Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” - Program konferencji - Instytut Pileckiego

Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium”
Badania / Konferencje Międzynarodowa konferencja naukowa „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium”

PROGRAM KONFERENCJI

 

 

2.09.2026

 

8.30 - 9.00 Kawa powitalna

 

 

9.00–10.00 Wykład inauguracyjny

Manara Kalybekova Kazachstan jako kluczowy obszar w realizacji sowieckiego modelu budowania państwa 

Manara Kałybekova – kierowniczka wydziału stosunków zewnętrznych,  informacji i kompleksu naukowego w Instytucie Historii i Etnologii Akademii Nauk Kazachstanu im. Czokana Walichanowa, autorka ponad 60 tekstów naukowych na temat sowieckich represji i Polaków w Kazachstanie. Wyróżniona odznaką honorową „Bene Merito” za działalność wzmacniającą pozycję Polski na arenie międzynarodowej.

 

 

10.15–11.45

 

Panel 1

Cyfrowe zasoby archiwalne i ich wykorzystanie w badaniach nad Sowiecką Azją Centralną

Saule Satayeva „Białe plamy historii” i metody archiwalne stosowane przy tworzeniu dokumentów audiowizualnych w archiwach zagranicznych

dr Paweł Lesisz Prezentacja zasobów archiwalnych Instytutu Pileckiego związanych z Azją Centralną

dr Jerzy Rohoziński, Tomasz Gleb Materiały audiowizualne z Kazachstanu w zbiorach archiwalnych Instytutu Pileckiego

 

Panel 2

Rosyjski kolonializm w XIX-wiecznej Azji Centralnej i polski ślad – ku sowieckiemu totalitaryzmowi?, część 1 / (panel w języku polskim z tłumaczeniem)

prof. Wiesław Caban Opisy kazachskich stepów Bronisława Zaleskiego

prof. Zbigniew Wójcik  Bronisław Grąbczewski w Azji Centralnej

Karolina Brzykcy Rola Azji w rosyjskiej kolonizacji XIX-wieku: narodnicka perspektywa Sergieja Nikołajewicza Jużakowa

 

Panel 3 

Naznaczone tragedią polskie spotkania z sowiecką Azją Centralną, część 1

prof. Jerzy Grzybowski Polscy obywatele wyznania prawosławnego w Azji Środkowej w latach 1940–1942

dr Adam Żaliński Niechęć do poruszania drażliwych tematów wśród diaspory ofiar. Milczenie jako strategia przetrwania wśród mniejszości polskiej w Kazachstanie

Bota Zhunusova Historia kształtowania się polskiej diaspory w Kazachstanie w kontekście procesów migracyjnych i deportacyjnych w XIX–XX w.

Saodat Pirimkulova Materialne zabezpieczenie polskich dzieci w ZSRR (1941–1946)

 

11.45–12.10 Przerwa kawowa

 

 

12.10–13.40

 

Panel 1

Sowieckie dziedzictwo Azji Centralnej oczami polskich reportażystów (dyskusja z udziałem autorów Wydawnictwa Czarne) / (panel w języku polskim z tłumaczeniem)

Uczestnicy: Wojciech Górecki, Joanna Czeczott, dr Emilia Sułek (autorzy znakomitych reportaży na temat Kazachstanu i Kirgistanu)

Komentarz ekspercki: Aurelia Szwajkowska (Uniwersytet Rzeszowski): Reprezentacje dziedzictwa sowieckiego kolonializmu w reportażach Joanny Czeczott, Emilii Sułek i Wojciecha Góreckiego

 

Panel 2

Pamięć a polityka pamięci: praktyki kolonialne a głosy oporu rdzennej ludności, część 1

Gulzat Egemberdieva „Üszkürük – westchnienia pamięci”: powieść autobiograficzna

Gulnara Abikeyeva Nuklearna nekropolityka: poligon w Semipałatyńsku w kazachskim kinie

Gulzat Alagoz Represje stalinowskie w Kirgistanie: rodzaje przemocy, transformacja społeczna i polityka pamięci

