Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl - Instytut Pileckiego
17.11.2026 (WT)
Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl
– To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.
Zasoby portalu wzbogaci nowy zbiór relacji dokumentujących zbrodnie komunistycznego aparatu bezpieczeństwa w latach 1944–1989. Przez 10 lat działalności w portal zgromadzono ponad 19 tysięcy świadectw polskich ofiar totalitaryzmów XX wieku.
Nowa kolekcja w ZapisyTerroru.pl
Pierwsze dokumenty nowej kolekcji pochodzą z procesu Adama Humera, wicedyrektora Departamentu Śledczego MBP oraz 15 innych funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. Dokładnie w 33. rocznicę rozpoczęcia procesu (17 listopada 1993) Instytut Pileckiego zapewnił powszechny dostęp online do pierwszych 51 z ponad 150 zeznań dotyczących sprawy. W zbiorze znajdują się relacje składane przed prokuratorem zarówno w latach 50., jak i podczas procesu w latach 90.
Jak zauważył kierownik Archiwum Instytutu Pileckiego Krzysztof Wiśniewski, powstała 10 lat temu baza świadectw koncentrowała się dotychczas niemal wyłącznie na okresie II wojny światowej oraz zbrodniach Niemiec nazistowskich i Związku Sowieckiego. Teraz – we współpracy z Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – zasoby serwisu zostały poszerzone o pierwsze relacje dokumentujące terror komunistyczny.
10 lat bazy świadectw ZapisyTerroru.pl
Portal „Zapisy Terroru” rozwija się jako ogólnodostępny zbiór świadectw ludności cywilnej okupowanej Europy. Dziś serwis tworzy ponad 19 tys. relacji świadków i ofiar – obywateli polskich, którzy w XX wieku doświadczyli cierpienia ze strony totalitaryzmów.
Portal wyróżnia pełnotekstowa wyszukiwarka dokumentów oraz rozbudowany system filtrów, indeksów i tagów (m.in. według świadków, miejsc czy dat). Serwis oferuje użytkownikom zarówno przepisany tekst źródła (wiele relacji dostępnych jest w języku polskim i angielskim), jak i skany oryginałów. Całość wzbogacają interaktywne mapy wydarzeń, archiwalne fotografie świadków oraz podpowiedzi podobnych relacji. Baza jest stale rozbudowywana o kolejne kolekcje świadectw oraz artykuły naukowe.
Proces Humera
Okoliczności powstania relacji sięgają 1991 roku, kiedy to Sejm III RP znowelizował ustawę o Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce – IPN, włączając do jej kompetencji nieprzedawnione zbrodnie stalinowskie z lat 1944–1956. Otworzyło to drogę do rozliczenia działalności aparatu bezpieczeństwa z tego okresu i przygotowania procesu 16 funkcjonariuszy Departamentu Śledczego MBP, zwanego potocznie procesem Humera – od nazwiska najwyższego stopniem oskarżonego.
Adam Humer był funkcjonariuszem komunistycznego aparatu bezpieczeństwa i wicedyrektorem Departamentu Śledczego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w latach 1945–1954. Jako podpułkownik i wiceszef tego departamentu (od września 1951 r.) czynnie zwalczał podziemie niepodległościowe, nadzorując śledztwa przeciwko komendom Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” oraz Narodowych Sił Zbrojnych. Między innymi zatwierdził akt oskarżenia przeciwko rotmistrzowi Witoldowi Pileckiemu. Ze służby został zwolniony w marcu 1955 roku z powodu stosowania niedozwolonych metod śledczych. Zasłynął z bezwzględności oraz osobistego stosowania brutalnych tortur wobec więźniów politycznych.
W latach 1993 r. stał się głównym oskarżonym w głośnym procesie szesnastu funkcjonariuszy bezpieki, w którym został skazany za zbrodnie stalinowskie na karę 7,5 roku więzienia.
„Spokojni ludzie”
Publikacji zeznań z procesu Humera towarzyszyła dyskusja z udziałem: Piotra Lipińskiego – reportera historycznego i autora książki „Humer i inni”, Kamili Sachnowskiej – historyczki i kierowniczki Działu Edukacji Instytutu Pileckiego, oraz Pawła Sztamy – historyka i kierownika Działu Naukowego Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL.
Kamila Sachnowska zauważyła, że wbrew naturalnej skłonności do postrzegania stalinowskich śledczych jako urodzonych psychopatów czy sadystów, próżno szukać u nich cech, które czyniłyby z nich wyjątkowe bestie. – Ich życiorysy po odejściu czy z resortu, czy z Głównego Zarządu nie potwierdzają tej tezy. W aktach sprawy Humera są bardzo interesujące, niepozorne dokumenty, mianowicie tak zwany wywiad środowiskowy o całej tej sądzonej szesnastce. To są spokojni ludzie, nie przeszkadzają sąsiadom, cieszą się dobrą opinią – podkreśliła kierowniczka działu edukacji Instytutu Pileckiego.
