CALL FOR PAPERS (PL, EN, RUS) Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” | Zgłoszenia do 30 kwietnia - Instytut Pileckiego

Instytut Pileckiego w Warszawie zaprasza do udziału w międzynarodowej konferencji naukowej „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium”, która odbędzie się w dniach 15-17 czerwca 2026 r. w warszawskiej siedzibie Instytutu.

Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium”
15-17 czerwca 2026 r. 
Instytut Pileckiego, ul. Sienna 82, Warszawa

CALL FOR PAPERS

Zaproszenie dotyczy zarówno propozycji całych paneli, jak i pojedynczych wystąpień. Organizatorzy zapraszają do udziału badaczy z Polski i zagranicy, którzy podejmują szeroko rozumianą tematykę badań nad XX-wieczną Azją Centralną, funkcjonowania tam systemu sowieckiego oraz losów ludności cywilnej w XX wieku, zarówno autochtonicznej, jak i napływowej w wyniku deportacji. Konferencja ma służyć nie tylko prezentacji najnowszych wyników badań, lecz także budowaniu międzynarodowej współpracy naukowej i zainicjowaniu nowych projektów badawczych dotyczących totalitaryzmu komunistycznego w krajach Azji Centralnej i pogłębionej refleksji nad naturą rosyjsko-sowieckiego kolonializmu, jego spuścizny i form pamięci o ofiarach.

Organizatorzy zakładają, że analizie zostaną poddane narzędzia sowieckich represji: masowe deportacje wybranych grup i całych narodów, operacje „rozkułaczania”, czystki etniczne, głód jako narzędzie sowietyzacji i „wykorzeniania przeżytków społecznych”, funkcjonowanie systemu GUŁAG, przymusowa kolektywizacja, polityka eksterminacji elit lokalnych, niszczenie struktur religijnych i narodowych, a także permanentna kontrola i indoktrynacja realizowana przez aparat partyjny, NKWD/KGB oraz instytucje pokrewne. Konferencja powinna też uwzględnić różnorodność narodowych doświadczeń, umożliwić porównanie modeli oporu i przetrwania oraz form adaptacji i funkcjonowania w sowieckim universum. Istotnym elementem konferencji będzie refleksja nad reakcjami społeczności dotkniętych terrorem i sowiecką inżynierią społeczną w wymiarze społecznym, gospodarczym i religijnym.

W 2026 r. przypada kilka ważnych rocznic związanych z historią sowieckiej Azji Centralnej: 100. rocznica pierwszego sowieckiego spisu powszechnego, który rozpoczął proces tworzenia „radzieckich narodów” Azji Centralnej, 90. rocznica deportacji ludności polskiej i niemieckiej z sowieckiej Ukrainy, a także 40. grudniowych wydarzeń w Kazachskiej SRR, stanowiących wyraz narodowego przebudzenia. Chcemy, by wszystkie te daty, choćby w symboliczny sposób, stanowiły tematyczny zwornik obrad.  

Międzynarodowa konferencja naukowa organizowana przez Instytut Pileckiego jest pierwszym w Polsce przedsięwzięciem łączącym interdyscyplinarne badania nad sowiecką Azją Centralną – regionem o wyjątkowo skomplikowanej historii totalitaryzmu, masowych represji i przymusowych deportacji, obejmującym także doświadczenia Polaków. Dotychczasowe badania w Polsce koncentrowały się na izolowanych aspektach – dokumentacji represji, badaniach etnograficznych lub analizach politologicznych dotyczących bezpieczeństwa globalnego. Wciąż istnieje znacząca luka w całościowym ujęciu społeczno-kulturowych procesów oraz mechanizmów adaptacyjnych i przetrwania wśród deportowanych i autochtonicznych społeczności regionu.

Celem konferencji jest stworzenie platformy wymiany wiedzy między badaczami reprezentującymi różne dyscypliny: sowietologię, antropologię, historię, politologię i kulturoznawstwo. Spotkanie powinno umożliwić wymianę doświadczeń i nawiązanie trwałej współpracy między ośrodkami polskimi i zagranicznymi, w tym z instytucjami naukowymi i archiwami Azji Centralnej.