Baurzhan Zhanguttin Czego nie przeczytamy w protokołach sądowych: działalność specjalnych komisji Prezydium Rady Najwyższej ZSRR ds. rehabilitacji ofiar represji politycznych w Kazachstanie (1954–1959)

 

Panel 3 

Rosyjski kolonializm w XIX-wiecznej Azji Centralnej i polski ślad – ku sowieckiemu totalitaryzmowi?, część 2 / (panel w języku polskim z tłumaczeniem)

dr hab. Mariusz Kulik Polacy w armii rosyjskiej podczas podboju Azji Centralnej

dr Piotr Głuszkowski Jan Prosper Witkiewicz w kazachskich stepach i Bucharze

prof. dr hab. Iwona Sakowicz-Tebinka Brytyjska opinia publiczna wobec rosyjskiej ekspansji w Azji Środkowej w II poł. XIX w.

 

 

Panel 4 

Sekularyzacja w wydaniu sowieckim, przetrwanie i odrodzenie islamu w sowieckiej Azji Centralnej

dr hab. Anna Cieślewska Lokalne narracje, islam i represje w czasach sowieckich

Barys Paulau, Anna Verenchikova-Galkina Kobiety, religia i władza: sekularyzacja Azji Centralnej w wydaniu sowieckim – ile emancypacji, ile kontroli?

Haris bin Aziz Od sowieckiej sekularyzacji do atmosfery podejrzliwości po 11 września: ciągłość w zarządzaniu islamem na obszarze Azji Centralnej i Pakistanu

Yohanes Krismantyo Susanta Dyplomacja sanktuariów: sowiecka instrumentalizacja islamskiego dziedzictwa Uzbekistanu podczas wizyty Sukarno w 1956 roku

dr Ludwika Włodek Ruch narodowy i religijny w Tadżykistanie w okresie pierestrojki

 

13.40–14.50 Obiad 

 

 

14.50–16.20

 

Posiedzenie Polsko-Kazachstańskiej Komisji Historyków – forum wymiany wyników badań oraz dyskusji nad wspólnym dziedzictwem historycznym XX wieku Polski i Kazachstanu

Pokaz filmu Trzy ćwierci do śmierci. Ostatnia deportacja

 

 

 

3.09.2026

 

8.30 - 9.00 Kawa powitalna

 

9.00–10.00 Wykład inauguracyjny

Renat Bekkin Problematyka wojny i pokoju w retoryce sowieckich muftiatów w okresie od lat 40. do 80. XX w. (na przykładzie Duchowego Zarządu Muzułmanów Azji Środkowej i Kazachstanu)

Renat Bekkin – obecnie badacz niezależny. Założyciel i długoletni kierownik Wydziału Badań nad Islamem na Uniwersytecie w Kazaniu, a także założyciel i redaktor naczelny naukowego periodyku „Kazan Islamic Review”. Autor 14 monografii, ponad 100 artykułów naukowych, a także 3 powieści.

 

 

10.15–11.45

 

Panel 1 

Różnorodność technik przymusu: sowieckie metody represji i zaprowadzania „porządku”

Alisher Latypov Represje wobec palaczy opium i początki psychiatrii w Tadżyckiej SRS: od pokazowych procesów i łagrów po przymusowe umieszczanie w szpitalach psychiatrycznych i kierowanie na „terapię” pracy przymusowej, 1926–1959

Helene Henze Praca przymusowa dzieci w Kazachstanie podczas wojny: „fabriczno-zawodnoje obuczenie” jako narzędzie represji

David Shakarishvili Bezpieczeństwo oparte na strachu: represje sowieckie jako model stabilności totalitarnej

 

Panel 2 

Likwidacja tradycyjnych elit i narodowej inteligencji w Azji Centralnej: adaptacja, opór i konsekwencje polityki terroru

Rustem Zholdybalin „Ostatni przyszli, pierwsi wyszli”: technokracja, wzajemne ustępstwa i zniszczenie kazachskiej inteligencji w ramach sowieckiego programu „korienizacji”

Zamira Ishankhodjayeva Wpływ sowieckiej polityki represyjnej na rozwój kulturalny i intelektualny społeczeństwa uzbeckiego w okresie stalinizmu (lata 20. – początek lat 50. XX w.).

