Rocznica zbrodni na 11 Polakach pomagających Żydom. Upamiętniono ich w ramach programu „Zawołani po imieniu” - Instytut Pileckiego
23.02.2026 (PN)
Rocznica zbrodni na 11 Polakach pomagających Żydom. Upamiętniono ich w ramach programu „Zawołani po imieniu”
82 lata temu z rąk Niemców zginęło jedenaścioro mieszkańcach Paulinowa i Starego Ratyńca niedaleko Sterdyni (woj. mazowieckie).
Była to kara za pomoc udzieloną Żydom zbiegłym ze zlikwidowanego getta. W czerwcu 2020 roku upamiętniono ich w ramach programu „Zawołani po imieniu”.
W nocy z 23 na 24 lutego 1943 roku w Paulinowie Niemcy przeprowadzili obławę na ukrywających się Żydów, którzy zbiegli ze zlikwidowanego getta w Sterdyni. Była to część zakrojonej na szeroką skalę akcji, do której zaangażowano około 2 tys. żołnierzy i policjantów.
Pomoc od okolicznych mieszkańców
Dzięki mieszkańcom Paulinowa i Starego Ratyńca część żydowskich uciekinierów znalazła schronienie w pobliskim lesie. Kilku za przyzwoleniem Franciszka Kierylaka – stajennego i stróża miejscowego folwarku – nocowało w dworskich zabudowaniach. Część z nich była znajomymi jeszcze sprzed wojny. Uciekinierzy otrzymywali żywność, czy słomę do ocieplania kryjówek
W identyfikacji osób pomagających Żydom Niemcy wykorzystali mężczyznę podającego się za zbiega z transportu do Treblinki. Dołączył on do ukrywających się Żydów. Obserwował i notował, kto udziela pomocy. Do trafienia na „listę” wystarczyło wręczenie kromki chleba.
Ofiary zbrodni
W konsekwencji śmierć poniosło 11 mieszkańców Paulinowa i Starego Ratyńca. Najpierw Niemcy zamordowali Franciszka Kierylaka – został wywleczony z obory i zastrzelony przed domem. Następnie, w progu własnego domu zabito Ewę i Józefa Kotowskich. Ich córka Stanisława, która była świadkiem egzekucji, i syn Czesław cudem uniknęli śmierci. Starszy syn – Stanisław razem ze Stanisławem Piwką zostali zapędzeni przed gorzelnię. Wkrótce dołączyli do nich kolejni aresztowani: Zygmunt Drgas, Marian Nowicki (obydwaj byli wysiedleńcami z Wielkopolski i mieszkali w Starym Ratyńcu) i Zygmunt Uziębło (pochodził ze Starego Ratyńca). Pięciu zatrzymanych doprowadzono do przyległego do Paulinowa lasu i rozstrzelano. Na terenie cegielni Niemcy zamordowali Franciszka Augustyniaka, Jana Siwińskiego i Aleksandrę Wiktorzak. Podczas obławy zginęło dwóch niemieckich żołnierzy. Byli ofiarami strzelaniny, która omyłkowo wywiązała się między nacierającymi z przeciwnych stron Niemcami. Zamordowanych Polaków pogrzebano w lesie, nieopodal drogi. Po wojnie rodziny ofiar ekshumowały ciała i pochowały je na okolicznych cmentarzach. Los ratowanych Żydów pozostaje nieznany. Według relacji świadków w egzekucji w paulinowskim lesie miał zginąć jeden z żydowskich uciekinierów i dwaj zbiegli z niewoli jeńcy sowieccy, którzy również otrzymywali pomoc od miejscowej ludności.
4 czerwca 2020 roku w Sterdyni Instytut Pileckiego uhonorował tych lokalnych bohaterów, nieznanych ogółowi społeczeństwa. W uroczystości wzięli udział przedstawiciele władz centralnych i samorządowych oraz lokalnej społeczności. Specjalnymi gośćmi byli członkowie rodzin osób upamiętnianych. Przy ul. Tadeusza Kościuszki odsłonięto tablicę upamiętniającą zamordowanych.
O programie
„Zawołani po imieniu” to program realizowany przez Instytut Pileckiego, który przywraca pamięć o obywatelach II Rzeczypospolitej – Polakach oraz przedstawicielach innych narodowości i grup etnicznych żyjących w granicach II RP – zamordowanych przez Niemców za udzielanie pomocy Żydom w czasie Zagłady.
Zobacz także
- Za nami pierwszy dzień finałowych manewrów VI Turnieju Szkół Rotmistrza
Aktualności
Za nami pierwszy dzień finałowych manewrów VI Turnieju Szkół Rotmistrza
W Ostrowi Mazowieckiej i okolicznych terenach wystartował długo wyczekiwany, trzeci etap ogólnopolskiego Turnieju Szkół im. rtm. Witolda Pileckiego. To wyjątkowa rywalizacja dedykowana szkołom podstawowym i ponadpodstawowym noszącym imię Rotmistrza.
