Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy - Instytut Pileckiego
17.07.2026 (PT)
Zderzenie dwóch pamięci. Polityka historyczna Polski wobec Ukrainy
Ukraińska pamięć państwowa zabrnęła w ślepy zaułek, co podyktowane było nie do końca refleksyjnym podejściem do wybranych kart przeszłości własnego narodu. Niestety, jak zwykle w podobnych sytuacjach, kiedy historia zostaje zakładnikiem polityki, rachunek za to przyjdzie jednak zapłacić nie politykom, a państwu ukraińskiemu i jego społeczności – ocenił profesor Instytutu Pileckiego, dr. hab. Damian Markowski.
Wykład profesora Markowskiego wygłoszony 12 lipca 2026 roku w Muzeum Kresów w Lubaczowie, stał się punktem wyjścia do głębokiej analizy jednego z najtrudniejszych tematów w relacjach polsko-ukraińskich.
Wydarzenie zorganizowane w ramach obchodów Narodowego Dnia Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II RP zgromadziło liczne grono słuchaczy, przedstawicieli lokalnych władz, IPN oraz organizacji społecznych. Prelekcja dr. hab. Damiana Markowskiego dotyczyła fundamentalnego pęknięcia w ocenie wydarzeń z lat II wojny światowej, które do dziś rzutuje na współczesne stosunki dyplomatyczne i społeczne obu narodów.
Pamięć ukraińska, pamięć polska
Według historyka Instytutu Pileckiego, współczesny konflikt między Polską a Ukrainą ogniskuje się wokół diametralnie różnych ocen działalności ukraińskich formacji nacjonalistycznych. Dla strony polskiej ocena działalności Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii jest jednoznaczna. Formacje te przeprowadziły w latach 1943–1945 brutalną, zaplanowaną czystkę etniczną na terenach Wołynia i Galicji Wschodniej. Szacuje się, że w wyniku tych działań śmierć poniosło około 90 tysięcy Polaków – głównie bezbronnych cywilów, kobiet, dzieci i starców.
Pamięć heroiczna o OUN i UPA stała się [na Ukrainie] pamięcią państwową – instytucjonalną. Ten rodzaj pamięci ma to do siebie, iż nieodłącznie związany jest z mechanizmem wyparcia – tłumaczy dr hab. Damian Markowski.
Po stronie ukraińskiej dominuje narracja heroiczna. Dla współczesnego Kijowa, szczególnie w obliczu trwającej agresji rosyjskiej i procesu dekomunizacji, OUN i UPA stanowią fundament tożsamości państwowej jako formacje, które stawiły zbrojny opór reżimowi sowieckiemu. Budowanie tego mitu wiąże się jednak z głębokim wyparciem zbrodni popełnionych na ludności cywilnej – nie tylko polskiej, ale również żydowskiej czy samej ukraińskiej, podejrzewanej o brak lojalności wobec banderowców.
Naukowiec przekonuje, że Ukraina powinna przejść podobną drogę, jak Polska. Rozliczenie się z trudnymi kartami historii jak zbrodnia w Jedwabne czy stosunek do działalności tak zwanych Żołnierzy Wyklętych nie byłby możliwy bez przekształcenia pamięci zbiorowej.
Pamięć ukraińska również musi przejść podobną drogę przed dopuszczeniem do siebie niechcianej prawdy? Tak stać się powinno, ale wcale nie znaczy to, że tak będzie – zauważa historyk i dodaje – bohaterowie nie mogą przecież być odpowiedzialni za masowe zbrodnie na bezbronnych, w dodatku dokonywane niejednokrotnie ze skrajnym okrucieństwem. Musieliby wówczas przestać być bohaterami.
Rachunek sumienia
Markowski przekonuje, że deklaracje polityczne o konieczności dalszych badań pozostaną bez pokrycia i pogłębią jedynie wzajemną irytację. Nie ma płaszczyzny, na której dwie dominujące narracje mogłyby się w pełni spotkać. Jedyną drogą do wyjścia z tego impasu jest bezwarunkowe uznanie prawa do pamięci i godnego pochówku wszystkich ofiar konfliktu – w tym również tych Ukraińców, którzy zginęli w wyniku polskich akcji odwetowych.
Warunek pojednania na gruncie przeszłości pozostaje niezmienny – jest nim bezwarunkowe uznanie godności cywilnych ofiar, przyznanie im podmiotowości i prawa do pochówku oraz potępienie sprawców zbrodni – wskazuje profesor Damian Markowski.
Tylko prawda i odrzucenie politycznego koniunkturalizmu mogą pozwolić na zamknięcie tej tragicznej karty w historii obu narodów, choć perspektywa ta pozostaje na razie kwestią trudnej do określenia przyszłości.