Bahrom Irzajew Eliminacja miejscowych elit Emiratu Buchary

Zukhra Altymyshova Dekułakizacja w sowieckim Kirgistanie jako narzędzie represji: doświadczenia deportowanych kułaków

 

Panel 3 

Tradycje lokalne a sowietyzacja w Azji Centralnej: formy oporu kulturowego

Zurtan Khaltarov Od kombiedów do kołchozów w etnicznej Buriacji: sowietyzacja tradycyjnego społeczeństwa w perspektywie porównawczej z Azją Centralną

Shavkatjon Rakhmatullayev Regulacje w sferze rytualnej: interwencja państwa w rodzinne uroczystości na terenie Uzbekistanu (na przykładzie dokumentu archiwalnego namangańskiego Obkomu KPUz z początku lat 70 XX w.).

Zaynap Hydayarova Poza orbitą wpływów sowieckiego totalitaryzmu: chorezmijskie chałpy

Karolina Krzywicka (MAiP) Kolekcja ceramiki uzbeckiej i tadżyckiej prof. Grigorija Derwiza w zbiorach Muzeum Azji i Pacyfiku

 

11.45–12.10 Przerwa kawowa

 

 

12.10–13.40

 

Panel 1 

Sowiecka Azja Centralna jako miejsce zesłania i cierpień

Melaike Huseyin Systemowe powiązania między Azerbejdżańską SRR a sowiecką Azją Centralną w kontekście polityki represyjnej

Ivan Sokolovskiy „Przesiedleńców do pracy wysiedlono na opustoszałe stepy północnego Kazachstanu”: stalinowskie deportacje, racjonalizacja gruntów i ekonomia deportacji

Kateryna Vasylyk Kazachstan, kraina łagrów. Jak zsyłki ukształtowały kazachskie społeczeństwo

Kakhramon Bakhridinov  Głód w Kotlinie Fergańskiej, lata 1917–1924

Natalia Kuzovova Ukraińcy w Kazachstanie podczas głodu lat 1930–1934

 

Panel 2 

Naznaczone tragedią polskie spotkania z sowiecką Azją Centralną, część 2

Selim Chazbijewicz Sytuacja kulturowa i społeczna współczesnej diaspory polskiej w Kazachstanie i Kirgistanie

Albina Żanbossinowa Operacja polska NKWD w Kazachstanie

Muqaddas Hashimova Losy deportowanych Polaków na terenie Uzbekistanu w pracach prof. Szodmankuła Pirimkułowa

 

Panel 3

Katolicyzm rzymski i greckokatolicyzm w sowieckiej Azji Centralnej: trwałość wierzeń, hierarchii i tożsamości etniczno-religijnych

Robert Wyszyński Rola religii w kreowaniu tożsamości zbiorowej izolowanej społeczności potomków deportowanych Polaków w Kazachstanie

Dmitriy Panto Ewolucja struktur Kościoła katolickiego w Azji Centralnej w XX w. Powstanie. Zniszczenie. Odbudowa.

Nestor Manichkin-Pilawski Podziemie greckokatolickie w Karagandzie

Sándor Seremet „Wygnani, by przetrwać” – rola Karłagu w przetrwaniu Kościoła greckokatolickiego Zakarpacia

 

13.40–14.50 Obiad

 

 

14.50–16.20

 

Sowiecka Azja Centralna w zwierciadle Zachodu i polskiej emigracji

Bartłomiej Krzysztan Między dekolonizacją a instrumentalizacją: Kaukaz i Azja Centralna we wczesnych badaniach sowietologicznych okresu zimnej wojny

