Sala 600. Świadkowie Norymbergii - Instytut Pileckiego

Osiemdziesiąt lat po rozpoczęciu procesów norymberskich, audioserial „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” kieruje uwagę na tych, którzy stali na marginesie historii.

Zamiast przywoływać znane obrazy sali sądowej i zbrodniarzy, oddaje głos zapomnianym – świadkom, tłumaczom, stenotypistkom i obserwatorom, bez których proces nie mógłby się odbyć.

Zapomniani świadkowie

Nie jest to jednak historia samego procesu, lecz opowieść o moralnym napięciu, poczuciu odpowiedzialności i o tym, jak w obliczu zbrodni zachowuje się człowieczeństwo. Kieruje uwagę na tych, którzy stali na marginesie historii. Zamiast przywoływać znane obrazy sali sądowej i zbrodniarzy, autorka kieruje mikrofon w stronę tych świadków bez których proces nie mógłby się odbyć. 

Okna zasłonięto grubymi zasłonami z obawy, że kiedy oskarżeni pojawią się na widoku, ktoś z ulicy wymierzy sprawiedliwość na własną rękę. Norymberga, 20 listopada 1945 roku. Przez masywne drewniane drzwi osadzone w marmurowym portalu wchodzą najwięksi przestępcy III Rzeszy. Nie przyznają się do winy. 

Sześć odcinków, sześć spojrzeń na Norymbergę

Projekt „Sala 600. Świadkowie Norymbergi” realizowany jest we współpracy Instytutu Pileckiego ze Studiem Reportażu Polskiego Radia. Serial jest rozpisany na 6 odcinków, a każdy z nich skupia się na losach pojedynczej osoby uczestniczącej w procesach w charakterze obserwatora. Bohaterami są między innymi dziennikarze, stenotypistki, tłumacze i prawnicy. Pierwszy odcinek opisuje Tadeusza Cypriana, obserwatora i członka polskiej delegacji i jego udział w procesie.

Każdy odcinek koncentruje się na losach jednej postaci, badając wpływ procesu na jej życie zawodowe i moralne:

1. Obserwator – prof. Tadeusz Cyprian (PL): Prawnik i fotograf, członek polskiej delegacji. Walczył o to, by polska sprawa została godnie zaprezentowana, widząc w Norymberdze moment, w którym wojna przestała być polityką, a stała się zbrodnią.
2. Świadek – Seweryna Szmaglewska (PL): Pisarka i ocalała z Auschwitz. Jej zeznanie miało nadać procesowi ludzki wymiar w kontrze do suchych faktów. Odcinek analizuje trud mówienia o traumie w zderzeniu z wystawnym życiem towarzyskim toczącym się w kuluarach procesu
3. Psycholog – Douglas Kelley (USA): Psychiatra badający nazistów, który doszedł do przerażającego wniosku o ich „normalności”. Jego badania podważyły poczucie bezpieczeństwa, wskazując, że granica zła przebiega wewnątrz każdego człowieka.
4. Reporter – Głos świata: Perspektywa dziennikarza relacjonującego proces dla opinii międzynarodowej. Odcinek skupia się na wyzwaniu, jakim było przełożenie języka nienawiści i ogromu okrucieństwa na codzienne doniesienia prasowe, które musiały dotrzeć do sumień ludzi na całym świecie.
5. Tłumaczka – Głos sprawiedliwości: Norymberga była narodzinami tłumaczeń symultanicznych. Bohaterka tego odcinka staje przed dylematem: jak zachować profesjonalną bezstronność i chłodny ton, stając się dosłownym „głosem” zbrodniarzy, których słowa musi przekładać na bieżąco?
6. Stenotypistka – Zapis pamięci: Milcząca obecność w Sali 600. Jej zadaniem było utrwalenie każdego słowa, pauzy i emocji towarzyszącej procesowi. Odcinek bada fizyczny i psychiczny koszt bycia „żywym magnetofonem” dokumentującym najbardziej mroczne karty XX wieku.

