Czego uczy nas historia Trybunału Wojskowego w Norymberdze? Dr Dominika Uczkiewicz z Instytutu Pileckiego w rozmowie z PAP - Instytut Pileckiego
24.02.2026 (WT)
Czego uczy nas historia Trybunału Wojskowego w Norymberdze? Dr Dominika Uczkiewicz z Instytutu Pileckiego w rozmowie z PAP
Norymberga była symbolem rozliczenia zbrodniarzy, ale i efektem politycznego kompromisu. Uczy nas to, że skuteczność międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości zależy także od politycznej woli państw – powiedziała w rozmowie z PAP dr Dominika Uczkiewicz.
Perspektywa mocarstw
– Przez wiele dekad po wojnie historia procesu norymberskiego była znana i opowiadana w myśl dominującej narracji wielkich mocarstw i państw zachodnich. Dziś wyraźnie widać potrzebę zmiany perspektywy, włączenia dotychczas nieobecnych czy marginalizowanych głosów, w szczególności państw Europy Środkowo-Wschodniej – wyjaśnia dr Dominika Uczkiewicz z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego (OBnT).
Ekspertka przypomniała, że według Karty Trybunału Norymberskiego, uchwalonej latem 1945 r. w Londynie, sędziami i prokuratorami mogli być wyłącznie przedstawiciele USA, Francji, Wielkiej Brytanii i ZSRR.
– Dlatego „twarzami” Norymbergi są prawnicy amerykańscy czy brytyjscy, jak Robert J. Jackson czy Telford Taylor, a nieznany jest dorobek prawników z Polski czy Czechosłowacji, którzy już w czasie wojny inicjowali na forum międzynarodowym współpracę na rzecz karania zbrodniarzy" – dodała Uczkiewicz.
Polski wkład w proces norymberski
Uczkiewicz podkreśliła, że pojęcia zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennej oraz zbrodni agresji „były definiowane przez prawników” z Europy Środkowej.
Sporo miejsca w rozmowie poświęcono „polskim głosom” w Norymberdze, wśród których bez wątpienia najważniejszą i najbardziej znaną postacią był Rafał Lemkin:
– Był najbliżej głównych oskarżycieli jako doradca Jacksona i amerykańskiego zespołu prokuratorskiego, przez co miał możliwość dostarczania dowodów dotyczących całego systemu okupacji Trzeciej Rzeszy w Europie. Zwracał uwagę na ten systemowy charakter zbrodni nazistowskich, oczywiście też promując swoją koncepcję zbrodni ludobójstwa. Punkt ciężkości kładziony jest w niej na celowe i systemowe eksterminowanie grup czy jednostek ze względu na ich przynależność do danej grupy – wyjaśnia dr Uczkiewicz.
Polityczna zgoda kluczem do sprawiedliwości
– Norymberga pokazuje, że warunkiem międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości jest, prócz dokumentacji zbrodni, także polityczna zgoda. Widzimy współcześnie, na przykładach toczących się wojen, że dla efektywnego działania międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości potrzebne są nie tylko normy prawne czy instytucje, ale też wola polityczna. Niezbędna jest zgoda co do celów, jakie mają być osiągnięte oraz wartości, które podlegają bezwzględnej ochronie" – podsumowała badaczka Instytutu Pileckiego.
Zapraszamy do przeczytania całego wywiadu (kliknij).
Zobacz także
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.
- Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
Aktualności
Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
W związku z powracającą w przestrzeni publicznej dyskusją na temat batalionu „Nachtigall”, dr hab. Tomasz Chinciński, profesor Instytutu Pileckiego, przypomina kluczowe fakty ustalone przez historyków.
- „Göring patrzył na mnie bardzo uważnie” – „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” w Berlinie
Aktualności
„Göring patrzył na mnie bardzo uważnie” – „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” w Berlinie
17 października 2026 roku publiczność zgromadzona w berlińskim oddziale Instytutu Pileckiego wysłuchała drugiego odcinka audioserialu „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” o Sewerynnie Szmaglewskiej.
- „Pilecki wahał się" | Karol Madaj w podcaście Muzeum Historii Polski
Aktualności
„Pilecki wahał się" | Karol Madaj w podcaście Muzeum Historii Polski
Czy Witold Pilecki podjął się najniebezpieczniejszej misji II wojny światowej? Jak trafił do Auschwitz? Czy rzeczywiście budował tam konspirację? Zapraszamy do obejrzenia podcastu Muzeum Historii Polski z udziałem dyrektora Instytutu Pileckiego Karola Madaja.
- Między znikaniem a trwaniem. Festiwal Wolskie Ostańce 2026 [fotorelacja]
Aktualności
Między znikaniem a trwaniem. Festiwal Wolskie Ostańce 2026 [fotorelacja]
Przez trzy dni (9–11 października) festiwal „Wolskie Ostańce” zapraszał do zatrzymania się i spojrzenia na Warszawę z nowej perspektywy — poprzez osobiste historie, miejsca naznaczone pamięcią oraz to, co wciąż trwa pomiędzy znikaniem a trwaniem.
- Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie
Aktualności
Porażka. Niemcy, Rosja i cena złudzeń | Relacja wideo z 9. spotkania Berlin w Warszawie
Jakie były źródła błędnych ocen w polityce Niemiec wobec Rosji? Których ostrzeżeń nie chciano usłyszeć i dlaczego? Jakie wnioski z tej historii wynikają dziś dla Niemiec, Polski i Ukrainy oraz dla bezpieczeństwa Europy? Dlaczego tak długo ignorowano sygnały ostrzegawcze i głosy płynące m.in. z Polski i Ukrainy? Jaką rolę odegrały w tym interesy gospodarcze, kalkulacje polityczne?
- Konferencja „Laboratoria innowacji. AI w archiwach” | Fotorelacja
Aktualności
Konferencja „Laboratoria innowacji. AI w archiwach” | Fotorelacja
30 września 2026 roku – w Dniu Archiwisty – w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82 odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa „Laboratoria innowacji. AI w archiwach”.
- Jubileusz 10-lecia Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
Aktualności
Jubileusz 10-lecia Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
8 października w ogrodzie Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej odbyło się wyjątkowe wydarzenie – jubileusz 10-lecia działalności instytucji.
- Festiwal „Wolskie Ostańce”
Aktualności
Festiwal „Wolskie Ostańce”
Co zostaje z miasta, które nieustannie się zmienia? Co trwa mimo wyburzeń, nowych inwestycji i zacierania śladów pamięci? I kim są współcześni „ostańcy”? Festiwal „Wolskie Ostańce” to wielowymiarowe wydarzenie poświęcone relacji między miastem, pamięcią i ludźmi.
- Reportaż Instytutu Pileckiego wyróżniony na 18. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym NNW
Aktualności
Reportaż Instytutu Pileckiego wyróżniony na 18. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym NNW
Dokument „Jedna wskazówka” o Obławie Augustowskiej, autorstwa Martyny Wojtkowskiej z Instytutu Pileckiego, otrzymał pierwsze wyróżnienie podczas 18. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego NNW w Gdyni.
- „Spotkanie z Patronem” w Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
Aktualności
„Spotkanie z Patronem” w Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej
6 października pracownicy Instytutu Pileckiego brali udział w „Spotkaniu z Patronem” organizowanym przez Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej.