Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” - Po co organizujemy konferencję - Instytut Pileckiego
Na 2026 r. przypada kilka ważnych rocznic związanych z historią sowieckiej Azji Centralnej: 100. rocznica pierwszego sowieckiego spisu powszechnego, który rozpoczął proces tworzenia „sowieckich narodów”, 90. rocznica deportacji ludności polskiej i niemieckiej z sowieckiej Ukrainy, a także 40. rocznica grudniowych wydarzeń w Kazachskiej SRS, stanowiących wyraz narodowego przebudzenia.
Chcemy, by wszystkie te wydarzenia, choćby w symboliczny sposób, stały się tematycznym zwornikiem obrad. Mamy ambicję stać się gospodarzem pierwszego w Polsce przedsięwzięcia naukowego łączącego różne dyscypliny badań nad sowiecką Azją Centralną – regionem o wyjątkowo skomplikowanej historii totalitaryzmu, masowych represji i przymusowych deportacji, obejmujących także Polaków. Dotychczasowe badania w Polsce koncentrowały się na wyodrębnionych aspektach – dokumentacji represji, badaniach etnograficznych lub politologicznych analizach globalnego bezpieczeństwa. Wciąż istnieje znacząca luka w całościowym ujęciu społeczno-kulturowych procesów oraz mechanizmów adaptacji i przetrwania stosowanych przez deportowanych i autochtoniczne społeczności regionu. Dlaczego zatem nie stworzyć platformy wymiany wiedzy między badaczami reprezentującymi różne dyscypliny: sowietologię, antropologię, historię, politologię i kulturoznawstwo? Dlaczego nie urządzić spotkania, które umożliwi podzielenie się doświadczeniami i nawiązanie trwałej współpracy między ośrodkami polskimi i zagranicznymi, instytucjami naukowymi i archiwami Azji Centralnej, a także Europy i innych części świata?
Chcemy, by w długofalowej perspektywie konferencja przyniosła poszerzenie dostępu do lokalnych źródeł, zaowocowała realizacją wspólnych projektów badawczych poświęconych historii totalitaryzmu i pamięci zbiorowej, przyczyniła się do zachowania i upowszechnienia wiedzy o ofiarach sowieckiego totalitaryzmu w Azji Centralnej wśród różnych narodowości, których tragiczne losy przez dekady były marginalizowane, zniekształcane lub wymazywane. Chcemy, aby to spotkanie stało się forum, na którym poznamy wyniki badań z różnych krajów, dyscyplin i perspektyw metodologicznych – w tym historii, nauk politycznych, prawa, socjologii, antropologii kulturowej oraz studiów nad pamięcią – co pozwoli lepiej zrozumieć naturę systemowej przemocy oraz jej długotrwałe konsekwencje dla tożsamości narodowej i europejskiej. Zależy nam na zebraniu wystąpień i paneli ukazujących zarówno wymiar makrohistoryczny (polityka państwowa, masowe operacje represyjne), jak i mikrohistoryczny (doświadczenie jednostki, rodziny, wspólnoty lokalnej).