Jędrzej Piekara Zapomniane peryferie czy kluczowy obszar przy upadku Związku Sowieckiego? Azja Centralna w myśleniu sowietologicznym kręgu paryskiej „Kultury”

dr Jerzy Rohoziński Rok 1979 a pojawienie się sowieckiego islamu jako nowej kwestii badawczej w zachodniej sowietologii

 

4.09.2026

 

8.30 - 9.00 Kawa powitalna

 

9.00–10.00  Wykład inauguracyjny

Alibek Tabuldenow – dziekan Wydziału Nauk Społecznych i Humanistycznych na Uniwersytecie w Kostanaju im. A. Bajtursynowa, poprzednio dyrektor Instytutu Ekonomii i Prawa im. P. Czużinowa. Autor kilkudziesięciu publikacji poświęconych udziałowi deportowanych narodów w życiu społeczno-gospodarczym Kazachstanu.

 

 

10.15–11.45

 

Panel 1 

Tworzenie  narodów w Związku Sowieckim, polityka przesiedleńcza i nowe tożsamości

Ivan Peshkov Paradygmat migracji i przesiedleń, dynamika relacji między społecznościami przygranicznymi a organami państwowymi (Chiny i ZSRS), rola Kazachstanu w tych procesach

Pietro Pontecorvo Stalinowskie wysiedlenia kirgiskich rodzin na Ukrainę

Begoña M. García Marina Jak radzić sobie po wysiedleniu? Przetrwanie i przemiany tożsamości czeczeńskiej w Kazachstanie oraz wśród Kistów z Wąwozu Pankisi

Sougand Akbarian Polityka językowa i tożsamość językowa w sowieckiej Azji Centralnej: reformy alfabetu, wielojęzyczność i przemiany językowe

Adolat Rakhmankulova Przymusowe przesiedlanie narodów jako instrument polityki represyjnej reżimu totalitarnego: skład i charakterystyka rozmieszczenia ludności deportowanej w Uzbekistanie (lata 30. i 40. XX w.)

Gitesh Kumar  Kształtowanie społeczeństwa socjalistycznego: sowiecka polityka narodowotwórcza i rządy totalitarne w Azji Centralnej (1917–1991)

 

Panel 2 

 

Pamięć a polityka pamięci: praktyki kolonialne a głosy oporu rdzennej ludności, część 2

Maria Żukowska Podręcznik do historii jako narzędzie kształtowania pamięci historycznej. Obraz Azji Centralnej w rosyjskich podręcznikach do historii w późnosowieckim i postsowieckim dyskursie edukacyjnym (1985–2023)

Péter Pál Kránitz Sporne miejsca pamięci we współczesnym dyskursie politycznym Armenii: sowietyzacja dziedzictwa osmańskiego

Shokhruz Sharipov Pogodzenie się z sowiecką przeszłością Uzbekistanu: ponowna ocena rehabilitacji ofiar represji politycznych i jej roli w pamięci historycznej

Anna Dotsiak Deportacja jako narzędzie sowieckiej inżynierii społecznej: mniejszość polska w Kazachstanie a polityka pamięci po 1991 r.

 

 

 

 

Panel 3 

 

Koreańczycy w sowieckiej Azji Centralnej: modele adaptacji wykorzenionej grupy etnicznej na tle Polaków i innych narodowości

German Kim Ku analizie kolejnych deportacji etnicznych w ZSRS

Dmitriy Legkiy Polacy i Koreańczycy w systemie kształcenia nauczycieli w Kazachskiej SRS w latach 1939–1954 (na przykładzie Instytutu Kształcenia Nauczycieli w Kustanaju)

Angelina Zsófia Nagy Wzorcowa diaspora? Etniczni Koreańczycy w Azji Centralnej

Mariusz Marszewski „Praca” czy „przetrwanie”? – deportowani Koreańczycy, Niemcy nadwołżańscy i Czeczeni w oczach mieszkańców sowieckiej Azji Centralnej

 

11.45–12.10 Przerwa kawowa

 

 

12.10–13.40

 