System łatwy do stworzenia
Zdaniem historyczki o ich brutalizacji zadecydował system oraz profil rekrutowanych osób. Jak zauważyła, byli to w większości bardzo młodzi mężczyźni (często około 25. roku życia), słabo wykształceni (90% miało jedynie wykształcenie podstawowe lub niepełne gimnazjalne, a prawnicy stanowili zaledwie ok. 1% w bezpiece i 0,7% w Głównym Zarządzie Informacji), przed wojną niezaangażowani politycznie.
– Stworzono warunki, które pozwoliły wydobyć z człowieka jego najgorsze cechy. Całkowita bezkarność i system premiowania określonych postaw sprawiły, w moim przekonaniu, że ludzie ci dopuścili się takich czynów. W większym stopniu przyczyniły się do tego stworzone przez system okoliczności niż ich wrodzone cechy czy trudne dzieciństwo” – argumentowała historyczka.
Podobne przekonanie na temat mechanizmów budowania aparatu terroru wyraził Piotr Lipiński autor książki „Humer i inni”, odwołując się do swoich wieloletnich doświadczeń i badań dziennikarskich:
– Ja po kilku latach zbierania tego materiału dochodzę do wniosku, że rzeczywiście wystarczy znaleźć młodych ludzi słabo wykształconych, którym trzeba pokazać jakiś taki cel. Takich ludzi skłonnych do fanatyzmu i przede wszystkim zamkniętych w swoim gronie, bo oni rzeczywiście byli generalnie zamknięci w swoim – podkreślił dziennikarz i reportażysta.
„Dobra robota”
– Co było niesamowite w tych ludziach, to rzeczywiście oni wciąż uważali, że robili dobrze – zauważył Piotr Lipiński, który w latach 90. osobiście obserwował proces Humera na sali sądowej.
Lipiński zwrócił też uwagę na specyficzny sposób relacji dawnych oficerów śledczych, którzy brutalne katowanie więźniów traktowali w kategoriach uciążliwych obowiązków służbowych: – Oni to wielokrotnie powtarzali, że po kilkanaście godzin pracowali, że musieli po kilkanaście godzin tych ludzi przesłuchiwać. A praca z człowiekiem to jest najgorsza praca, jaka może być – jak jeden z nich mi powiedział. I mogli tylko mówić o tym jeszcze, że to ciężka fizyczna praca, bo trzeba było po prostu przylać tym ludziom” – relacjonował reporter.
Ofiary pamiętają
Prowadzący debatę prof. Andrzej Zawistowski zapytał panelistów o wiarygodność pamięci świadków po latach: czy po czterdziestu latach od wydarzeń można zeznać dokładnie i rzetelnie to, co wydarzyło się pod koniec lat 40. i w latach 50.?
Dr Paweł Sztama z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL wskazał nie tylko na zgodność wielokrotnie składanych na przestrzeni dekad zeznań przez byłych więźniów, ale przywołał także eksperyment procesowy z 1993 roku, gdy świadkom pokazano wyklejone na arkuszach A3 fotografie z teczek personalnych bezpieki. Jak podkreślił badacz byli więźniowie stalinowscy po czterdziestu latach rozpoznają oprawców: „w ogromnej większości przypadków (…) nie dość, że wskazują, że ten i ten mnie przesłuchiwał, co więcej pamiętają, jak ten człowiek się nazywał. Znają Humera, bez problemu wskazują Chimczaka, Kobylca, Trutkowskiego, Kaca i wielu, wielu, którzy tam na tej ławie oskarżonych [zasiedli]”.
Powołując się na hipotezę prof. Andrzeja Paczkowskiego, dr Sztama wyjaśnił, że tak dobra pamięć do nazwisk wynikała z faktu, iż więźniowie widzieli je wypisane na protokołach przesłuchań, które musieli podpisywać.
W dalszej części rozmowy paneliści zastanawiali się czy na portalu poświęconym ofiarom totalitaryzmów jest miejsce na relacje oprawców oraz jak je prezentować, a także jaki jest sens prowadzenia długotrwałych i kosztownych procesów rozliczeniowych po czterdziestu latach od popełnienia zbrodni.
Poniżej pełny zapis tej dyskusji dostępny też na YT Instytutu Pileckiego.
Zobacz także
- Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Aktualności
Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.
- 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
Aktualności
86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.
- Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
Aktualności
Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.
- Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
Aktualności
Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).
- Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
Aktualności
Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.
- Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
Aktualności
Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.
- Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
Aktualności
Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.
- Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
Aktualności
Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.
- Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Aktualności
Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski.
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.
- Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
Aktualności
Ekspert IP: Oto „Nachtigall”, batalion, w którym służył dowódca UPA
W związku z powracającą w przestrzeni publicznej dyskusją na temat batalionu „Nachtigall”, dr hab. Tomasz Chinciński, profesor Instytutu Pileckiego, przypomina kluczowe fakty ustalone przez historyków.