CALL FOR PAPERS: Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” | Zgłoszenia do 30 kwietnia - Instytut Pileckiego

Instytut Pileckiego w Warszawie zaprasza do udziału w międzynarodowej konferencji naukowej „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium”, która odbędzie się w dniach 15-17 czerwca 2026 r. w warszawskiej siedzibie Instytutu.

Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium”
15-17 czerwca 2026 r. 
Instytut Pileckiego, ul. Sienna 82, Warszawa

CALL FOR PAPERS

Zaproszenie dotyczy zarówno propozycji całych paneli, jak i pojedynczych wystąpień. Organizatorzy zapraszają do udziału badaczy z Polski i zagranicy, którzy podejmują szeroko rozumianą tematykę badań nad XX-wieczną Azją Centralną, funkcjonowania tam systemu sowieckiego oraz losów ludności cywilnej w XX wieku, zarówno autochtonicznej, jak i napływowej w wyniku deportacji. Konferencja ma służyć nie tylko prezentacji najnowszych wyników badań, lecz także budowaniu międzynarodowej współpracy naukowej i zainicjowaniu nowych projektów badawczych dotyczących totalitaryzmu komunistycznego w krajach Azji Centralnej i pogłębionej refleksji nad naturą rosyjsko-sowieckiego kolonializmu, jego spuścizny i form pamięci o ofiarach.

Organizatorzy zakładają, że analizie zostaną poddane narzędzia sowieckich represji: masowe deportacje wybranych grup i całych narodów, operacje „rozkułaczania”, czystki etniczne, głód jako narzędzie sowietyzacji i „wykorzeniania przeżytków społecznych”, funkcjonowanie systemu GUŁAG, przymusowa kolektywizacja, polityka eksterminacji elit lokalnych, niszczenie struktur religijnych i narodowych, a także permanentna kontrola i indoktrynacja realizowana przez aparat partyjny, NKWD/KGB oraz instytucje pokrewne. Konferencja powinna też uwzględnić różnorodność narodowych doświadczeń, umożliwić porównanie modeli oporu i przetrwania oraz form adaptacji i funkcjonowania w sowieckim universum. Istotnym elementem konferencji będzie refleksja nad reakcjami społeczności dotkniętych terrorem i sowiecką inżynierią społeczną w wymiarze społecznym, gospodarczym i religijnym.

W 2026 r. przypada kilka ważnych rocznic związanych z historią sowieckiej Azji Centralnej: 100. rocznica pierwszego sowieckiego spisu powszechnego, który rozpoczął proces tworzenia „radzieckich narodów” Azji Centralnej, 90. rocznica deportacji ludności polskiej i niemieckiej z sowieckiej Ukrainy, a także 40. grudniowych wydarzeń w Kazachskiej SRR, stanowiących wyraz narodowego przebudzenia. Chcemy, by wszystkie te daty, choćby w symboliczny sposób, stanowiły tematyczny zwornik obrad.  

Międzynarodowa konferencja naukowa organizowana przez Instytut Pileckiego jest pierwszym w Polsce przedsięwzięciem łączącym interdyscyplinarne badania nad sowiecką Azją Centralną – regionem o wyjątkowo skomplikowanej historii totalitaryzmu, masowych represji i przymusowych deportacji, obejmującym także doświadczenia Polaków. Dotychczasowe badania w Polsce koncentrowały się na izolowanych aspektach – dokumentacji represji, badaniach etnograficznych lub analizach politologicznych dotyczących bezpieczeństwa globalnego. Wciąż istnieje znacząca luka w całościowym ujęciu społeczno-kulturowych procesów oraz mechanizmów adaptacyjnych i przetrwania wśród deportowanych i autochtonicznych społeczności regionu.

Celem konferencji jest stworzenie platformy wymiany wiedzy między badaczami reprezentującymi różne dyscypliny: sowietologię, antropologię, historię, politologię i kulturoznawstwo. Spotkanie powinno umożliwić wymianę doświadczeń i nawiązanie trwałej współpracy między ośrodkami polskimi i zagranicznymi, w tym z instytucjami naukowymi i archiwami Azji Centralnej.

W perspektywie długofalowej konferencja powinna przyczynić się do otwarcia dostępu do lokalnych źródeł oraz realizacji wspólnych projektów badawczych poświęconych historii totalitaryzmu i pamięci zbiorowej. Jednym z celów konferencji jest także przyczynienie się do zachowania i upowszechnienia wiedzy o ofiarach sowieckiego totalitaryzmu w Azji Centralnej pośród różnych narodowości, których tragiczne losy przez dekady były marginalizowane, zniekształcane lub wymazywane. Chcemy, aby spotkanie stało się forum, na którym zestawione zostaną wyniki badań z różnych krajów, dyscyplin i perspektyw metodologicznych – w tym historii, nauk politycznych, prawa, socjologii, antropologii kulturowej oraz studiów nad pamięcią – co pozwoli lepiej zrozumieć naturę systemowej przemocy oraz jej długotrwałe konsekwencje dla tożsamości narodowej i europejskiej. Zależy nam na zebraniu wystąpień i paneli ukazujących zarówno wymiar makrohistoryczny (polityka państwowa, masowe operacje represyjne), jak i mikrohistoryczny (doświadczenie jednostki, rodziny, wspólnoty lokalnej).

