13 kwietnia | Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej - Instytut Pileckiego

13 kwietnia 1943 r. niemieckie radio nadało komunikat o odkryciu masowych grobów polskich oficerów w Lesie Katyńskim.

83 lata temu niemieckie radio poinformowało o odkryciu masowych grobów polskich oficerów w Lesie Katyńskim. Trzy lata wcześniej, wiosną 1940 roku, NKWD – na mocy tajnej uchwały Biura Politycznego KC WKP(b) – dokonało egzekucji blisko 22 tysięcy obywateli Polski, w tym około 15 tysięcy oficerów Wojska Polskiego i funkcjonariuszy Policji Państwowej.

W 2007 r. Sejm RP ustanowił 13 kwietnia Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. W preambule uchwały Sejmu RP ustanawiającej wspomnienie, czytamy: 

W hołdzie Ofiarom Zbrodni Katyńskiej oraz dla uczczenia pamięci wszystkich wymordowanych przez NKWD na mocy decyzji naczelnych władz Związku Sowieckiego z 5 marca 1940 roku, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanawia dzień 13 kwietnia Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. 

Katyń stał się symbolem stalinowskich zbrodni przeciwko ludzkości, dokonanych na polskich jeńcach wojennych. W kwietniu i maju 1940 roku NKWD zamordowało 15 tys. oficerów Wojska Polskiego i Policji Państwowej przetrzymywanych w obozach jenieckich w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku oraz ok. 7 tys. osób więzionych we Lwowie i Drohobyczu.

Ofiary zabijano strzałem w tył głowy, a zwłoki grzebano w zbiorowych mogiłach w Lesie Katyńskim, w Miednoje, Charkowie i Bykowni. Miejsce pochówku zabitych z tzw. listy białoruskiej jest dotąd nieznane. Historia zbrodni była fałszowana przez komunistyczny reżim w ZSRR i Polsce przez niemal pół wieku, a jej świadkowie byli rugowani ze zbiorowej pamięci. Rodziny zamordowanych wywieziono w głąb ZSRS podczas drugiej deportacji 13 kwietnia 1940 r. Ich członkowie nie wiedzieli nic o losie swoich mężów, ojców i braci. 

Polecamy rozmowę „Katyń: prawda, kłamstwa i pamięć”

O Zbrodni Katyńskiej, o kłamstwie, prawdzie i pamięci rozmawiają dr Bartłomiej Bydoń – kustosz dyplomowany, kierownik Sekcji Naukowej Muzeum Katyńskiego w Warszawie – i dr hab. Andrzej Zawistowski z Instytutu Pileckiego.  

Polecamy biografię Stanisława Swianiewicza - świadka Zbrodni Katyńskiej

Książka „Intelektualny włóczęga" dr. Wojciecha Łyska, wydana w 2023 r. przez Instytut Pileckiego, przypomina postać Stanisława Swianiewicza, świadka Zbrodni Katyńskiej. 

Swianiewicz został zapamiętany przede wszystkim jako ten, który uniknął śmierci w Katyniu i niósł świadectwo o sowieckiej zbrodni. Nie zważając na śmiertelne niebezpieczeństwo, przez lata niestrudzenie działał na rzecz ujawnienia prawdy oraz podtrzymania pamięci o zamordowaniu tysięcy polskich jeńców, a jego książka „W cieniu Katynia" do dziś stanowi jeden z symboli walki z sowieckim kłamstwem. 

„Dane mu było obserwować technikę działań władz sowieckich. Od listopada odbywały się wielogodzinne przesłuchania uwięzionych, zakładano każdemu osobną teczkę (w rozmaitych kolorach), a następnie formowano trans porty będące zawsze wielokrotnością 60-osobowych grup (to pochodna wielkości wagonów więziennych). Swianiewicz wiedział też, że daty transportów i skład imienny grup wyznaczane były w Moskwie i za pośrednictwem telefonu przekazywane do komendy obozu (więźniowie podsłuchiwali długie rozmowy telefoniczne, podczas których przedyktowywano nazwiska). Świadczyło to wszystko o centralizacji procesu decyzyjnego dotyczącego jeńców. Wiedza o tym czyniła Swianiewicza kluczowym świadkiem w okresie późniejszym – pisze dr Wojciech Łysek w książce „Intelektualny włóczęga. Biografia Stanisława Swianiewicza". Zachęcamy do lektury książki, na dole strony do pobrania rozdział biografii pt. „Niewola”.

Polecamy relacje w archiwum historii mówionej Instytutu Pileckiego

W archiwum historii mówionej Instytutu Pileckiego „Świadkowie Epoki” na YouTube znajdują się relacje świadków i członków rodzin ofiar Zbrodni Katyńskiej. Poniżej kilka z nich.

Henryk Troszczyński (ur. 1923 w Warszawie), świadek ekshumacji ofiar Zbrodni Katyńskiej. Jesienią 1942 został przez Niemców skierowany na roboty przymusowe w okolice Katynia. Od miejscowych chłopów dowiedział się, że w 1940 miała tutaj miejsce wielka zbrodnia i niedaleko znajdują się groby polskich żołnierzy. Jeden z Rosjan odważył się i zaprowadził polskich robotników na miejsce masowych grobów.

Teresa Gwara z domu Chołocińska (ur. 1939 w Szwagrowie koło Połańca), córka Tadeusza Macieja Chołocińskiego. Jej ojciec jako oficer rezerwy został zmobilizowany we wrześniu 1939 do jednostki w Lublinie. Aresztowany przez Sowietów trafił do obozu w Starobielsku i zginął w Charkowie. Nigdy nie poznał swojej córki. Wyszedł z domu w niedzielę, 3 września 1939,  kiedy to widział swoją ciężarną żonę po raz ostatni.

Ludmiła Seredyńska-Iwaniuk (ur. 1937 we Lwowie), córka Michała Seredyńskiego i Marii Heleny z domu Sobolak. Jej ojciec był nauczycielem w Tarnopolu oraz oficerem rezerwy Wojska Polskiego. We wrześniu 1939 został aresztowany przez NKWD i umieszczony w obozie Starobielsku. Zamordowano go wiosną 1940 w Charkowie.

Więcej na kanale „Świadkowie Epoki” - archiwum historii mówionej Instytutu Pileckiego na YouTube. 

Do pobrania