W perspektywie długofalowej konferencja powinna przyczynić się do otwarcia dostępu do lokalnych źródeł oraz realizacji wspólnych projektów badawczych poświęconych historii totalitaryzmu i pamięci zbiorowej. Jednym z celów konferencji jest także przyczynienie się do zachowania i upowszechnienia wiedzy o ofiarach sowieckiego totalitaryzmu w Azji Centralnej pośród różnych narodowości, których tragiczne losy przez dekady były marginalizowane, zniekształcane lub wymazywane. Chcemy, aby spotkanie stało się forum, na którym zestawione zostaną wyniki badań z różnych krajów, dyscyplin i perspektyw metodologicznych – w tym historii, nauk politycznych, prawa, socjologii, antropologii kulturowej oraz studiów nad pamięcią – co pozwoli lepiej zrozumieć naturę systemowej przemocy oraz jej długotrwałe konsekwencje dla tożsamości narodowej i europejskiej. Zależy nam na zebraniu wystąpień i paneli ukazujących zarówno wymiar makrohistoryczny (polityka państwowa, masowe operacje represyjne), jak i mikrohistoryczny (doświadczenie jednostki, rodziny, wspólnoty lokalnej).

Partnerzy merytoryczni: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW,  Instytut Studiów Politycznych PAN (Laboratorium Pipesa), Muzeum II Wojny Światowej, Muzeum Pamięci Sybiru, Centrum Badań Środkowoazjatyckich UAM, Wydział „Artes Liberales” UW, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego, Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Lodz. 
 

Proponowane działy i obszary tematyczne:

1. Zachodnia, środkowoeuropejska, światowa i polska sowietologia o sowieckiej Azji Centralnej. Bilans po latach: klisze i stereotypy, czy też wartościowe obserwacje i prognozy? Próba odpowiedzi na pytania: czy materiał z Azji Centralnej wnosi coś nowego do naszego pojmowania totalitaryzmów czy sens ma tu stosowanie dychotomii społeczeństwa nowoczesne / przednowoczesne?

2. „Diasporalogia” porównawcza narodów deportowanych do Azji Centralnej w perspektywie antropologicznej – Polacy, Niemcy, Koreańczycy, Grecy, narody kaukaskie i inni - strategie adaptacyjne, rozmieszczenie, poziom wykształcenia, paradygmat zatrudnienia, małżeństwa mieszane, miejsce w nieoficjalnej sowieckiej hierarchii, „nisze mitologiczne”, struktury życia codziennego, wzorce życia rodzinno-domowego, demografia, udział w „szarej strefie”, uczestnictwo w sowieckiej sferze publicznej itp., wspólnoty uchodźcze wolnego wyboru jako przeciwieństwo deportowanych.   

3. Rozliczanie sowieckiej przeszłości w Azji Centralnej – Państwowa Komisja ds. Pełnej Rehabilitacji Ofiar Represji Politycznych i Głodu w Kazachstanie: bilans działalności, sukcesy i niedociągnięcia. Czy to dobra inspiracja dla sąsiednich krajów regionu? Jakie znaczenie mają jej prace dla badaczy z Polski?

4. Kołchoz vs działka przyzagrodowa – specyfika sowieckiej Azji Centralnej: perspektywa antropologiczna i ekonomiczna – typologia kołchozów, gospodarka planowa vs. „szara strefa”, kołchoz jako „nowe plemię”,  mobilność społeczna obszarów wiejskich, przesiedlenia, kołchoz w sowieckiej etnografii, bilans: kołchoz środkowoazjatycki w porównaniu ze swoimi odpowiednikami z innymi regionami ZSRR;

5. „Ekumenizm” po Gułagu: sowiecka Azja Centralna jako miejsce spotkań światowych religii: religijność „oficjalna” vs „podziemie religijne”, rola kobiet w życiu religijnym, hierarchia wyznań vs ekumenizm, przemiany religijności wobec sowieckiej polityki, tryumf „ludowości”?, struktury organizacyjne, profil wiernego.  

Języki obrad: angielski, rosyjski i dopuszczalny w wyjątkowych przypadkach polski

Key note lecturers:

Manara Kałybekova – zastępca dyrektora  w Instytucie Historii i Etnologii Akademii Nauk Kazachstanu im. Czokana Walichanowa, autorka ponad 60 tekstów naukowych dotyczących sowieckich represji i Polaków w Kazachstanie. Wyróżniona odznaką honorową „Bene Merito” za działalność wzmacniającą pozycję Polski na arenie międzynarodowej.

Renat Bekkin – obecnie badacz niezależny. Założyciel i długoletni kierownik Wydziału Badań nad Islamem na Uniwersytecie w Kazaniu, a także założyciel i redaktor naczelny naukowego periodyku „Kazan Islamic Review”. Autor 14 monografii, ponad 100 artykułów naukowych, a także 3 powieści.

Alibek Tabuldenow – dziekan Wydziału Nauk Społecznych i Humanistycznych na Uniwersytecie w Kostanaju im. A. Bajtursynowa, poprzednio dyrektor Instytutu Ekonomii i Prawa im. P. Czużinowa. Autor kilkudziesięciu publikacji poświęconych udziałowi deportowanych narodów w życiu społeczno-gospodarczym Kazachstanu.    

