Witold Pilecki (1901-1948) | 125. rocznica urodzin - Instytut Pileckiego

Zdjęcie Rotmistrza Pileckiego.

12.05.2026 (WT)

Witold Pilecki (1901-1948) | 125. rocznica urodzin

13 maja 1901 roku urodził się Witold Pilecki. Człowiek, który rzucił wyzwanie dwóm totalitaryzmom: nazistowskiemu i komunistycznemu. Dzięki swojej niezłomności i odwadze stał symbolem patriotyzmu, odwagi, umiłowania wolności i solidarności z prześladowanymi – uniwersalnych wartości wspólnych wszystkim ludziom, fundamentalnych dla tradycji Zachodu.

„Starałem się tak żyć, abym w godzinie śmierci mógł się raczej cieszyć, niż lękać". 

Witold Pilecki
Rotmistrz Witold Pilecki
Witold Pilecki (1901-1948)

Witold Pilecki był synem Juliana i Ludwiki z domu Osiecimskiej. Urodził się w położonym w Rosji niewielkim miasteczku Ołoniec, gdzie jego rodzice mieszkali wówczas z racji na pracę ojca – zatrudnionego w roli rewizora leśnego. Majątek rodzinny Pileckich w dużej części skonfiskowały władze carskie, gdy z powodu udziału w powstaniu styczniowym dziadek Witolda – Józef – został wywieziony na Syberię. Pozostały tylko niewielkie Sukurcze w pobliżu Lidy (obecnie Białoruś). Ludwika chciała jednak, by dzieci wzrastały otoczone językiem i kulturą polską, dlatego w 1910 roku zdecydowała o przeniesieniu się z nimi do Wilna. Tam Witold zaangażował się w rozwijający się ruch skautowy (harcerstwo), który w swoim charakterze miał pielęgnowanie tradycji niepodległościowych.

Blisko rok po wybuchu I wojny światowej, w 1915 roku, Ludwika wraz z dwójką młodszych dzieci przeniosła się do Hawryłkowa, Witold zaś z siostrą Marią kontynuowali edukację w mieście Orzeł, gdzie zamieszkali u rodziny. Tam młody Pilecki dalej aktywnie działał w harcerstwie. W 1918 roku ponownie znalazł się w Wilnie i wstąpił do polskiej samoobrony, która na przełomie grudnia 1918 i stycznia 1919 roku toczyła walkę z bolszewikami. W latach 1919–1920 jako żołnierz Wojska Polskiego brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, a także w starciach z wojskami litewskimi. W 1921 roku po demobilizacji znów zamieszkał na Wileńszczyźnie, gdzie pracował między innymi jako urzędnik sądowy. W roku 1926 przeniósł się do rodzinnego majątku ziemskiego Sukurcze, który z wielkim zaangażowaniem i poświęceniem odbudowywał i rozwijał. Dał się poznać także jako społecznik – rozwinął spółdzielnię mleczarską, założył kółko rolnicze, został naczelnikiem Ochotniczej Straży Pożarnej. W 1931 roku poślubił Marię Ostrowską, pochodzącą z Ostrowi Mazowieckiej nauczycielkę pracującą w pobliskiej Krupie. W 1932 roku urodził im się syn Andrzej, a rok później córka Zofia.

Maria Pilecka i Witold Pilecki z synem Andrzejem Pileckim.
Fot. archiwum rodziny Pileckich