Archiwa, głos i muzyka

Wykorzystano w nim m.in materiały Archiwalne Polskiego Radia, współczesne wywiady z osobami pracującymi w archiwum w Norymberdze. Materiał udźwiękowiła wiolonczelistka Dobrawa Czocher, a głosu użyczyła Danuta Stenka.

Sprawiedliwość wciąż aktualna

Dla Martyny Wojtkowskiej, autorki scenariusza, doświadczenia ówczesnych obserwatorów Norymbergi pozostają nadal aktualne: Kiedy przyglądam się wojnie, temu jak cierpią ludzie, zadaję sobie pytanie: „I co w związku z tym się wydarzy?” – w kontekście sprawiedliwości, na którą wszyscy liczymy. Procesy norymberskie były kluczowym momentem w dziejach, bo wówczas powstał szablon postępowania wobec ludzi, którzy dopuścili się najbardziej zbrodniczych czynów. To pragnienie sprawiedliwości dziejowej towarzyszyło mi podczas pisania scenariusza audioserialu – przyznaje Wojtkowska.

Znaczenie procesów norymberskich

„Norymberga" stała się kamieniem milowym na ciernistej drodze rozwoju prawa międzynarodowego. Jej znaczenie polega nie tylko na osądzeniu głównych nazistowskich przywódców, lecz także na stworzeniu fundamentów współczesnego systemu odpowiedzialności karnej za zbrodnie międzynarodowe.

W toku procesów norymberskich nie udało się rozliczyć wszystkich zbrodni niemieckich. Uspokoiły one jednak sumienie niemieckiego społeczeństwa. Popularną narracją stał się pogląd, że winę za zbrodnie nazistowskie ponoszą wyłącznie wysoko postawieni decydenci państwowi i pewne środowiska skupione wokół nich. Miliony Niemców (17 milionów służyło w Wehrmachcie, a prawie 9 milionów było w NSDAP) poczuło się zwolnionych z odpowiedzialności indywidualnej.

– Niestety w Norymberdze sądzono zbrodnie tylko jednego totalitaryzmu - nazistowskiego. Drugi agresor, istotny z perspektywy Polski i innych krajów, czyli Rosja Sowiecka, występował w roli oskarżyciela, a nie państwa oskarżonego. Z tego powodu zbrodnie jednego z aliantów (jak m.in. Katyń) zostały przemilczane. Po 1946 roku „zimna wojna" zahamowała rozliczanie zbrodni wojennych, a sprawiedliwość stała się zakładniczką polityki międzynarodowej – wyjaśnia dr Joanna Nikel z Instytutu Pileckiego.

Pierwszy odcinek: Tadeusz Cyprian, obserwator z Polski

„Okna zasłonięto grubymi zasłonami z obawy, że kiedy oskarżeni pojawią się na widoku, ktoś z ulicy wymierzy sprawiedliwość na własną rękę. Norymberga, 20 listopada 1945 roku. Przez masywne drewniane drzwi osadzone w marmurowym portalu wchodzą najwięksi przestępcy III Rzeszy. Nie przyznają się do winy. Ten proces zmienia życie nie tylko głównych graczy…”. Pilot serialu dokumentalnego przedstawia Tadeusza Cypriana, członka polskiej delegacji, oraz jego udział w procesie norymberskim.

Odcinek można wysłuchać na stronach Polskiego Radia. 

Nagroda Melchior 2026

Michał Czajkowski, odpowiedzialny za realizację dźwięku w serialu, otrzymał Nagrodę Melchiora 2026 w kategorii „Realizacja Audio Roku”.

Sala 600. Świadkowie Norymbergi.
Autorka: Martyna Wojtkowska
Narracja: Danuta Stenka
Muzyka: Dobrawa Czocher
Nagranie i mastering muzyki: Agnieszka Szczepańczyk
Nagranie narracji: Maciej Kubera
Montaż: Alicja Głów
Realizacja dźwięku: Michał Czajkowski
Producent kreatywny: Bartosz Panek
Producent wykonawczy: Katarzyna Lesisz
Opracowanie graficzne: Marta Wilk