Zgłoszenia zawierające abstrakt wystąpienia (do 300 słów) bądź panelu (do 500 słów), a także dane osobowe, afiliację i informacje odnośnie ewentualnej potrzeby wsparcia wizowego prosimy kierować na adres e-mail konferencja.azja.centralna@instytutpileckiego.pl do 10 kwietnia 2026 r. Organizatorzy zastrzegają sobie prawo wyboru tematów spośród zgłoszonych propozycji, a o swojej decyzji poinformują do 30 kwietnia 2026 r.

Przewidziana jest symboliczna opłata konferencyjna, z której zwolnieni będą członkowie komitetu organizacyjnego. O zwolnienie z opłaty, a także całkowity bądź częściowy zwrot kosztów podróży mogą się ubiegać uczestnicy z krajów b. ZSRR.

Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu Wektory Nauki.

Informacja w języku angielskim pod tym linkiem, na angielskiej wersji strony Instytutu (kliknij). 

RUS

CALL FOR PAPERS: Международная научная конференция «Советская Центральная Азия как тоталитарная лаборатория» – Варшава, 15-17 июня 2026 г.

Институт Пилецкого в Варшаве приглашает к участию в международной научной конференции «Советская Центральная Азия как тоталитарная лаборатория», которая состоится 15-17 июня 2026 г. в варшавском главном офисе Института. Приглашение касается как предложений целых панелей, так и индивидуальных докладов. Организаторы приглашают к участию исследователей из Польши и из-за рубежа, занимающихся широко понимаемой проблематикой исследований Центральной Азии XX века, функционирования советской системы в этом регионе, а также судеб гражданского населения в XX веке, как коренного, так и переселенного в результате депортаций. Конференция нацелена не только на презентацию новейших научных результатов, но и на укрепление международного научного сотрудничества, а также инициирование новых исследовательских проектов, касающихся коммунистического тоталитаризма в странах Центральной Азии и углубленной рефлексии над природой российско-советского колониализма, его наследия и форм памяти о жертвах.

Организаторы предполагают, что анализу будут подвергнуты инструменты советских репрессий: массовые депортации отдельных групп и целых народов, операции «раскулачивания», этнические чистки, голод как инструмент советизации и «искоренения пережитков прошлого», функционирование системы ГУЛАГ, принудительная коллективизация, политика уничтожения местных элит, разрушение религиозных и национальных структур, а также перманентный контроль и идеологическая обработка, осуществлявшиеся партийным аппаратом, НКВД/КГБ и смежными учреждениями. Конференция должна также учесть разнообразие национальных опытов, позволить сравнить модели сопротивления и выживания, а также формы адаптации и функционирования в советском универсуме. Важным элементом конференции будет рефлексия над реакциями сообществ, затронутых террором и советской социальной инженерией, в социальном, экономическом и религиозном измерениях.

На 2026 год приходится ряд важных памятных дат, связанных с историей советской Центральной Азии. 100-я годовщина первой советской всеобщей переписи населения, положившей начало процессу формирования «советских народов» Центральной Азии; 90-я годовщина депортации польского и немецкого населения из советской Украины, а также 40-я годовщина декабрьских событий в Казахской ССР, ознаменовавших собой национальное пробуждение. Мы хотим, чтобы все эти даты, хотя бы в символическом плане, стали тематическим связующим звеном дискуссий.

Международная научная конференция, организованная Институтом Пилецкого, является первым в Польше проектом, объединяющим междисциплинарные исследования советской Центральной Азии – региона с исключительно сложной историей тоталитаризма, массовых репрессий и принудительных депортаций, охватывающей также опыт поляков. До настоящего времени исследования в Польше концентрировались на отдельных аспектах – документировании репрессий, этнографических исследованиях или политологических анализах, касающихся глобальной безопасности. По-прежнему существует значительный пробел в целостном осмыслении социокультурных процессов, а также механизмов адаптации и выживания среди депортированных и коренных сообществ региона.

Целью конференции является создание платформы для обмена знаниями между исследователями, представляющими различные дисциплины: советологию, антропологию, историю, политологию и культурологию. Встреча должна способствовать обмену опытом и установлению устойчивого взаимодействия между польскими и зарубежными научными центрами, в том числе с научными учреждениями и архивами Центральной Азии.

В долгосрочной перспективе конференция должна способствовать расширению доступа к местным источникам, а также реализации совместных исследовательских проектов, посвященных истории тоталитаризма и коллективной памяти. Одной из ее целей является также содействие сохранению и распространению знаний о жертвах советского тоталитаризма в Центральной Азии среди различных народов, трагические судьбы которых на протяжении десятилетий маргинализировались, искажались или вытеснялись из общественного сознания. Мы стремимся к тому, чтобы встреча стала форумом, на котором будут сопоставлены результаты исследований из разных стран, дисциплин и методологических перспектив – включая историю, политические науки, право, социологию, культурную антропологию и исследования памяти – что позволит глубже понять природу системного насилия и его долговременные последствия для национальной и европейской идентичности. Нам важно собрать доклады и панели, показывающие как макроисторический аспект (государственная политика, массовые репрессии), так и микроисторический (опыт одного человека, семьи, местного сообщества).