Zobacz także
- Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Aktualności
Zapraszamy do udziału w 2. edycji projektu „Pamięć miejsca, miejsca pamięci”
Ruszył nabór do drugiej edycji ogólnopolskiego projektu edukacyjno-historycznego Instytutu Pileckiego.
- Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl
Aktualności
Zeznania z procesu Adama Humera | Nowa kolekcja relacji o zbrodniach komunistycznych na 10-lecie portalu ZapisyTerroru.pl
– To dla Instytutu Pileckiego niezwykle ważny moment. Badając totalitaryzmy, dokumentujemy również zbrodnie popełnione w okresie stalinowskim – podkreślał prof. Andrzej Zawistowski podczas spotkania poświęconego prezentacji nowej kolekcji w internetowej bazie świadectw Instytutu Pileckiego ZapisyTerroru.pl.
- 86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
Aktualności
86. rocznica zamknięcia granic getta warszawskiego – uroczystość przy ul. Siennej
16 listopada 2026 roku przy zachowanym fragmencie muru getta na terenie XII Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza (ul. Sienna 53 w Warszawie) odbyła się ceremonia upamiętniająca 86. rocznicę zamknięcia granic getta warszawskiego. W wydarzeniu wziął udział dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj.
- Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
Aktualności
Liderzy Polonii 2026 w Instytucie Pileckiego - edukacja historyczna i ochrona dziedzictwa
12 listopada 2026 roku w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej odbyła się wizyta studyjna uczestników projektu „Liderzy Polonii 2026”. Blisko 40 działaczy i przedstawicieli organizacji polonijnych z całego świata poznało nasze narzędzia dokumentowania historii XX wieku oraz dobre praktyki w zakresie edukacji historycznej.
- Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
Aktualności
Instytut Pileckiego na festiwalu „Wspólna Niepodległa” 2026 – relacja i wyniki symulacji wyborów z 1919 roku
11 listopada 2026 roku Instytut Pileckiego uczestniczył jako partner w festiwalu „Wspólna Niepodległa” w Warszawie, organizowanym przez Muzeum Historii Polski z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Odwiedzający Cytadelę Warszawską oraz Krakowskie Przedmieście wzięli udział w grze terenowej, pokazach rekonstrukcji historycznej Armii Ochotniczej z 1920 roku, seansach filmowych, badaniach archiwalnych w bazie „Zapisy Terroru” oraz symulacji wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 1919 roku, w której zwyciężyła Irena Kosmowska (52 głosy).
- Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
Aktualności
Pierwsze kobiety w Sejmie. Wybory na festiwalu Wspólna Niepodległa
W 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości w Galerii Instytutu w Domu Bez Kantów Instytut Pileckiego zorganizował niezwykłe wybory.
- Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
Aktualności
Debata wokół monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
4 listopada w Instytucie Pileckiego odbyła się debata towarzysząca premierze dwutomowej monografii „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”, opublikowanej we wrześniu 2026 r. nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego.
- Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
Aktualności
Niemieccy edukatorzy w Warszawie. Za nami „Public History Lab 2026”
W dniach 26–30 października 2026 roku w ramach „Public History Lab 2026” grupa nauczycieli, edukatorów, studentów i doktorantów z Niemiec poznawała w Warszawie polską perspektywę na wydarzenia II wojny światowej.
- Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
Aktualności
Sylwetki nagrodzonych medalem „Virtus et Fraternitas” na wystawie przed galerią Kordegarda w Warszawie
29 października 2026 roku na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie odbyło się uroczyste otwarcie plenerowej ekspozycji „Odznaczeni Medalem Virtus et Fraternitas 2026”. Wydarzenie przypomina postaci tegorocznych laureatów Medalu – osób, które w najciemniejszych momentach XX wieku wykazały się wyjątkową odwagą, solidarnością i człowieczeństwem, niosąc ratunek polskim obywatelom.
- Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Aktualności
Medal „Virtus et Fraternitas” wręczony w Belwederze
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył medalem „Virtus et Fraternitas” 18 osób z 7 krajów: Czech, Japonii, Norwegii, Nowej Zelandii, Ukrainy, Węgier i Polski.
- Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
Aktualności
Oblicze zbrodni. Życie i śmierć Romana Szuchewycza | dr. hab. Damian Markowski
W związku z niedawną decyzją Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza, publikujemy artykuł dr. hab. Damiana Markowskiego, profesora Instytutu Pileckiego, przypominający kluczowe fakty z życia i działalności dowódcy UPA.
- The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Aktualności
The Second International Congress of the Pilecki Institute: A recap
Congress “Embracing the New, Preserving the Old: Studying Fascism, Communism, and Totalitarianism in the 2020s” took place on October 14 and 15, 2026 – two packed days of stimulating papers, keynote events, debates and discussions.