- Przedwojenny szyk i argentyńskie emocje! Tak świętowaliśmy urodziny Rotmistrza
Aktualności
Przedwojenny szyk i argentyńskie emocje! Tak świętowaliśmy urodziny Rotmistrza
Co to był za wieczór! Za nami wyjątkowa, urodzinowa potańcówka, która na kilka godzin przeniosła nas w klimat dwudziestolecia międzywojennego. Niesamowita energia i uśmiechy uczestników stworzyły niezapomnianą atmosferę.
- Relacja z wydarzenia: „Blask i Ból” – spotkanie poświęcone bł. Elżbiecie Róży Czackiej
Aktualności
Relacja z wydarzenia: „Blask i Ból” – spotkanie poświęcone bł. Elżbiecie Róży Czackiej
Za nami wyjątkowy wieczór w Galerii Instytutu Pileckiego w Domu Bez Kantów. W czwartek, 14 maja, w ramach nowego cyklu „Blask i Ból”, odbyło się spotkanie, które pokazało, że o historii XX wieku można opowiadać w sposób niezwykle bliski człowiekowi.
- Melchior za realizację dźwiękową serialu „Sala 600 – Świadkowie Norymbergi”
Aktualności
Melchior za realizację dźwiękową serialu „Sala 600 – Świadkowie Norymbergi”
Nagrody Dziennikarskie Polskiego Radia – Melchiory 2026 – prestiżowe wyróżnienia Polskiego Radia przyznane.
- Publikacja wydana przez Instytut Pileckiego otrzymała Nagrodę Historyczną „Polityki”
Aktualności
Publikacja wydana przez Instytut Pileckiego otrzymała Nagrodę Historyczną „Polityki”
Wydawnictwo źródłowe pod redakcją prof. Tadeusza Pawła Rutkowskiego „Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich”, wydane przez Instytut Pileckiego, otrzymało Nagrodę Historyczną „Polityki” im. Mariana Turskiego za 2025 rok w kategorii Źródła.
- Witold Pilecki (1901-1948) | 125. rocznica urodzin
Aktualności
Witold Pilecki (1901-1948) | 125. rocznica urodzin
13 maja 1901 roku urodził się Witold Pilecki. Człowiek, który rzucił wyzwanie dwóm totalitaryzmom: nazistowskiemu i komunistycznemu. Dzięki swojej niezłomności i odwadze stał symbolem patriotyzmu, odwagi, umiłowania wolności i solidarności z prześladowanymi – uniwersalnych wartości wspólnych wszystkim ludziom, fundamentalnych dla tradycji Zachodu.
- Ekspozycja „Każda droga zaczyna się domu”
Aktualności
Ekspozycja „Każda droga zaczyna się domu”
Hasło „Każda droga zaczyna się w domu” nawiązuje nie tylko do drogi, którą każdy przechodzi w swoim życiu, lecz także do domu, rozumianego na wiele sposobów: jako ojczyzna, budynek mieszkalny, przestrzeń formowania charakteru oraz systemu wartości.
- Quest: Witold Pilecki w Powstaniu Warszawskim
Aktualności
Quest: Witold Pilecki w Powstaniu Warszawskim
Weź udział w wyjątkowej grze terenowej i odkryj losy Rotmistrza w Powstaniu Warszawskim!
- FESTIWAL PILECKIEGO | Kalendarium
Aktualności
FESTIWAL PILECKIEGO | Kalendarium
- Nominacja do Nagród Historycznych „Polityki” dla publikacji Instytutu Pileckiego
Aktualności
Nominacja do Nagród Historycznych „Polityki” dla publikacji Instytutu Pileckiego
Wydawnictwo źródłowe pod redakcją prof. Tadeusza Pawła Rutkowskiego „Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich”, wydane przez Instytut Pileckiego, otrzymało nominację do Nagród Historycznych „Polityki” im. Mariana Turskiego za 2025 rok w kategorii Źródła.
- Zgłoszenia do Międzynarodowej Nagrody Pileckiego tylko do końca czerwca!
Aktualności
Zgłoszenia do Międzynarodowej Nagrody Pileckiego tylko do końca czerwca!
Do końca czerwca Instytut Pileckiego przyjmuje zgłoszenia do Międzynarodowej Nagrody im. Witolda Pileckiego. Konkurs, już po raz szósty, organizowany jest przy udziale Rodziny Patrona i w partnerstwie z Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau.
- Debata w Instytucie Polskim w Düsseldorfie z okazji 80. rocznicy Procesu Norymberskiego
Aktualności
Debata w Instytucie Polskim w Düsseldorfie z okazji 80. rocznicy Procesu Norymberskiego
28 kwietnia 2026 r. w Instytucie Polskim w Dusseldorfie odbyła się dyskusja z okazji 80. rocznicy Procesu Norymberskiego (1945-1946) pt. „Procesy Norymberskie z perspektywy polskiej i niemieckiej“ (Die Nürnberger Prozesse in polnischer und deutscher Perspektive).