Научные партнеры: Институт этнологии и культурной антропологии Варшавского университета, Институт политических исследований Польской академии наук (Лаборатория им. проф. Ричарда Пайпса), Музей Второй мировой войны, Музей памяти Сибири, Центр центральноазиатских исследований Познаньского университета им. Адама Мицкевича, факультет «Artes Liberales» Варшавского университета, Институт этнологии и культурной антропологии Лодзинского университетa. 

Конференция является частью общепольских мероприятий, посвященных 90-й годовщине депортации поляков в Казахстан.

Предлагаемые тематические блоки и направления:

1. Западная, центральноевропейская, мировая и польская советология о советской Центральной Азии. Подведение итогов спустя годы: клише и стереотипы или же ценные наблюдения и прогнозы? Попытка ответа на вопросы: вносят ли материалы из Центральной Азии какой-либо новый вклад в наше понимание тоталитаризма, или же имеет смысл использовать дихотомию современного и традиционного общества?

2. Сравнительная «диаспорология» народов, депортированных в Центральную Азию, в антропологической перспективе – поляки, немцы, корейцы, греки, народы Кавказа и др.: адаптационные стратегии, расселение, уровень образования, парадигмы занятости, смешанные браки, место в неофициальной советской иерархии, «мифологические ниши», структуры повседневной жизни, модели семейно-бытового уклада, демография, участие в «серой зоне», вовлеченность в советскую публичную сферу и т. п.; сообщества беженцев на основе свободного выбора как противопоставление депортированным.

3. Осмысление советского прошлого в Центральной Азии – Государственная комиссия по полной реабилитации жертв политических репрессий и голода в Казахстане: итоги деятельности, достижения и недостатки. Может ли этот опыт служить положительным примером для соседних стран региона? Какое значение имеет ее деятельность для исследователей из Польши?

4. Колхоз и приусадебный участок – специфика советской Центральной Азии: антропологическая и экономическая перспектива – типология колхозов, плановая экономика и «серая зона», колхоз как «новое племя», социальная мобильность сельских территорий, переселения, колхоз в советской этнографии; оценка: среднеазиатский колхоз по сравнению с его аналогами из других регионов СССР;

5. «Экуменизм» после ГУЛАГа: советская Центральная Азия как место встречи мировых религий: «официальная» и «подпольная» религиозность, роль женщин в религиозной жизни, иерархия конфессий и экуменизм, трансформация религиозности под влиянием советской политики, триумф «народности»?, организационные структуры, профиль верующего.

Языки конференции: английский, русский; польский допускается только в исключительных случаях.

Key note lecturers:

Манара Калыбекова – заместитель директора Института истории и этнологии имени Чокана Валиханова Академии наук Казахстана, автор более 60 научных публикаций, посвященных советским репрессиям и истории поляков в Казахстане. Награждена почетным знаком «Bene Merito» за заслуги в укреплении международного авторитета Польши.

Ренат Беккин – в настоящее время независимый исследователь. Основатель и многолетний руководитель факультета исламоведения Казанского университета, а также основатель и главный редактор научного периодического издания Kazan Islamic Review. Автор 14 монографий, более 100 научных статей, а также 3 романов.

Алибек Табулденов – декан факультета социальных и гуманитарных наук Костанайского университета имени А. Байтурсынова; ранее – директор Института экономики и права имени П. Чужинова. Автор нескольких десятков публикаций, посвященных участию депортированных народов в социально-экономической жизни Казахстана.

Заявки, содержащие аннотацию доклада (до 300 слов) либо панели (до 500 слов), а также персональные данные, аффилиацию и информацию о возможной необходимости визовой поддержки, просим направлять на адрес электронной почты konferencja.azja.centralna@instytutpileckiego.pl до 10 апреля 2026 г. Организаторы оставляют за собой право отбора тем из числа поступивших предложений и уведомят заявителей о своем решении до 30 апреля 2026 г.

Предусмотрен символический регистрационный взнос, от уплаты которого освобождаются члены организационного комитета. Участники из стран бывшего СССР могут подать заявку на освобождение от платы за участие, а также на полное или частичное возмещение расходов на проезд.

Проект финансируется за счет средств государственного бюджета, предоставленных Министром науки и высшего образования в рамках программы «Векторы науки».