pileckiego, baza świadectw "Zapisy Terroru"

Krótka historia obozu KL Auschwitz

Jednym z narzędzi terroru stosowanych wobec ludności okupowanych przez Niemców państw były masowe internowania dotykające głównie inteligencję i jeńców wojennych, kler, osoby związane z ruchem oporu, ale również przypadkowe ofiary ulicznych łapanek. Znaczne nasilenie takich aktów totalitarnej przemocy miało miejsce w Polsce.

Od początku okupacji w procesie systematycznego wyniszczania obywateli polskich, osłabiania ich potencjału intelektualnego oraz wymuszania bezwzględnego posłuszeństwa, istotną rolę odgrywały różnego rodzaju miejsca odseparowania, areszty policyjne, więzienia sądowe, obozy przejściowe, pracy, wychowawcze i karne, a przede wszystkim obozy koncentracyjne, które początkowo organizowano, by rozwiązać problem przepełnionych lokalnych miejsc internowania. Na terenie Polski, Niemcy zbudowali wiele obozów różnego typu, w tym siedem obozów zagłady: w Treblince, Chełmnie nad Nerem (Kulmhof), Sobiborze, Bełżcu, Majdanku, Sztutowie i Oświęcimiu (Auschwitz-Birkenau).

Otwarty w Oświęcimiu obóz, 10 miesięcy po wybuchu wojny, był pierwszym i zarazem największym obozem  na okupowanych ziemiach polskich. W pierwszych dwóch latach jego istnienia to obywatele polscy stanowili przeważającą grupę więźniów, wśród deportowanych do obozu od samego początku znajdowali się również obywatele polscy pochodzenia żydowskiego. Od 1942 roku, stał się miejscem stopniowego wyniszczania więźniów i równocześnie największym ośrodkiem natychmiastowej, bezpośredniej zagłady europejskich Żydów.

Wybór lokalizacji na utworzenie obozu podyktowany był m.in.: dogodnym położeniem komunikacyjnym (rozbudowana sieć kolejowa), geograficznym (równina w rozwidleniu dwóch rzek dawała gwarancję, że w razie potrzeby kompleks będzie można szybko rozbudować i odgrodzić od świata) oraz już istniejącą infrastrukturą (zabudowania byłych koszar wojskowych, które teraz służyły jako baraki).

KL Auschwitz z czasem przekształcił się w rozbudowany kompleks mniejszych obozów, tzn. obozu koncentracyjnego, miejsca przetrzymywania więźniów pochodzących z różnych grup społecznych i narodowościowych, obozu pracy przymusowej, a także obozu zagłady, który od 1942 roku stał się jednym z głównych ośrodków eksterminacji Żydów w ramach realizacji planu „Ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej". Zdecydowana większość przywożonych do Auschwitz Żydów była zabijana w komorach gazowych zaraz po przybyciu.

Największą liczbę ofiar Auschwitz stanowili Żydzi (ok. 1 mln), następnie Polacy (70-75 tys.). Inni więźniowie obozu Auschwitz to: Romowie (21 tys.), przetrzymywani w specjalnie wydzielonym „Zigeunerlager", radzieccy jeńcy wojenni (15 tys.), wysyłani do Auschwitz głównie na egzekucje lub do ciężkiej pracy, a także więźniowie innych narodowości, m.in. Czesi, Francuzi, Węgrzy, Grecy, Włosi, Norwegowie, a także Niemcy (na przykład więźniowie polityczni, świadkowie Jehowy, zwani badaczami Pisma Świętego oraz homoseksualiści).

KL Auschwitz składał się z: 1) Auschwitz I – utworzonego w 1940 r. na terenie i w budynkach przedwojennych polskich koszar; 2) Auschwitz II-Birkenau zbudowanego w 1941 r. na terenie odległej od Oświęcimia o 3 kilometry wsi Brzezinka, z której wysiedlono polską ludność i gdzie naziści wybudowali większość urządzeń masowej zagłady; Auschwitz III – ok. 40 podobozów, którymi były niemieckie zakłady przemysłowe i gospodarstwa rolniczo-hodowlane, wykorzystujące niewolniczą siłę roboczą więźniów.