Witold, mimo pracy na gospodarce, nie rozstał się z mundurem wojskowym. W 1926 roku przeszedł przeszkolenie na oficera rezerwy i w następnych latach odbywał kolejne kursy. Ponadto w 1932 roku z jego inicjatywy powstał miejscowy oddział kawalerii, zwany Krakusami. Formacja, w której służyli lokalni mieszkańcy, w 1937 roku została oficjalnie przyjęta do 19. Dywizji Piechoty. W trakcie wojny obronnej 1939 roku Pilecki walczył z Niemcami w szeregach Wojska Polskiego, a następnie przedostał się do Warszawy, gdzie współtworzył konspiracyjną Tajną Armię Polską (TAP). W porozumieniu z dowództwem Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) 19 września 1940 roku jako Tomasz Serafiński dał się pochwycić Niemcom w trakcie łapanki, po to, aby przedostać się do obozu koncentracyjnego Auschwitz, na temat którego polskie podziemie nie posiadało jeszcze zbyt wielu informacji. Tam jako więzień o numerze 4859 zbudował siatkę konspiracyjną o nazwie Związek Organizacji Wojskowej (ZOW). Miała ona na celu samopomoc więźniów i niesienie sobie wsparcia, a także przygotowanie do ewentualnego wybuchu powstania w obozie. Pilecki przesyłał władzom polskim informacje na temat zbrodni popełnianych w obozie, które następnie były przekazywane zachodnim aliantom. Zagrożony dekonspiracją podjął decyzję o ucieczce. Swój plan zrealizował w nocy z 26 na 27 kwietnia 1943 roku wraz z dwójką towarzyszy. Po dotarciu do Warszawy osobiście zdał relację z wydarzeń i warunków w obozie i ponownie włączył się do konspiracji. W 1944 roku wziął udział w powstaniu warszawskim, a po jego stłumieniu dostał się do niewoli. Ostatecznie został umieszczony w obozie Murnau w Bawarii, wyzwolonym przez wojska amerykańskie pod koniec kwietnia 1945 roku. Wkrótce wyjechał do Włoch i dołączył do II Korpusu Polskiego generała Władysława Andersa. Tam spisał wspomnienia szczegółowo ukazujące jego działalność w Auschwitz i zbrodnie, których był wtedy świadkiem.

Witold Pilecki
Fot. archiwum rodziny Pileckich

W grudniu 1945 roku, przybierając tożsamość Romana Jezierskiego, powrócił do kraju, w którym władzę objęli już komuniści wspierani przez Związek Sowiecki. W Polsce przez cały okres wojny przebywała jego żona Maria, która opuściła Sukurcze w 1939 roku i przedostała się do swego rodzinnego domu w Ostrowi Mazowieckiej. Pilecki w porozumieniu z dowództwem II Korpusu Polskiego zbierał informacje na temat sytuacji w opanowanym przez komunistów kraju. W maju 1947 roku wraz ze swoimi współpracownikami został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa i oskarżony o działalność szpiegowską. W trakcie śledztwa był brutalnie torturowany. W wyniku wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie został skazany na karę śmierci, którą wykonano 25 maja 1948 roku w więzieniu mokotowskim przy ulicy Rakowieckiej 37 w Warszawie. Miejsce spoczynku jego ciała do dziś pozostaje nieznane.

dr Bartłomiej Kapica

Witold Pilecki podczas procesu stoi na sali sądowej.
Fot. NAC

Zdjęcie: File:Witold Pilecki in color.jpg, Public domain, via Wikimedia Commons

Zobacz także

  • Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
    Grafika projektu 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Aktualności

    Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”

    Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.

  • Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    Aktualności

    Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl

    – To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.

  • 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    Aktualności

    86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej

    16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.

  • Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    Aktualności

    Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa

    12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.

  • Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    Aktualności

    Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku

    11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).

  • Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    Aktualności

    Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa

    W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.

  • Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    Aktualności

    Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”

    4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.

  • Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
    Grupa ludzi siedzących w kręgu na krzesłach składanych podczas warsztatów w nowoczesnej sali ekspozycyjnej z gablotami i tablicami informacyjnymi.

    Aktualności

    Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”

    W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.

  • Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    Aktualności

    Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie

    29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.

  • Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Aktualności

    Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze

    Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski. 

  • Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
    Zdjęcie Damiana Markowskiego.

    Aktualności

    Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski

    W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.

  • The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Aktualności

    The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap

    Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.