Partnerzy merytoryczni: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Instytut Studiów Politycznych PAN (Laboratorium Pipesa), Muzeum II Wojny Światowej, Muzeum Pamięci Sybiru, Centrum Badań Środkowoazjatyckich UAM, Wydział „Artes Liberales” UW

Proponowane działy i obszary tematyczne:

1. Zachodnia, środkowoeuropejska, światowa i polska sowietologia o sowieckiej Azji Centralnej. Bilans po latach: klisze i stereotypy, czy też wartościowe obserwacje i prognozy? Próba odpowiedzi na pytania: czy materiał z Azji Centralnej wnosi coś nowego do naszego pojmowania totalitaryzmów czy sens ma tu stosowanie dychotomii społeczeństwa nowoczesne / przednowoczesne?

2. „Diasporalogia” porównawcza narodów deportowanych do Azji Centralnej w perspektywie antropologicznej – Polacy, Niemcy, Koreańczycy, Grecy, narody kaukaskie i inni - strategie adaptacyjne, rozmieszczenie, poziom wykształcenia, paradygmat zatrudnienia, małżeństwa mieszane, miejsce w nieoficjalnej sowieckiej hierarchii, „nisze mitologiczne”, struktury życia codziennego, wzorce życia rodzinno-domowego, demografia, udział w „szarej strefie”, uczestnictwo w sowieckiej sferze publicznej itp., wspólnoty uchodźcze wolnego wyboru jako przeciwieństwo deportowanych.   

3. Rozliczanie sowieckiej przeszłości w Azji Centralnej – Państwowa Komisja ds. Pełnej Rehabilitacji Ofiar Represji Politycznych i Głodu w Kazachstanie: bilans działalności, sukcesy i niedociągnięcia. Czy to dobra inspiracja dla sąsiednich krajów regionu? Jakie znaczenie mają jej prace dla badaczy z Polski?

4. Kołchoz vs działka przyzagrodowa – specyfika sowieckiej Azji Centralnej: perspektywa antropologiczna i ekonomiczna – typologia kołchozów, gospodarka planowa vs. „szara strefa”, kołchoz jako „nowe plemię”,  mobilność społeczna obszarów wiejskich, przesiedlenia, kołchoz w sowieckiej etnografii, bilans: kołchoz środkowoazjatycki w porównaniu ze swoimi odpowiednikami z innymi regionami ZSRR;

5. „Ekumenizm” po Gułagu: sowiecka Azja Centralna jako miejsce spotkań światowych religii: religijność „oficjalna” vs „podziemie religijne”, rola kobiet w życiu religijnym, hierarchia wyznań vs ekumenizm, przemiany religijności wobec sowieckiej polityki, tryumf „ludowości”?, struktury organizacyjne, profil wiernego.  

Języki obrad: angielski, rosyjski i dopuszczalny w wyjątkowych przypadkach polski

Key note lecturers:

Manara Kałybekova – zastępca dyrektora  w Instytucie Historii i Etnologii Akademii Nauk Kazachstanu im. Czokana Walichanowa, autorka ponad 60 tekstów naukowych dotyczących sowieckich represji i Polaków w Kazachstanie. Wyróżniona odznaką honorową „Bene Merito” za działalność wzmacniającą pozycję Polski na arenie międzynarodowej.

Renat Bekkin – obecnie badacz niezależny. Założyciel i długoletni kierownik Wydziału Badań nad Islamem na Uniwersytecie w Kazaniu, a także założyciel i redaktor naczelny naukowego periodyku „Kazan Islamic Review”. Autor 14 monografii, ponad 100 artykułów naukowych, a także 3 powieści.

Alibek Tabuldenow – dziekan Wydziału Nauk Społecznych i Humanistycznych na Uniwersytecie w Kostanaju im. A. Bajtursynowa, poprzednio dyrektor Instytutu Ekonomii i Prawa im. P. Czużinowa. Autor kilkudziesięciu publikacji poświęconych udziałowi deportowanych narodów w życiu społeczno-gospodarczym Kazachstanu.    

Zgłoszenia zawierające abstrakt wystąpienia (do 300 słów) bądź panelu (do 500 słów), a także dane osobowe, afiliację i informacje odnośnie ewentualnej potrzeby wsparcia wizowego prosimy kierować na adres e-mail konferencja.azja.centralna@instytutpileckiego.pl do 10 kwietnia 2026 r. Organizatorzy zastrzegają sobie prawo wyboru tematów spośród zgłoszonych propozycji, a o swojej decyzji poinformują do 30 kwietnia 2026 r.

Przewidziana jest symboliczna opłata konferencyjna, z której zwolnieni będą członkowie komitetu organizacyjnego. O zwolnienie z opłaty, a także całkowity bądź częściowy zwrot kosztów podróży mogą się ubiegać uczestnicy z krajów b. ZSRR.

Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu Wektory Nauki.