Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” - CALL FOR PAPERS - Instytut Pileckiego
W 2026 r. przypada kilka ważnych rocznic związanych z historią sowieckiej Azji Centralnej: 100. rocznica pierwszego sowieckiego spisu powszechnego, który rozpoczął proces tworzenia „sowieckich narodów” Azji Centralnej, 90. rocznica deportacji ludności polskiej i niemieckiej z sowieckiej Ukrainy, a także 40. rocznica grudniowych wydarzeń w Kazachskiej SRS, stanowiących wyraz narodowego przebudzenia w republice.
W związku z tymi wydarzeniami Instytut Pileckiego podjął się organizacji międzynarodowej konferencji naukowej „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium”, która odbywa się w dniach 2–4 września 2026 r. w siedzibie Instytutu w Warszawie. Biorą w niej udział badacze z Polski i zagranicy, których zainteresowania naukowe koncentrują się wokół XX-wiecznej Azji Centralnej, funkcjonowania na tym obszarze systemu sowieckiego oraz losów ludności cywilnej, zarówno autochtonicznej, jak i napływowej w wyniku deportacji. Celem konferencji jest nie tylko prezentacja najnowszych wyników badań, lecz także rozwijanie międzynarodowej współpracy naukowej i zainicjowanie nowych projektów badawczych dotyczących totalitaryzmu komunistycznego w krajach Azji Centralnej, jak też pogłębianie refleksji nad naturą rosyjsko-sowieckiego kolonializmu, jego spuścizny i form pamięci o ofiarach.
Analizie zostaną poddane narzędzia sowieckich represji: masowe deportacje wybranych grup i całych narodów, operacje „rozkułaczania”, czystki etniczne, głód jako narzędzie sowietyzacji i „wykorzeniania przeżytków społecznych”. Badacze przyjrzą się też funkcjonowaniu systemu GUŁAG, przymusowej kolektywizacji, polityce eksterminacji lokalnych elit, niszczeniu struktur religijnych i narodowych, a także permanentnej kontroli i indoktrynacji realizowanej przez aparat partyjny, NKWD/KGB i inne instytucje o podobnym charakterze. Uwzględnią przy tym różnorodność narodowych doświadczeń, co umożliwi porównanie modeli oporu i przetrwania oraz form adaptacji i funkcjonowania w sowieckim uniwersum. Istotnym elementem konferencji będzie również refleksja nad zachowaniami zbiorowości dotkniętych terrorem i sowiecką inżynierią społeczną w wymiarze strukturalnym, gospodarczym i religijnym.
Międzynarodowa konferencja naukowa organizowana przez Instytut Pileckiego jest pierwszym w Polsce przedsięwzięciem łączącym interdyscyplinarne badania nad sowiecką Azją Centralną – regionem o wyjątkowo skomplikowanej historii totalitaryzmu, ludności poddanej masowym represjom i przymusowym deportacjom, w tym Polaków. Dotychczasowe badania w Polsce koncentrowały się na izolowanych aspektach – dokumentacji represji, badaniach etnograficznych lub analizach politologicznych dotyczących bezpieczeństwa globalnego. Wciąż istnieje znacząca luka w całościowym ujęciu społeczno-kulturowych procesów oraz mechanizmów adaptacyjnych i przetrwania wśród deportowanych i autochtonicznych społeczności regionu.
Misją konferencji jest stworzenie platformy współpracy intelektualnej między naukowcami reprezentującymi różne dyscypliny: sowietologię, antropologię, historię, politologię i kulturoznawstwo. Spotkanie umożliwi wymianę doświadczeń, co pozwoli lepiej zrozumieć naturę systemowej przemocy oraz jej długotrwałe konsekwencje dla tożsamości narodowej i europejskiej. Ważnym punktem programu będzie również refleksja nad przeszłością w kontekście teraźniejszości i przyszłości.