Panel 1 

Społeczne i środowiskowe następstwa sowieckiego eksperymentu w Azji Centralnej

Victoria Martynov Uran, imperium i wykluczenie: społeczne konsekwencje sowieckiego programu atomowego w Azji Centralnej

Krystian Pachucki-Włosek Urbanizacja jako eksperyment: budowa sowieckich miast na terenie Kazachstanu

Ewelina Morawska Azja Centralna w polityce energetycznej ZSRS i Federacji Rosyjskiej

 

 

Panel 2

Prawda i pamięć o rosyjskich/sowieckich agresjach: Afganistan i Ukraina

Kamil Wielecki Między traumą a suwerennością: pamięć o wojnie w Afganistanie (1979–1989) w społeczeństwach Azji Centralnej z perspektywy dekolonialnej

dr Aliaksandr Paharely Sowiecka inwazja na Afganistan w kontekście pamięci międzypokoleniowej: osobiste wspomnienia a cyfryzacja i muzealizacja, 1984–2025

Simona Uksaitė  Zróżnicowane modele zarządzania w rosyjskim środowisku informacyjnym: sposób przedstawiania wojny w Ukrainie (Czeczenia, Baszkortostan, Buriacja)

 

 

Panel 3

 

Współczesna Azja Centralna między cieniem totalitarnej przeszłości a wyzwaniami nowego (nie)porządku światowego

Nartsiss Shukuralieva Azja Centralna jako (post)kolonialne laboratorium (nie)bezpieczeństwa: między dziedzictwem sowieckim a współczesnymi reżimami kontroli

Mykola Riabchuk „Pluralizm z braku alternatywy” i jego krytycy: mgliste perspektywy demokratyzacji w Azji Centralnej

Rukiye Turdush Instrumentalizacja prawa w Chinach: przykład Wschodniego Turkiestanu

Bakhrom Radjabov Tworzenie systemów innowacji społecznych w Azji Środkowej: porównanie sytuacji w Uzbekistanie, Kirgistanie, Tadżykistanie i Kazachstanie

Abdushukur Alijonow Czy Uzbekistan zdoła pokonać swoje ograniczenia geograficzne i kolonialne?

 

13.40–14.50 Obiad

 

 

14.50–16.20

 

Wspomnienie o prof. Antonim Kuczyńskim, wybitnym badaczu polskich związków z Syberią i Kazachstanem (panel w języku polskim z tłumaczeniem)

Uczestnicy: Piotr Głuszkowski, Barbara Jędrychowska, Zbigniew Wójcik, Marcin Zwolski, Karolina Kondracka, Wojciech Olszewski

 

 

Imprezy towarzyszące konferencji

 

Pokaz filmu Trzy ćwierci do śmierci. Ostatnia deportacja

 

Film to wzruszająca historia niezwykłej przyjaźni, ukazana na tle pól bawełnianych południowego Kazachstanu i bezwzględności sowieckiego totalitaryzmu. Bohater filmu Walenty Jabłoński (ur. 1930 w Kozłowiczach koło Grodna) pochodził z zamożnej rodziny, jego rodzice mieli 55 hektarów ziemi. Z tego powodu rodzina Jabłońskich była represjonowana przez Sowietów i Niemców. 18 kwietnia 1952 r. był dniem ostatniej deportacji ponad 5 tys. etnicznych Polaków z terenów obecnej Białorusi na tzw. Głodny Step, obszar na pograniczu Kazachstanu z Uzbekistanem, gdzie czekała ich praca ponad siły w warunkach głodu, w upale i bez dostępu do wody pitnej. Walenty Jabłoński, wówczas student medycyny w Witebsku, także został wtedy wywieziony do niewolniczej pracy na rzecz sowchozu Pachta-arał („Bawełniana Wyspa"). W 2019 r. drugi bohater filmu Tassybaj Abdikarimow, który pomagał Jabłońskim, został odznaczony medalem przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę. Wtedy dwóm głównym bohaterom filmu udało się spotkać po raz ostatni. Tassybaj Abdikarimow zmarł w grudniu 2020 r., a Walenty Jabłoński cztery miesiące później.